ThanPhuc.comThán Phục
Trí khôn loài vật

Nhện nhảy lên kế hoạch đi vòng tới con mồi: bộ não nhỏ hơn đầu kim mà tính được đường

Nhện nhảy Portia nhìn đường từ xa, chọn lối vòng khuất tầm mắt con mồi, gảy tơ giả làm côn trùng sa lưới. Khoa học giải thích bộ não tí hon làm được thế nào.

A tiny furry jumping spider with large front eyes perched on the edge of a green leaf, looking toward the camera, extreme macro, tropical garden, soft diffused light

Nhện nhảy thuộc chi Portia có thể đứng từ xa quan sát con mồi, chọn một lối đi vòng, kể cả lối buộc nó tạm quay lưng lại và mất dấu con mồi trong một lúc, rồi vẫn tới đúng chỗ từ phía sau hoặc từ trên đầu. Chúng còn gảy tơ trên lưới của nhện khác theo nhịp giống côn trùng sa lưới để dụ chủ lưới lại gần, và đổi nhịp gảy nếu cách cũ không hiệu quả. Tất cả được làm bằng một bộ não nhỏ hơn đầu chiếc đinh ghim.

Với nhiều nhà nghiên cứu, nhện nhảy là ví dụ làm lung lay ý nghĩ “trí khôn cần não to”. Bài này giải thích đôi mắt kỳ lạ của nhện nhảy hoạt động thế nào, kế hoạch đường vòng được chứng minh ra sao, cách chúng thử sai để lừa con mồi, bí mật của cú nhảy không cần cơ bắp chân khoẻ, và cách quan sát những con nhện nhảy nhỏ xíu đang sống ngay trên tường nhà bạn.

Portia là ai và vì sao săn nhện khác

Họ nhện nhảy có hàng nghìn loài, sống khắp thế giới, phần lớn săn côn trùng bằng cách rình rồi nhảy vồ. Chi Portia, gặp ở vùng nhiệt đới châu Á, châu Phi và châu Đại Dương, khác ở chỗ chúng chuyên săn nhện khác, kể cả những loài nhện giăng lưới lớn hơn mình.

Săn nhện là nghề nguy hiểm. Con mồi cũng có nọc độc, có răng kìm, và đang ở trên lưới của chính nó, nơi nó cảm nhận mọi rung động. Một con Portia lao bừa vào lưới sẽ bị dính, bị phát hiện, thậm chí bị ăn ngược. Vì thế, Portia phải tiếp cận một cách gián tiếp: đi vòng, dụ, chờ thời cơ.

Trông bề ngoài, Portia không giống thợ săn chút nào. Thân nó lổn nhổn, màu nâu xám như mẩu lá khô hay mảnh vụn rơi trên lưới, và di chuyển giật cục chậm chạp khiến kẻ khác khó nhận ra là sinh vật sống. Nguỵ trang ấy kết hợp với chiến thuật săn linh hoạt làm nên một trong những kẻ săn mồi được nghiên cứu kỹ nhất trong thế giới nhện.

Đôi mắt chính quét cảnh vật như một chiếc máy quét

Nhện nhảy có tám mắt, nhưng hai mắt chính to tròn phía trước mới là thứ làm nên tài năng. Mỗi mắt chính giống một chiếc ống dài, thấu kính ở đầu ống, võng mạc nằm sâu ở cuối. Ống dài giúp phóng đại hình ảnh, cho độ sắc nét rất cao so với kích thước, thuộc hàng tốt nhất trong thế giới động vật không xương sống.

Đổi lại, mỗi lần mắt chính chỉ nhìn được một vùng rất hẹp. Để thấy toàn cảnh, nhện điều khiển các cơ nhỏ dịch chuyển võng mạc trong ống, quét qua lại từng phần cảnh vật, giống cách bạn đọc một trang sách bằng kính lúp. Các mắt phụ ở hai bên có góc nhìn rộng, chuyên phát hiện chuyển động, rồi “báo” cho nhện xoay người để mắt chính nhắm vào.

Ở một số loài nhện nhảy, võng mạc có nhiều lớp xếp chồng, mỗi lớp nhận ảnh rõ ở một khoảng cách khác nhau. Nhện so độ nhoè giữa các lớp để biết con mồi cách bao xa, rồi tính cú nhảy. Đây là cách đo khoảng cách hoàn toàn khác với người dùng hai mắt so góc nhìn.

Kế hoạch đi vòng: từ lúc nhìn đến lúc vồ

Các nhà nghiên cứu dựng những mô hình gồm một cái bệ, con mồi đặt trên cao và nhiều lối đi bằng que, trong đó chỉ một lối thật sự dẫn tới con mồi. Chuỗi hành động của Portia thường như sau:

  1. Đứng trên bệ, xoay người quét mắt nhìn con mồi và các lối đi xung quanh, có khi kéo dài khá lâu.
  2. Chọn một lối, nhiều khi là lối vòng xa, phải đi xuống thấp hoặc quay ngược hướng trước khi tới gần con mồi.
  3. Bắt đầu đi; trên đường đi, con mồi có lúc khuất hoàn toàn khỏi tầm mắt.
  4. Tại các điểm rẽ, nhện thỉnh thoảng dừng lại, ngước nhìn để kiểm tra lại hướng.
  5. Tới gần, tiếp cận từ phía con mồi khó phát hiện nhất, rồi vồ.

Điều làm giới khoa học chú ý là nhện chọn đúng lối ngay từ đầu, trước khi đi, với tỉ lệ cao hơn hẳn đoán bừa, và vẫn giữ được hướng khi con mồi khuất. Một số thí nghiệm còn cho thấy khi con mồi được nhấc đi trong lúc nhện đang trên đường, nhện tới nơi tỏ ra lúng túng, như thể nó đã “chờ” thấy con mồi ở đó. Phần lớn nhà nghiên cứu cho rằng nhện có một dạng biểu tượng về mục tiêu trong đầu, dù cơ chế thần kinh cụ thể còn chưa rõ.

Gảy tơ giả làm côn trùng sa lưới: thử sai có trí khôn

Khi tới mép lưới của nhện khác, Portia không bước vào ngay. Nó dùng chân và râu môi gảy, kéo, rung sợi tơ theo nhiều kiểu: nhịp như côn trùng nhỏ đang giãy, nhịp như côn trùng lớn, nhịp như nhện đực đang tán tỉnh. Con nhện chủ lưới, vốn “nhìn” thế giới qua rung động, tưởng có mồi hoặc bạn tình và tiến lại gần.

Portia không có một nhịp cố định cho mỗi loài con mồi. Với loài lạ, nó thử nhiều kiểu rung, và khi một kiểu khiến chủ lưới phản ứng đúng ý, nó lặp lại kiểu đó. Nếu chủ lưới lao tới quá hung hăng, Portia đổi sang rung nhẹ hơn để dụ từ từ. Đây là thử sai có điều chỉnh, giống người thợ tìm đúng chìa trong một chùm chìa khoá.

Portia còn tận dụng cả thời tiết: nó có xu hướng bước vào lưới lúc gió thổi làm cả lưới rung, để bước chân của mình lẫn vào rung động chung. Những hành vi này cho thấy một con vật nhỏ bé có thể ứng biến linh hoạt chứ không chỉ chạy theo một chương trình cứng.

Nhện nhảy so với những thợ săn khác

Đặt nhện nhảy cạnh những kẻ săn mồi quen thuộc giúp thấy rõ chỗ đặc biệt của nó:

Thợ sănCách tiếp cận con mồiGiác quan chínhMức linh hoạt
Nhện giăng lướiChờ mồi sa lướiRung động trên tơThấp, chủ yếu bẩm sinh
Nhện nhảy thông thườngRình, bò lại gần, nhảy vồMắt chính sắc nétTrung bình
Nhện PortiaĐi vòng có tính trước, gảy tơ dụ mồiMắt chính kết hợp cảm nhận rung độngCao, thử sai và điều chỉnh
Mèo nhàRình, áp sát, vồThị giác, thính giácCao, học từ kinh nghiệm
Bọ ngựaĐứng yên chờ, vồ nhanhThị giác hai mắtThấp đến trung bình

Điều thú vị là Portia có lối săn gần với mèo hơn là với những con nhện khác. Hai kẻ săn cách nhau hàng trăm triệu năm tiến hoá, kích thước não chênh nhau hàng nghìn lần, lại đi tới cùng một lời giải: quan sát kỹ, tiếp cận khôn ngoan, rồi mới ra đòn.

Cái giá của sự linh hoạt ấy là thời gian. Một cuộc săn của Portia có thể kéo dài rất lâu, từ lúc quan sát, đi vòng, tới lúc dụ con mồi. Bộ não nhỏ không xử lý được nhiều việc cùng lúc, nên nhện chia nhỏ công việc và làm tuần tự, chậm mà chắc, giống cách ong mật quét qua từng hình trước khi chọn.

Cú nhảy không cần cơ bắp chân khoẻ

Nhảy bằng áp lực dịch. Chân nhện không có cơ duỗi khoẻ như chân châu chấu. Để nhảy, nhện co cơ ở phần đầu ngực, đẩy dịch cơ thể dồn mạnh vào chân, làm các khớp chân duỗi bật ra. Đây là hệ thuỷ lực sống.

Dây an toàn trước khi nhảy. Trước mỗi cú nhảy, nhện dán một sợi tơ xuống chỗ đang đứng. Nếu nhảy trượt, nó đu lại trên sợi tơ ấy, leo về chỗ cũ và thử lại.

Tính đường bay. Nhện ước khoảng cách bằng mắt chính rồi điều chỉnh lực nhảy. Nhiều loài nhảy xa gấp nhiều lần chiều dài thân.

Bàn chân bám dính. Đầu chân nhện nhảy có những túm lông cực nhỏ giúp bám trên kính, tường nhẵn, lá cây trơn.

Đổi nhịp sống theo mồi. Sau một bữa no, nhện nhảy có thể nghỉ nhiều ngày trong tổ tơ nhỏ. Lối sống ít tốn năng lượng giúp chúng kiên nhẫn quan sát lâu trước mỗi cuộc săn, điều cần thiết cho kiểu săn có tính trước.

Học theo nhện. Các kỹ sư làm robot nhỏ đang học cơ chế nhảy thuỷ lực và cách đo khoảng cách bằng độ nhoè của nhện nhảy để thiết kế thiết bị tí hon tiết kiệm năng lượng.

Quan sát nhện nhảy trong nhà và ngoài vườn

Nhện nhảy nhỏ cỡ hạt đậu hay gặp trên tường, bậu cửa sổ, lá cây trong vườn ở khắp Việt Nam. Chúng vô hại với người và giúp bắt muỗi, ruồi nhỏ. Vài cách ngắm thú vị:

  • Tìm ở bậu cửa sổ có nắng buổi sáng, nơi ruồi muỗi hay đậu; nhện nhảy đi lại giật cục, khác hẳn kiểu bò của nhện thường.
  • Từ từ đưa ngón tay lại gần ở khoảng cách một gang tay: nhện sẽ xoay người, ngẩng đầu nhìn thẳng vào ngón tay bằng hai mắt chính.
  • Dùng kính lúp hoặc chế độ chụp cận cảnh của điện thoại để thấy hai mắt chính to tròn và các mắt phụ hai bên.
  • Quan sát sợi tơ an toàn: khi nhện nhảy từ mép bàn xuống, nhìn nghiêng dưới nắng sẽ thấy sợi tơ mảnh lấp lánh.
  • Không bắt nhện bỏ vào lọ kín, không chọc cho nhện nhảy; nhện nhỏ rất dễ chết vì nóng và thiếu ẩm.
  • Ngộ nhận: nhện nào cũng giăng lưới. Sự thật: nhện nhảy không giăng lưới bắt mồi, chỉ dùng tơ làm dây an toàn và làm tổ ngủ.

Bé Na lớp 5 hỏi bố vì sao con nhện trên tường cứ quay đầu theo ngón tay. Câu trả lời nằm ở đôi mắt chính phía trước: nhện đang “nhìn” bé, và quyết định xem ngón tay ấy là mồi, là kẻ thù hay chỉ là vật vô hại.

Câu hỏi thường gặp

Nhện nhảy có thông minh không?

Nhiều loài nhện nhảy, nhất là chi Portia, cho thấy khả năng lên kế hoạch đường đi, thử sai để dụ con mồi và học từ kinh nghiệm, mức linh hoạt hiếm thấy ở động vật nhỏ như vậy.

Nhện Portia có ở Việt Nam không?

Chi Portia phân bố ở vùng nhiệt đới châu Á, châu Phi và châu Đại Dương. Việc ghi nhận cụ thể từng loài ở Việt Nam cần tra cứu thêm, còn các loài nhện nhảy khác thì gặp rất phổ biến.

Nhện nhảy có độc với người không?

Nhện nhảy thường gặp trong nhà vô hại với người. Chúng rất hiếm khi cắn, và nếu cắn thì chỉ gây cảm giác như bị kiến đốt nhẹ. Chúng còn giúp bắt muỗi, ruồi nhỏ.

Vì sao nhện nhảy nhảy xa được mà chân nhỏ?

Nhện nhảy dùng áp lực dịch cơ thể. Cơ ở phần đầu ngực co lại, đẩy dịch dồn vào chân làm chân duỗi bật ra, giống một hệ thuỷ lực.

Nhện nhảy nhìn rõ đến mức nào?

Hai mắt chính của nhện nhảy cho hình ảnh rất sắc so với kích thước cơ thể nhưng chỉ nhìn được vùng hẹp. Nhện phải dịch võng mạc để quét cảnh vật từng phần.

Nhện nhảy có giăng lưới không?

Không giăng lưới bắt mồi. Nhện nhảy săn bằng cách rình và nhảy vồ, chỉ dùng tơ làm dây an toàn khi nhảy và làm tổ nhỏ để ngủ, lột xác hoặc đẻ trứng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138