ThanPhuc.comThán Phục
Trí khôn loài vật

Chèo bẻo kêu báo động giả để cướp mồi: loài chim biết lừa và đổi giọng khi bị nhờn

Chèo bẻo đứng gác cho bầy khác, kêu báo động thật, rồi có lúc kêu giả để con kia bỏ mồi chạy. Bị nhờn thì đổi sang nhại tiếng loài khác. Cơ chế ra sao.

A glossy black drongo with a long forked tail perched on the back of a grazing water buffalo in a green rice field, side view, morning haze, soft golden light

Ở sa mạc phía nam châu Phi, chim chèo bẻo đuôi chẻ đi theo bầy chồn đất và chim hét, kêu báo động thật khi có diều hâu, rồi thỉnh thoảng kêu báo động giả lúc con kia vừa bắt được mồi, khiến nó bỏ mồi chạy trốn và chèo bẻo sà xuống cướp. Khi con mồi bắt đầu nhờn tiếng giả, chèo bẻo đổi sang nhại tiếng báo động của chính loài bị lừa hoặc của loài khác, và trò lừa lại hiệu nghiệm.

Đây là một trong những ví dụ rõ nhất về việc một loài chim dùng tín hiệu sai để kiếm lợi, được quan sát có hệ thống chứ không chỉ là chuyện kể. Bài này kể lại cơ chế từng bước, đặt câu hỏi chèo bẻo có “biết mình đang lừa” không, so sánh với các kiểu đánh lừa khác trong tự nhiên, và giới thiệu những loài chèo bẻo bạn có thể gặp ngay trên đồng ruộng Việt Nam.

Lính gác thật trước khi là kẻ lừa

Chồn đất kiếm ăn bằng cách bới cát tìm bọ, ấu trùng, cúi đầu sát đất nên rất khó để ý bầu trời. Bầy của chúng thường cử một con đứng gác. Khi có chèo bẻo đậu trên cành cao gần đó, các nhà quan sát thấy chồn đất bớt ngẩng lên canh, đào xa hơn, kiếm được nhiều hơn. Lý do: chèo bẻo kêu báo động khi có chim săn mồi, và tiếng kêu ấy đáng tin.

Mối quan hệ này có lợi cho cả hai trong phần lớn thời gian. Chèo bẻo bắt côn trùng bị bầy chồn đất làm bay lên, còn chồn đất được thêm một lính gác có tầm nhìn từ trên cao. Chim hét sống theo bầy cũng được “phục vụ” theo cách tương tự.

Chính vì tiếng kêu của chèo bẻo đáng tin trong đa số lần, tiếng kêu giả mới có tác dụng. Nếu chèo bẻo kêu bừa liên tục, chẳng ai thèm để ý. Mối quan hệ giữa sự thật và lời nói dối ở đây giống như cậu bé chăn cừu trong truyện ngụ ngôn: nói dối chỉ hiệu quả khi hiếm.

Một lần báo động giả diễn ra theo những bước nào

Từ các đoạn quan sát và ghi âm ngoài tự nhiên, trình tự một lần cướp mồi bằng tiếng giả thường như sau:

  1. Chèo bẻo đậu trên cành gần bầy, theo dõi những con đang kiếm ăn.
  2. Một con chồn đất hoặc chim hét bắt được con mồi lớn như bọ cạp, sâu to, thằn lằn nhỏ.
  3. Chèo bẻo phát tiếng báo động dù không có kẻ săn mồi nào xuất hiện.
  4. Con vật có mồi giật mình chạy vào hang hoặc bụi gần nhất, bỏ con mồi lại hoặc làm rơi.
  5. Chèo bẻo sà xuống nhặt mồi rồi bay về cành.
  6. Bầy trở lại kiếm ăn sau ít phút, và mối quan hệ “lính gác” vẫn tiếp tục như chưa có gì.

Điểm tinh tế là chèo bẻo không kêu giả bất cứ lúc nào. Nó chủ yếu kêu khi có mồi đáng cướp trong tầm, tức là kêu giả có chọn thời điểm. Theo các nghiên cứu, một phần đáng kể thức ăn của một số con chèo bẻo trong mùa khô đến từ cách này, khi côn trùng bay ít đi và tự săn trở nên khó.

Đổi giọng khi con mồi bắt đầu nhờn

Con vật bị lừa không ngốc. Khi chồn đất nghe cùng một tiếng báo động giả nhiều lần mà không thấy diều hâu, chúng dần bớt phản ứng. Đây là cơ chế quen nhờn, gặp ở hầu hết loài vật: tín hiệu lặp lại không kèm hậu quả sẽ bị lờ đi.

Chèo bẻo đáp lại bằng cách thay đổi tiếng kêu. Ngoài tiếng báo động của chính mình, nó có thể nhại tiếng báo động của chồn đất, của chim hét, hoặc của các loài chim khác trong vùng. Trong các thí nghiệm phát lại tiếng kêu, khi một kiểu tiếng giả bị phát nhiều lần, con mồi phản ứng yếu dần; nhưng ngay khi đổi sang một kiểu tiếng khác, chúng lại bỏ chạy như lần đầu. Ngoài tự nhiên, chèo bẻo cũng có xu hướng đổi kiểu tiếng sau khi một kiểu vừa thất bại.

Điều này đòi hỏi chèo bẻo phải có vốn tiếng nhại phong phú và một cách nào đó để “ghi nhận” kiểu nào vừa không ăn thua. Các nhà khoa học vẫn đang tìm hiểu chim làm điều đó bằng nhận thức hay chỉ bằng quy tắc đơn giản như “thất bại thì đổi”.

Chèo bẻo có biết mình đang lừa không

Cách hiểu đơn giản nhất. Chèo bẻo học qua thử sai: kêu tiếng này lúc con kia có mồi thì được ăn, nên lặp lại. Không cần nó hiểu con kia “tin” điều gì, chỉ cần biết hành động nào đem lại kết quả.

Cách hiểu phức tạp hơn. Chèo bẻo theo dõi phản ứng của con mồi và điều chỉnh, gần giống việc đoán xem đối phương còn tin mình không. Nếu đúng vậy, đó là một dạng hiểu về trạng thái của con khác.

Khoa học đang đứng ở đâu. Bằng chứng hiện có cho thấy chèo bẻo kêu giả có chọn lúc và đổi kiểu tiếng một cách linh hoạt. Còn câu hỏi chim có “hiểu suy nghĩ” của con mồi hay không thì chưa có thí nghiệm nào trả lời dứt khoát.

Vì sao nên thận trọng với chữ “nói dối”. Ở người, nói dối gắn với ý định lừa. Ở loài vật, các nhà sinh học thường dùng từ “tín hiệu đánh lừa” để chỉ kết quả, không khẳng định gì về ý định.

Bài học chung. Một hành vi trông như mưu mẹo cao siêu có thể được tạo ra từ vài quy tắc học đơn giản. Tách hai khả năng này là việc khó nhất trong nghiên cứu trí khôn loài vật.

Các kiểu đánh lừa trong thế giới loài vật

Chèo bẻo không đơn độc. Đánh lừa xuất hiện ở nhiều nhóm loài, với mức độ “cố ý” khác nhau rất xa:

Kiểu đánh lừaVí dụCơ chế chủ yếuCần học không
Nguỵ trang, giả dạngBọ que, bướm láHình dạng, màu sắc do tiến hoáKhông
Giả bị thươngChim choi choi làm tổ trên đất kéo lê cánh dụ kẻ săn ra xa tổTập tính phần lớn bẩm sinh, có điều chỉnh theo kẻ sănÍt
Giả chếtMột số rắn, bọ, thú nhỏ nằm imPhản xạ khi bị bắtKhông
Báo động giả để cướp mồiChèo bẻo, một số loài khỉHọc, chọn thời điểmCó
Giấu thức ăn khi bị nhìnMột số loài quạ giấu lại hạt khi biết có con khác thấyHọc, theo dõi kẻ quan sátCó
Giả tín hiệu bạn tìnhĐom đóm cái của một số loài nháy giả để dụ con đực loài khácPhần lớn bẩm sinhÍt

Cột cuối cho thấy phần lớn kiểu đánh lừa trong tự nhiên không cần học, chúng được tiến hoá chọn lọc qua nhiều thế hệ. Chèo bẻo và quạ thuộc nhóm hiếm, nơi mỗi cá thể tự điều chỉnh cách lừa theo từng tình huống, và vì thế chúng được xếp vào chủ đề trí khôn chứ không chỉ là tập tính.

Chèo bẻo ở Việt Nam: lính gác trên lưng trâu

Bạn không cần tới châu Phi để gặp chèo bẻo. Chèo bẻo đen (Dicrurus macrocercus) là loài chim quen thuộc ở đồng ruộng Việt Nam: thân đen bóng, đuôi dài xẻ đôi, hay đậu trên dây điện, cọc rào hoặc lưng trâu bò. Chúng chờ gia súc đi qua làm côn trùng bay lên rồi lao ra đớp. Người nông dân còn nhớ chèo bẻo rất hung hăng, sẵn sàng đuổi quạ, diều hâu lớn hơn nó nhiều lần khi tới gần tổ.

Ở rừng, chèo bẻo cờ đuôi chẻ (Dicrurus paradiseus) với hai lông đuôi dài có túm ở cuối thường đi cùng những bầy chim hỗn hợp nhiều loài. Chúng nhại tiếng nhiều loài chim khác rất tài, và được cho là đóng vai lính gác cho cả bầy. Một số quan sát gợi ý chúng cũng có lúc cướp mồi của chim khác, nhưng chưa được nghiên cứu kỹ như loài ở châu Phi.

Chèo bẻo ở Việt Nam cũng là ví dụ tốt để hiểu vì sao một loài chim lại có “nghề lính gác”. Chúng đậu chỗ trống, nhìn rộng, phản ứng nhanh với bóng chim săn mồi, và tiếng kêu chói của chúng làm các loài chim nhỏ khác cùng chú ý. Những loài sống quanh chèo bẻo vì thế được hưởng lợi, giống bầy chồn đất ở châu Phi. Mối quan hệ này là nền móng; trên nền móng ấy, một kẻ tinh khôn mới có cơ hội thỉnh thoảng gian lận.

Vì vậy, khi nghe một tiếng kêu lạ giữa bầy chim rừng, rất có thể đó là chèo bẻo đang nhại. Một nhóm bạn đi rừng Cúc Phương buổi sớm, đứng yên ở bìa rừng, đôi khi nghe được cả chuỗi tiếng khác nhau từ cùng một cành cây.

Quan sát chèo bẻo và những điều cần tránh

Chèo bẻo dễ quan sát vì hay đậu chỗ trống. Vài gợi ý để ngắm cho trọn mà không làm phiền chim:

  • Đồng ruộng sau khi gặt, bãi chăn thả trâu bò buổi sáng là chỗ dễ gặp chèo bẻo đen nhất.
  • Dùng ống nhòm từ bờ ruộng, ghi lại số lần chim lao ra đớp mồi trong mười phút và chim quay về đúng cành cũ hay không.
  • Ở bìa rừng, lắng nghe các bầy chim hỗn hợp; tiếng nhại của chèo bẻo cờ đuôi chẻ thường vang lên từ tán cao.
  • Không lại gần tổ chèo bẻo vào mùa sinh sản; chim bố mẹ sẽ lao xuống đuổi và có thể bỏ tổ.
  • Không dùng loa phát tiếng chim để dụ; việc này làm chim tốn sức canh lãnh thổ.
  • Không bẫy bắt chim về nuôi; chèo bẻo là chim hoang, ăn côn trùng, giúp bớt sâu hại cho đồng ruộng.

Một bài tập ghi chép hay cho học sinh: mỗi lần thấy chèo bẻo đậu lưng trâu, ghi xem nó đớp mồi lúc trâu đang đi hay đang đứng. Câu trả lời sẽ cho thấy chim “dùng” con trâu như một cái máy làm côn trùng bay lên.

Câu hỏi thường gặp

Chèo bẻo có thật sự biết lừa không?

Ở châu Phi, chèo bẻo đuôi chẻ đã được quan sát và thí nghiệm cho thấy nó kêu báo động giả có chọn lúc để cướp mồi, và đổi kiểu tiếng khi con mồi nhờn. Còn chim có hiểu suy nghĩ của con mồi không thì chưa rõ.

Chèo bẻo ở Việt Nam có cướp mồi bằng tiếng giả không?

Chưa có nghiên cứu kỹ như loài ở châu Phi. Chèo bẻo cờ đuôi chẻ ở rừng Việt Nam nhại tiếng rất giỏi và đi cùng bầy chim hỗn hợp, nên có thể có hành vi tương tự nhưng chưa được khẳng định.

Vì sao chèo bẻo hay đậu trên lưng trâu?

Trâu bò đi trên cỏ làm côn trùng bay lên. Chèo bẻo đậu trên cao để nhìn rõ và lao ra đớp, đồng thời có chỗ đậu di động ngay giữa bãi kiếm ăn.

Loài vật nào khác cũng biết đánh lừa?

Nhiều loài: chim choi choi giả gãy cánh dụ kẻ săn xa tổ, đom đóm cái nháy giả để dụ con đực loài khác, quạ giấu lại thức ăn khi biết có con khác nhìn. Mức độ cần học ở mỗi loài khác nhau.

Vì sao con mồi không nhận ra tiếng giả mãi?

Chúng có nhờn dần với tiếng giả lặp lại. Nhưng chèo bẻo đổi sang nhại tiếng báo động khác, và tiếng báo động thật cũng xen kẽ, nên bỏ chạy vẫn là lựa chọn an toàn hơn.

Chèo bẻo có hại cho người không?

Không. Chèo bẻo ăn côn trùng, giúp giảm sâu hại đồng ruộng. Chúng chỉ hung hăng khi bảo vệ tổ, nên không nên lại gần tổ vào mùa sinh sản.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138