ThanPhuc.comThán Phục
Trí khôn loài vật

Con vật nào nhận ra mình trong gương: thí nghiệm vết màu ở voi, tinh tinh, ác là, cá

Thí nghiệm vết màu trên trán cho thấy tinh tinh, vài con voi, cá heo và cả một loài cá nhỏ có thể nhận ra mình trong gương. Vì sao chó mèo trượt mà chưa chắc kém.

A young chimpanzee sitting in front of a large mirror propped against a tree trunk, touching its own forehead, forest clearing, eye-level shot from behind, soft green light

Chỉ một số ít loài từng vượt qua phép thử nhận ra mình trong gương: tinh tinh, đười ươi, vài con voi châu Á, cá heo mũi chai, một số cá thể chim ác là và gần đây là một loài cá dọn vệ sinh nhỏ. Phép thử dựa trên một vết màu đặt ở chỗ con vật chỉ thấy được qua gương. Nếu nó soi gương rồi chạm, gãi hay cọ đúng chỗ vết màu trên cơ thể mình, người ta cho rằng nó hiểu hình trong gương là chính nó.

Nhưng chó, mèo, đa số loài khỉ đều trượt bài này, và điều đó không có nghĩa chúng kém. Gương là bài thi dành cho loài sống bằng mắt, còn nhiều loài nhận biết thế giới chủ yếu bằng mũi hay tai. Bài này giải thích phép thử được làm thế nào, các giai đoạn con vật đi qua trước gương, bảng các loài đã được thử, cuộc tranh luận quanh con cá nhỏ, và cách bạn tự quan sát phản ứng với gương một cách an toàn.

Phép thử vết màu được làm thế nào

Thiết kế cơ bản khá đơn giản, nhưng mỗi bước đều có lý do để tránh kết luận vội:

  1. Cho con vật làm quen với gương trong nhiều ngày, đến khi nó thôi phản ứng như gặp con lạ.
  2. Đánh dấu một vết màu không mùi, không gây cảm giác lên một chỗ con vật không tự nhìn thấy được, thường là trán, mặt bên đầu hoặc cổ. Làm lúc con vật đang mải việc khác hoặc khi đã quen được chạm.
  3. Đặt thêm một vết “giả” bằng chất trong suốt ở chỗ đối xứng, để kiểm tra con vật có phản ứng với cảm giác trên da hay không.
  4. Quan sát khi không có gương: con vật có chạm vào vết màu không.
  5. Đưa gương trở lại và đếm số lần con vật chạm, cọ hay nghiêng người để nhìn kỹ đúng chỗ vết màu.
  6. So hai con số. Nếu chạm vết màu tăng rõ khi có gương, còn chạm vết giả thì không, con vật được xem là vượt qua phép thử.

Trẻ em thường vượt qua phiên bản tương tự, với vết son trên mũi, khi được khoảng mười tám tháng đến hai tuổi. Mốc này giúp so sánh, nhưng không nên hiểu là con vật vượt qua thì “thông minh như trẻ hai tuổi” về mọi mặt.

Bốn giai đoạn trước gương mà người quan sát nhận ra

Phản ứng xã hội. Lúc đầu, phần lớn con vật coi hình trong gương là con khác: doạ, chào, mời chơi, xù lông. Chim sẻ, gà trống, cá chọi mổ hay xoè vây vào gương là thuộc giai đoạn này.

Dò xét chiếc gương. Con vật nhìn ra sau gương, sờ mép gương, như muốn tìm con kia ở đâu.

Thử chuyển động. Đây là giai đoạn đáng chú ý nhất: con vật làm những cử động lạ, lắc đầu, há miệng, vẫy tay chậm, và nhìn chăm chăm vào hình phản chiếu, như đang kiểm tra xem “con kia” có làm y hệt không.

Tự soi mình. Con vật dùng gương để nhìn những phần cơ thể bình thường không thấy được: soi trong miệng, soi lưng, gỡ vật bám trên đầu. Đến đây mới làm phép thử vết màu.

Ý nghĩa. Nhiều loài dừng ở giai đoạn một hoặc hai mãi. Việc đi qua giai đoạn ba cho thấy con vật nhận ra sự trùng khớp giữa cử động của mình và của hình ảnh, một bước cần thiết để hiểu đó là chính mình.

Các loài đã được thử và kết quả

Bảng tóm tắt những kết quả hay được nhắc. Chữ “một số cá thể” rất quan trọng: ở nhiều loài, chỉ một phần nhỏ trong số con được thử là vượt qua:

LoàiKết quả chungCách thể hiệnMức chắc chắn
Tinh tinh, đười ươi, tinh tinh lùnNhiều cá thể vượt quaLấy tay sờ vết màu rồi nhìn ngón tayCao, đã lặp lại nhiều lần
Khỉ độtKết quả lẫn lộnMột số cá thể sống gần người vượt quaCòn bàn, có thể do ngại nhìn thẳng
Voi châu ÁMột số ít cá thểDùng vòi chạm vết dấu trên đầuTrung bình, ít con được thử
Cá heo mũi chaiCó dấu hiệu rõXoay người tới gương để xem chỗ có dấuTrung bình, không có tay để chạm
Chim ác làMột vài cá thểCọ, gãi chỗ dán chấm màu dưới cổThấp, lặp lại chưa ổn định
Cá bàng chài dọn vệ sinhNhiều cá thể cọ vết dấuCạ cổ họng vào đáy cát chỗ có dấuĐang tranh luận mạnh
Khỉ thường, chó, mèoKhông vượt qua bản gươngPhản ứng xã hội hoặc thờ ơCao, nhưng có thể do bài thi không hợp

Đọc bảng cần hai lưu ý. Một là số cá thể được thử ở voi, cá heo hay chim thường ít, vì khó làm thí nghiệm với chúng. Hai là “không vượt qua” khác với “không có khả năng”: một con vật không quan tâm tới vết màu trên đầu thì không chạm vào, dù nó có thể hiểu.

Con cá nhỏ làm giới nghiên cứu tranh cãi

Cá bàng chài dọn vệ sinh (Labroides dimidiatus) là loài cá nhỏ sọc xanh đen ở rạn san hô, sống bằng nghề nhặt ký sinh trùng trên thân cá lớn. Khi được đánh dấu một chấm màu nâu, trông giống ký sinh trùng, ở cổ họng, nhiều con sau khi soi gương đã bơi xuống cạ cổ vào cát, rồi quay lại soi tiếp. Khi không có gương hoặc chấm màu trong suốt, chúng không làm vậy.

Kết quả này đặt ra một câu hỏi khó: hoặc phải chấp nhận một con cá nhỏ có năng lực tự nhận biết, hoặc phải thừa nhận phép thử gương không đo đúng thứ người ta tưởng. Một phía cho rằng loài cá này sống bằng việc soi kỹ vết lạ trên cơ thể cá khác, nên rất nhạy với chấm giống ký sinh trùng, và phép thử chỉ chạm đúng sở trường đó. Phía kia cho rằng chính vì phép thử được làm đúng chuẩn, kết quả phải được tính.

Điều cả hai phía đồng ý là: phép thử gương cho kết quả phụ thuộc mạnh vào việc con vật có lý do để quan tâm tới vết dấu hay không. Một vết màu vô hại trên trán tinh tinh khiến nó tò mò, nhưng với loài khác thì chẳng đáng một cái liếc.

Chó mèo trượt bài gương có phải vì kém không

Chó nhận ra cá thể khác chủ yếu bằng mùi. Một hình ảnh không có mùi trong gương với chó chỉ là thứ nhạt nhẽo, nên sau vài lần sủa chúng bỏ đi. Một số nhóm nghiên cứu đã thử “gương mùi”: cho chó ngửi các mẫu nước tiểu của chính nó, của chó khác, và mẫu của chính nó bị pha thêm mùi lạ. Chó dành nhiều thời gian ngửi mẫu của mình đã bị thay đổi hơn, gợi ý chúng nhận ra mùi của chính mình và để ý khi nó khác đi. Cách diễn giải phép thử này vẫn còn được bàn.

Mèo thường phản ứng với gương bằng tò mò, doạ, rồi thờ ơ. Nhiều loài khỉ cũng vậy, dù chúng sống bằng mắt. Có thí nghiệm huấn luyện khỉ bằng cách chiếu điểm sáng lên mặt và thưởng khi chúng chạm đúng, sau đó vài con bắt đầu dùng gương soi những phần cơ thể khác. Điều đó cho thấy năng lực có thể nằm sẵn đâu đó, chỉ là không tự bộc lộ.

Vì thế, khi bé Na thấy mèo nhà sủa, xù lông trước gương rồi bỏ đi, câu trả lời đúng là: mèo chưa vượt qua bài thi của người, chứ chưa ai chứng minh mèo không biết mình là mình.

Tự quan sát phản ứng với gương một cách an toàn

Bạn có thể quan sát giai đoạn phản ứng với gương ở vật nuôi trong nhà hoặc khi đi thuỷ cung, vườn thú, mà không làm con vật căng thẳng:

  • Với chó mèo: đặt một gương lớn sát sàn nơi chúng hay đi qua, ghi lại ngày đầu và sau một tuần chúng còn phản ứng với gương không.
  • Ghi theo bốn giai đoạn ở trên, đánh dấu con vật dừng ở giai đoạn nào, đừng cố ép chúng nhìn gương.
  • Không bôi, dán bất cứ thứ gì lên mặt vật nuôi để thử vết màu; việc đó dễ gây khó chịu và cần quy trình riêng.
  • Ở thuỷ cung, quan sát cá cảnh nhìn vào vách kính phản chiếu: nhiều loài xoè vây như gặp đối thủ.
  • Không đặt gương cạnh lồng chim hay bể cá chọi lâu ngày; con vật có thể căng thẳng vì tưởng luôn có đối thủ.
  • Với trẻ nhỏ trong nhà, có thể thử trò vết son trên mũi để con tự thấy mình đi qua mốc này lúc nào.

Nhóm bạn đi vườn thú có thể chia nhau ghi chép cùng lúc ở chuồng linh trưởng và chuồng voi, nếu nơi đó có bề mặt phản chiếu, rồi so cách hai loài phản ứng. Quan sát từ xa, không gõ kính, không ném đồ.

Vượt qua gương có nghĩa là có ý thức không

Đây là chỗ hay bị phóng đại nhất. Vượt qua phép thử vết màu cho thấy con vật hiểu được mối liên hệ giữa cơ thể mình và hình ảnh phản chiếu. Một số nhà khoa học coi đó là dấu hiệu của khái niệm về bản thân. Số khác cho rằng con vật chỉ cần học được sự khớp nhau giữa cử động và hình ảnh, không cần một ý niệm về bản thân theo nghĩa của người.

Ngược lại, không vượt qua cũng không có nghĩa là con vật không có kinh nghiệm chủ quan, không có cảm giác đau, sợ hay vui. Những câu hỏi đó cần các bằng chứng khác hẳn, và vẫn là vùng mở của khoa học.

Cách đọc thận trọng nhất: phép thử gương đo một khả năng cụ thể, khá hiếm, gặp ở những loài sống thành nhóm phức tạp và dựa nhiều vào thị giác. Nó không phải cửa ải duy nhất để bước vào “câu lạc bộ có ý thức”. Một số loài được nhắc trong bảng như voi châu Á, các loài vượn và linh trưởng lớn đang bị đe doạ; điều đáng làm nhất với chúng vẫn là giữ rừng và để chúng sống tự do.

Câu hỏi thường gặp

Mèo có nhận ra mình trong gương không?

Mèo thường không vượt qua phép thử gương: chúng doạ, tò mò rồi thờ ơ. Điều đó có thể do mèo dựa nhiều vào mùi hơn hình ảnh, nên chưa thể kết luận mèo không biết mình là mình.

Chó có nhận ra mình trong gương không?

Chó không vượt qua bản gương, nhưng trong các phép thử dùng mùi, chó tỏ ra nhận ra mùi của chính mình và để ý khi mùi đó bị thay đổi. Cách hiểu kết quả này vẫn còn được bàn.

Voi có nhận ra mình trong gương không?

Một số ít voi châu Á được thử đã dùng vòi chạm vào dấu trên đầu khi soi gương. Không phải con nào cũng vượt qua, và số voi được thử còn ít.

Cá có thể nhận ra mình trong gương sao?

Cá bàng chài dọn vệ sinh đã cạ cổ vào cát để xoá chấm màu sau khi soi gương. Kết quả có thật nhưng gây tranh luận về việc phép thử gương thật sự đo điều gì.

Trẻ em nhận ra mình trong gương từ mấy tuổi?

Phần lớn trẻ vượt qua phiên bản vết son trên mũi khi được khoảng mười tám tháng đến hai tuổi. Trước đó trẻ thường cười, chạm vào gương như gặp bạn khác.

Con vật vượt qua phép thử gương có ý thức như người không?

Không thể kết luận như vậy. Phép thử chỉ đo khả năng hiểu hình phản chiếu là mình. Ý thức và cảm xúc của loài vật cần những bằng chứng khác và vẫn đang được nghiên cứu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138