ThanPhuc.comThán Phục
Sinh tồn nơi khắc nghiệt

Cá rô, cá lóc, cá trê sống được khi ao cạn: cơ quan thở khí trời phía trên mang

Cá rô có cơ quan mê lộ, cá trê có cơ quan hình cây, cá lóc có buồng khí trên mang. Nhờ đó chúng đớp khí trời, sống qua mùa khô khi ao đìa cạn và nước thiếu oxy.

A snakehead fish rises to gulp air at the surface of a shallow muddy pond with cracked dry edges, eye-level shot at water line, golden late afternoon light

Cá rô đồng, cá lóc, cá trê sống được khi ao đìa gần cạn vì ngoài mang, chúng có thêm một cơ quan thở khí trời nằm ngay phía trên mang: cá rô có cơ quan mê lộ gồm những phiến xương xếp nếp, cá trê có cơ quan phân nhánh như cành cây, cá lóc có buồng khí lót niêm mạc nhiều mạch máu. Chúng ngoi lên đớp một ngụm không khí, ép vào buồng này để oxy thấm vào máu, nên vẫn thở được khi nước cạn, nóng và thiếu oxy.

Người miền Tây và người làm ruộng đều quen cảnh mùa khô tát đìa thấy cá lóc nằm trong bùn còn sống, hay cá rô bò lên bờ sau cơn mưa. Bài này giải thích vì sao nước nóng và tù lại thiếu oxy, từng loại cơ quan thở khí trời hoạt động thế nào, tại sao một số loài lại "chết đuối" nếu không được ngoi lên, và cách quan sát hành vi đớp khí của cá ngay ở ao làng hay trong bể kính.

Vì sao ao cạn mùa khô là nơi khó thở

Không khí chứa nhiều oxy, còn nước chỉ hoà tan được một lượng rất nhỏ, ít hơn hàng chục lần trong cùng một thể tích. Lượng oxy hoà tan còn giảm khi nước nóng lên. Ao nông mùa khô ở đồng bằng phơi nắng cả ngày, nước ấm như nước tắm, nên chứa ít oxy hơn hẳn ao sâu mát.

Thêm vào đó, ao tù có nhiều lá mục, bùn hữu cơ. Vi khuẩn phân huỷ chúng tiêu thụ oxy liên tục. Ban ngày tảo quang hợp còn bù được phần nào, nhưng ban đêm tảo cũng hô hấp, lượng oxy tụt xuống thấp nhất vào lúc gần sáng. Đây là lý do người nuôi cá thấy cá nổi đầu nhiều nhất vào rạng sáng.

Với cá chỉ thở bằng mang như cá chép hay cá mè, nước như vậy là ngạt. Mang là những lá mỏng chỉ hoạt động khi được nước nâng đỡ; ra khỏi nước, các lá mang dính bết vào nhau, diện tích trao đổi khí tụt mạnh. Muốn sống ở ao cạn, cá cần một bề mặt thở có khung đỡ cứng để không xẹp trong không khí.

Ba kiểu cơ quan thở khí trời của cá đồng Việt Nam

Ba loài quen thuộc nhất đều đặt "phổi phụ" ở cùng một khu vực, ngay trên cung mang, nhưng cấu trúc khác nhau.

LoàiCơ quan thở phụHình dạngMức phụ thuộc khí trời
Cá rô đồng (Anabas testudineus)Cơ quan mê lộNhững phiến xương mỏng cuộn nếp như mê cung, phủ niêm mạc nhiều mạch máuCao: không được ngoi lên lâu sẽ ngạt dù trong nước
Cá lóc đồng (Channa striata)Buồng khí trên mangKhoang rỗng hai bên đầu, lót niêm mạc gấp nếp nhiều mạch máuCao: thường xuyên ngoi lên đớp khí
Cá trêCơ quan hình câyNhững cụm phân nhánh như cành cây hay bông súp lơ nằm trong buồng trên mangTrung bình đến cao, tuỳ nước nhiều hay ít oxy
Cá sặc, cá xiêm (cá chọi)Cơ quan mê lộGiống cá rô, cùng nhóm cá có mê lộCao
Lươn đồngNiêm mạc miệng và họngKhông có cơ quan riêng, khoang họng nhiều mạch máuCao: hay ngóc đầu lên mặt nước

Các cơ quan này là những cấu trúc tiến hoá riêng ở từng nhóm, không phải phổi theo nghĩa của thú. Phổi thật chỉ có ở một nhóm cá rất cổ là cá phổi, sống ở châu Phi, Nam Mỹ và Úc.

Một lần đớp khí của cá rô diễn ra thế nào

Nếu đứng lặng ở bờ ao, bạn có thể thấy cá rô ngoi lên chỉ trong tích tắc rồi lặn xuống. Bên trong, trình tự sau vừa diễn ra.

  1. Cảm thấy thiếu oxy. Lượng oxy trong máu hạ, cá bơi lên mặt nước. Ở nước nghèo oxy, nhịp ngoi lên dày hơn.
  2. Đớp không khí. Cá há miệng ở mặt nước, hút một bọt khí vào khoang miệng.
  3. Đẩy khí vào buồng mê lộ. Cá đóng miệng, cơ họng ép bọt khí lên buồng phía trên mang, nơi các phiến mê lộ nằm.
  4. Trao đổi khí. Oxy thấm qua lớp niêm mạc mỏng vào máu chảy trong các mạch nhỏ, còn cacbonic phần lớn vẫn được thải qua mang vào nước.
  5. Xả khí cũ. Lần ngoi lên sau, cá đẩy khí cũ ra qua nắp mang hoặc miệng, thay bằng bọt khí mới.

Điều thú vị là cacbonic thoát vào nước dễ hơn oxy rất nhiều, nên cá thở khí trời vẫn dùng mang để thải khí. Mang của chúng thường nhỏ hơn so với cá chỉ thở nước. Hệ quả ngược đời: cá rô hay cá xiêm bị nhốt trong lưới dưới mặt nước, không ngoi lên được, có thể ngạt chết ngay trong ao đầy nước.

Sống qua mùa khô: vùi bùn, bò cạn và nằm chờ mưa

Cá lóc vùi mình trong bùn. Khi đìa cạn dần, cá lóc chui xuống lớp bùn còn ẩm, giảm hoạt động, thở bằng buồng khí qua những khe nhỏ thông lên. Da có lớp nhớt giúp giữ ẩm. Chúng có thể chờ trong bùn nhiều tuần nếu bùn chưa khô hẳn; khi bùn nứt nẻ và khô cứng thì cá vẫn chết.

Cá rô bò trên cạn. Cá rô dùng gai nắp mang, vây ngực và cử động uốn thân để lết trên mặt đất ẩm, nhất là sau mưa đêm, đi từ vũng này sang vũng khác. Tên tiếng Anh của nó nghĩa là "cá leo cây", nhưng chuyện cá rô leo lên cây là ngộ nhận được kể lại từ lâu; cá chủ yếu bò trên đất.

Cá trê đi tìm nước. Một số loài cá trê cũng có thể trườn qua quãng đất ẩm để tới ao khác, đặc biệt vào đêm mưa.

Lươn đào hang. Lươn đồng đào hang trong bờ ruộng, sống trong hang ẩm qua mùa khô, thở bằng niêm mạc họng. Người làm ruộng thấy lỗ hang ở bờ là biết có lươn.

Giảm trao đổi chất. Ở cả bốn loài, khi môi trường khắc nghiệt, cá ít ăn, ít bơi, giảm tiêu hao năng lượng. Đó là sống chậm lại chứ không phải ngủ hẳn.

So với cá phổi châu Phi và những bậc thầy khác

Cá phổi châu Phi đi xa hơn cá đồng Việt Nam một bậc. Khi đầm cạn, nó đào xuống bùn, tiết chất nhầy bao quanh thân, chất nhầy khô lại thành kén, chỉ chừa lỗ thở ở miệng. Trong kén, cá giảm trao đổi chất mạnh và có thể sống nhiều tháng, có ghi nhận lâu hơn nữa, cho tới khi mưa làm tan kén. Cá lóc vùi bùn chưa tới mức tạo kén như vậy.

Ở các bãi bồi ven biển nước ta, cá thòi lòi là một bậc thầy khác: chúng giữ nước trong buồng mang khi lên cạn, thở qua da và niêm mạc miệng, nhảy trên bùn bằng vây ngực. Đó là chuyện của một bài riêng; điểm chung là đều dùng những bề mặt ẩm nhiều mạch máu thay cho mang khi không khí thay nước.

Về tiến hoá, khả năng thở khí trời xuất hiện độc lập ở rất nhiều nhóm cá nhiệt đới nước ngọt, đúng những nơi nước ấm, tù, dễ thiếu oxy. Đây là một ví dụ nữa cho thấy cùng một áp lực môi trường dẫn tới nhiều lời giải khác nhau mà cùng mục đích.

Quan sát cá đớp khí: ở ao làng và bể kính

Một gia đình có con học lớp 4 ở Cần Thơ có thể dành mười lăm phút buổi sáng ở bờ ao để làm quan sát này. Ai ở thành phố có thể quan sát ở bể kính của gia đình hoặc cửa hàng cá cảnh.

  • Đứng yên ở bờ ao vào sáng sớm, nhìn mặt nước. Đếm số lần thấy vòng sóng nhỏ hoặc bọt khí do cá ngoi lên đớp khí trong năm phút.
  • Lặp lại vào buổi trưa nắng và so sánh. Thường sáng sớm cá ngoi nhiều hơn vì oxy thấp nhất lúc ấy.
  • Với bể cá có cá xiêm hoặc cá sặc, để ý cá ngoi lên đớp khí rồi nhả bọt. Cá xiêm đực còn dùng bọt khí và nước bọt làm tổ bọt.
  • So sánh với cá vàng hay cá bảy màu trong bể khác: chúng chỉ ngoi lên khi nước rất thiếu oxy, đó là dấu hiệu bể cần thay nước, không phải hành vi bình thường.
  • Ghi chép bằng bảng: giờ, thời tiết, số lần đớp khí. Sau một tuần sẽ thấy quy luật.

Một hiểu lầm cần nói rõ: cá xiêm thở khí trời không có nghĩa là nuôi được trong cốc nhỏ không thay nước. Nước bẩn vẫn đầu độc cá qua mang và da. Ngoài ra, không bắt cá hoang ở kênh rạch mang về nuôi để thí nghiệm; quan sát tại chỗ là đủ, và nhiều loài cá đồng đang giảm dần vì thuốc trừ sâu và khai thác quá mức.

Khả năng thở khí trời không cứu được cá khỏi mọi thứ

Mùa khô kéo dài hơn và nắng gắt hơn. Cá lóc vùi bùn sống được khi bùn còn ẩm. Khi hạn mặn và nắng nóng làm đìa khô nứt sớm hơn thường lệ, lớp bùn mất ẩm trước khi mưa về, và khả năng chờ đợi của cá có giới hạn. Người dân vùng đồng bằng đã thấy cá đồng ít dần theo từng mùa khô khắc nghiệt.

Thuốc trừ sâu đi qua da và mang. Cá đồng sống trong ruộng lúa và kênh nhỏ, đúng nơi nước dồn thuốc trừ sâu. Thở khí trời không giúp gì khi chất độc thấm qua da, mang và thức ăn. Nhiều người lớn tuổi kể cá rô, cá lóc đồng từng nhiều hơn hẳn trước khi thuốc được dùng rộng rãi.

Mất nơi trú mùa khô. Trước đây cá rút về các trũng sâu, ao vườn, đìa khi ruộng cạn. Khi các trũng bị san lấp hoặc nạo vét đồng loạt, cá mất nơi chờ mưa. Giữ lại vài trũng nước tự nhiên trên cánh đồng là cách giúp cá qua mùa khô.

Đánh bắt lúc cá yếu nhất. Tát đìa mùa khô bắt sạch cả cá nhỏ, cá mẹ làm nguồn giống cho mùa sau ít đi. Nhiều địa phương khuyến khích chừa lại một phần cá nhỏ khi tát đìa để giữ nguồn lợi tự nhiên.

Câu hỏi thường gặp

Cá rô đồng thở bằng gì khi lên cạn?

Cá rô có cơ quan mê lộ nằm phía trên mang, gồm những phiến xương mỏng xếp nếp phủ niêm mạc nhiều mạch máu. Nó hấp thu oxy từ không khí được đớp vào và giữ trong buồng này.

Vì sao cá lóc sống được trong bùn khi đìa cạn?

Cá lóc có buồng khí trên mang để thở không khí, da có nhớt giữ ẩm và có thể giảm hoạt động. Nó sống được trong bùn ẩm một thời gian, nhưng chết khi bùn khô cứng hẳn.

Cá rô có leo được lên cây không?

Đây là ngộ nhận lâu đời. Cá rô bò được trên mặt đất ẩm nhờ gai nắp mang và vây, nhưng không có bằng chứng tin cậy cho thấy chúng leo cây theo nghĩa thật.

Cá thở khí trời có bị chết đuối không?

Có. Những loài phụ thuộc nhiều vào khí trời như cá rô, cá xiêm nếu bị giữ dưới nước không ngoi lên được thì có thể ngạt, vì mang của chúng không đủ cung cấp oxy.

Cơ quan mê lộ có phải là phổi không?

Không. Cơ quan mê lộ là cấu trúc riêng của nhóm cá rô, cá sặc, cá xiêm, nằm ở phần đầu trên cung mang. Phổi thật chỉ có ở nhóm cá phổi và các loài có tổ tiên chung với chúng.

Thấy cá trong bể ngoi lên đớp khí liên tục có sao không?

Với cá xiêm, cá sặc thì đó là bình thường. Với cá vàng, cá bảy màu hay cá chỉ thở bằng mang thì đó là dấu hiệu nước thiếu oxy hoặc bẩn, cần thay nước và kiểm tra máy sục khí.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138