Chó hiểu ngón tay chỉ của người vì hàng chục nghìn năm sống cạnh con người đã chọn lọc những con chó biết chú ý tới tín hiệu của ta. Trong phép thử đơn giản gồm hai chiếc cốc úp, một cốc giấu thức ăn, người chỉ tay vào đúng cốc, hầu hết chó chọn đúng ngay từ lần đầu. Điều lạ là tinh tinh, họ hàng gần nhất của người, làm bài này kém hơn chó, và sói được nuôi bởi người từ nhỏ cũng thường kém hơn chó con cùng lứa.
Khả năng ấy không làm chó “thông minh hơn” tinh tinh. Nó cho thấy chó có một kiểu trí khôn chuyên biệt: đọc người. Bài này giải thích phép thử được làm thế nào, so sánh chó với sói và linh trưởng, chuyện ánh mắt và cơ lông mày, vì sao một số ít con chó học được tên hàng trăm món đồ chơi, và cách bạn tự thử với chó nhà một cách vui vẻ.
Phép thử chọn cốc diễn ra thế nào
Đây là phép thử được dùng nhiều nhất để đo khả năng đọc cử chỉ của người ở loài vật. Các bước chuẩn như sau:
- Đặt hai cái cốc hoặc hai cái bát úp giống hệt nhau cách nhau khoảng một hai mét, trước mặt con vật.
- Giấu thức ăn dưới một cốc trong lúc con vật không nhìn thấy. Xoa thức ăn lên cả hai cốc để mùi như nhau.
- Người thử đứng giữa, gọi con vật nhìn mình, rồi chỉ tay vào cốc có thức ăn, có thể kèm nhìn theo.
- Thả con vật ra và ghi lại cốc nó chọn đầu tiên.
- Làm nhiều lượt, đổi vị trí ngẫu nhiên, có cả lượt không chỉ tay để kiểm tra con vật có đánh hơi được không.
- So tỉ lệ chọn đúng khi có chỉ tay với khi không chỉ tay.
Nếu con vật chỉ chọn đúng khi có cử chỉ, nghĩa là nó dùng tín hiệu của người chứ không dùng mũi. Ở chó, tỉ lệ đúng cao rõ rệt so với đoán bừa, kể cả khi người chỉ tay rồi đứng xa, hay chỉ bằng cách nghiêng đầu, đưa mắt. Một số chó còn hiểu khi người chỉ bằng chân hoặc chỉ chéo tay qua người.
Chó, sói, tinh tinh và trẻ nhỏ: ai đọc cử chỉ giỏi hơn
Kết quả khi so nhiều loài làm cùng một phép thử chọn cốc. Đây là xu hướng chung qua nhiều nghiên cứu, từng cá thể có thể khác:
| Đối tượng | Theo ngón tay chỉ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chó trưởng thành | Tốt ngay từ lần đầu | Kể cả chó ít tiếp xúc với người |
| Chó con khoảng hai tháng tuổi | Khá tốt | Gợi ý một phần bẩm sinh, không chỉ do học từ chủ |
| Sói được người nuôi từ nhỏ | Kém hơn chó cùng tuổi, cải thiện khi được tập | Sói giỏi tự giải đố hơn chó |
| Tinh tinh | Thường kém | Giỏi khi đối tác là đối thủ tranh thức ăn hơn là bạn hợp tác |
| Trẻ khoảng một tuổi rưỡi | Tốt | Hồ sơ gần giống chó ở bài này |
| Cáo được chọn lọc cho hiền qua nhiều đời | Tốt hơn cáo thường | Bằng chứng mạnh cho vai trò thuần hoá |
Dòng cuối là chi tiết đáng chú ý nhất. Trong một chương trình chọn giống kéo dài nhiều chục năm, người ta chỉ chọn những con cáo ít sợ người để cho sinh sản, không hề tập cho chúng hiểu cử chỉ. Vậy mà các thế hệ cáo hiền ấy theo ngón tay chỉ tốt hơn cáo bình thường. Gợi ý: khi sự sợ hãi giảm đi, con vật có thể chú ý vào người, và khả năng đọc người “đi kèm” theo.
Vì sao thuần hoá tạo ra khả năng đọc người
Có hai cách giải thích chính, không loại trừ nhau. Cách thứ nhất cho rằng tổ tiên của chó, những con sói ít sợ người, đến gần khu sống của người để kiếm thức ăn thừa. Con nào bình tĩnh, chịu nhìn người, hiểu người muốn gì thì được ở lại và sinh sản nhiều hơn. Qua hàng nghìn thế hệ, khả năng chú ý tới tín hiệu xã hội của người được chọn lọc mạnh.
Cách thứ hai nhấn mạnh việc học: chó sống cả đời bên người, được thưởng khi làm theo, nên giỏi đọc người cũng như trẻ con giỏi đọc bố mẹ. Bằng chứng ở chó con và ở cáo hiền nghiêng về việc phần bẩm sinh là có thật, nhưng chó sống ngoài đường, ít được chăm, vẫn có thể làm kém hơn chó nhà. Như vậy cả gen lẫn trải nghiệm đều góp phần.
Điều quan trọng cần hiểu: chọn lọc làm chó hướng sự chú ý ra ngoài, tới người, thay vì tự xoay xở. Trong phép thử hộp có nắp không mở được, sói kiên trì cào cắn, còn chó thường quay lại nhìn người như muốn nhờ. Đó không phải chó kém, mà là chó đã quen giải quyết vấn đề bằng cách hợp tác với người.
Ánh mắt và cơ lông mày của chó
Chó nhìn vào mắt người nhiều hơn sói. Khi người gọi tên rồi nhìn về một phía, chó có xu hướng nhìn theo, giống phản ứng của trẻ nhỏ với cha mẹ. Nếu người nhìn mà không gọi, không giao mắt trước, chó ít nhìn theo hơn. Nghĩa là chó phân biệt được khi nào cử chỉ là dành cho nó.
Một phát hiện gây chú ý: phần lớn chó có một cơ nhỏ quanh mắt giúp nâng phần trong của lông mày, tạo ra ánh mắt to, buồn buồn mà người hay gọi là “mắt cún con”. Ở sói, cơ này nhỏ hơn hoặc gần như không có. Các nhà nghiên cứu đoán rằng con người vô tình ưu ái những con chó có ánh mắt ấy, vì nó giống biểu cảm trẻ nhỏ và gợi lòng muốn chăm sóc. Đây là giả thuyết hợp lý nhưng chưa có cách kiểm chứng trực tiếp.
Chó cũng phân biệt được nét mặt vui và giận của người trên ảnh trong các thí nghiệm có huấn luyện. Khi người chủ đang nhìn, chó ít ăn vụng hơn so với khi người chủ quay lưng hay nhắm mắt. Những chi tiết nhỏ này cho thấy chó theo dõi người khá kỹ, dù chưa chắc chúng hiểu người khác nghĩ gì.
Một số ít con chó học được tên hàng trăm món đồ
Phần lớn chó học được vài chục mệnh lệnh gắn với hành động, như ngồi, nằm, đi. Học tên đồ vật thì khó hơn nhiều, và đa số chó không làm được dù được tập. Tuy vậy, đã có những cá thể chó chăn cừu được ghi nhận nhớ tên hàng trăm món đồ chơi, có con được cho là hơn một nghìn, và lấy đúng món khi nghe gọi.
Ấn tượng hơn, khi đặt một món đồ chơi mới lẫn vào giữa các món quen, rồi gọi một cái tên lạ, những con chó này thường chọn đúng món mới. Chúng suy ra tên lạ phải thuộc về vật lạ, giống cách trẻ nhỏ đoán nghĩa từ mới. Tuy nhiên, chúng thường quên tên mới sau một thời gian nếu không được nhắc lại nhiều lần.
Các nhà nghiên cứu gọi nhóm chó này là “tài năng đặc biệt”, và đang tìm hiểu vì sao chỉ một số rất ít cá thể có khả năng ấy. Với chó nhà bình thường, việc không nhớ tên đồ chơi hoàn toàn không có nghĩa là chó kém; chúng chỉ dùng trí khôn vào việc khác, như đọc giọng nói và thói quen của chủ.
Chó có đoán được người khác thấy gì, biết gì không
Xin ăn đúng người. Khi có hai người, một người quay mặt về phía chó, một người quay lưng hoặc bịt mắt, chó thường đến xin người đang nhìn mình. Điều này cho thấy chó để ý tới hướng nhìn và đôi mắt của người, không chỉ tới việc người có mặt.
Ăn vụng khi không bị nhìn. Trong thí nghiệm, sau khi được dặn không ăn, chó lấy thức ăn nhiều hơn khi phòng tối hoặc khi người chủ nhắm mắt, quay đi. Chúng hành xử như thể biết điều người chủ có thể thấy được.
Phân biệt người biết và người không biết. Có thí nghiệm cho một người chứng kiến chỗ giấu thức ăn, người kia không thấy; sau đó cả hai cùng chỉ vào hai chỗ khác nhau. Một số chó theo người đã chứng kiến nhiều hơn, nhưng kết quả không đều giữa các nghiên cứu.
Chưa phải đọc suy nghĩ. Những hành vi trên có thể giải thích bằng việc chó học quy tắc như “mắt người mở thì đừng lấy”, không cần hiểu người kia đang nghĩ gì. Phần lớn nhà nghiên cứu dừng lại ở kết luận thận trọng: chó rất nhạy với sự chú ý của người.
Ý nghĩa với người nuôi. Khi dặn chó điều gì, bạn nhìn thẳng vào chó và giữ cử chỉ rõ ràng sẽ hiệu quả hơn nói nhiều. Chó đọc mắt và tay của bạn trước, rồi mới tới lời nói.
Thử với chó nhà và những ngộ nhận cần bỏ
Gia đình bé Na thử phép chọn cốc với chú chó trong sân như sau, đồng thời bàn với con vài điều hay bị hiểu sai:
- Dùng hai cái rổ hoặc hai cái bát nhựa giống nhau, xoa mẩu thức ăn lên cả hai, giấu thức ăn dưới một cái khi chó đang được người khác giữ ở chỗ không nhìn thấy.
- Gọi tên chó cho nó nhìn mình, rồi chỉ tay vào bát có thức ăn, giữ tay trong lúc người kia thả chó ra.
- Làm mười lượt, đổi bên ngẫu nhiên, ghi số lần đúng; thêm vài lượt không chỉ tay để biết chó có đánh hơi không.
- Ngộ nhận: chó hiểu từng chữ chủ nói. Sự thật: chó dựa nhiều vào giọng, cử chỉ, hoàn cảnh, và một số ít con mới học được tên đồ vật.
- Ngộ nhận: chó nhìn chủ là vì “cảm thấy có lỗi”. Ánh mắt cụp xuống thường là phản ứng với giọng nghiêm của chủ, chưa có bằng chứng chó hiểu mình đã làm sai.
- Dừng thử nếu chó mất hứng; đừng biến trò chơi thành bài phạt.
Nếu chó chọn đúng ít, có thể do nó đang đói và lao bừa, hoặc chưa nhìn người lúc chỉ. Hãy nhớ những điều kiện này trước khi kết luận về khả năng của chó nhà mình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chó hiểu khi người chỉ tay?
Do quá trình thuần hoá đã chọn lọc những con chó chú ý tới tín hiệu của người, cộng thêm việc học từ đời sống bên người. Chó con mới vài tháng tuổi đã làm khá tốt phép thử chỉ tay.
Mèo có hiểu ngón tay chỉ không?
Một số thí nghiệm cho thấy mèo cũng theo được cử chỉ chỉ tay của người khi chịu tham gia. Nhưng mèo khó làm thí nghiệm hơn vì thường mất hứng, nên dữ liệu ít hơn so với chó.
Sói có kém thông minh hơn chó không?
Không. Sói giỏi tự giải đố và kiên trì hơn chó trong nhiều bài thử. Chó chỉ giỏi hơn ở việc đọc tín hiệu và nhờ người giúp, một kiểu trí khôn xã hội.
Chó có hiểu nét mặt của người không?
Trong thí nghiệm, chó phân biệt được ảnh mặt người vui và giận sau khi được tập. Chúng cũng ít ăn vụng hơn khi chủ đang nhìn, cho thấy chúng theo dõi sự chú ý của người.
Chó có học được tên đồ vật không?
Đa số chó học tên đồ vật rất khó. Chỉ một số ít cá thể được ghi nhận nhớ tên hàng trăm món đồ chơi và đoán được tên mới thuộc về món đồ mới.
Chó con có cần tập mới hiểu ngón tay chỉ không?
Chó con khoảng hai tháng tuổi đã theo được ngón tay chỉ khá tốt mà không cần tập, cho thấy phần bẩm sinh. Việc sống cùng người và chơi đùa giúp khả năng này rõ hơn.