ThanPhuc.comThán Phục
Trí khôn loài vật

Con vật nào thông minh nhất: vì sao không có bảng xếp hạng và đo trí khôn cho đúng

Tinh tinh, cá heo, quạ hay lợn thông minh nhất? Câu hỏi sai từ gốc. Bài giải thích các phép thử, bẫy khi đo và cách so trí khôn giữa các loài cho đúng.

A curious young orangutan sitting on a forest platform turning a wooden puzzle box in its hands, rainforest canopy behind, eye-level medium shot, dappled green light

Không có con vật nào “thông minh nhất” theo một thước đo chung, vì mỗi loài giỏi những bài toán mà đời sống của nó đặt ra. Tinh tinh rất giỏi giải đố bằng tay, quạ và vẹt làm tốt nhiều bài mà người ta tưởng chỉ khỉ mới làm được, cá heo xuất sắc trong giao tiếp bằng âm thanh, còn chim giấu hạt nhớ chỗ chôn tới hàng nghìn điểm. Xếp chúng lên một bậc thang giống như so người chạy cự ly dài với người bơi lội rồi hỏi ai khoẻ hơn.

Câu hỏi hữu ích hơn là: con vật này giải quyết được loại vấn đề nào, bằng cách nào, và ta đo điều đó ra sao cho khỏi tự lừa mình. Bài này giới thiệu những phép thử khoa học thường dùng, những cái bẫy hay làm kết quả sai lệch, chuyện kích thước não, vì sao trí khôn mọc lên ở nhiều nhánh khác xa nhau, và một quan sát nhỏ có thể tự làm với con vật nuôi trong nhà.

Vì sao câu hỏi “con nào thông minh nhất” sai từ gốc

Trí khôn, theo cách các nhà sinh học dùng, là khả năng thu nhận thông tin, giữ lại, rồi dùng nó để xử lý tình huống mới một cách linh hoạt. Định nghĩa ấy không gắn với một kỹ năng cụ thể. Một con dơi tính toán tiếng vang để bắt muỗi giữa đêm, một con ong học màu của bông hoa nhiều mật, một con quạ thả sỏi vào ống nước, tất cả đều đang xử lý thông tin, nhưng theo những hướng khác nhau.

Vấn đề nằm ở chỗ ta thường lấy người làm chuẩn rồi đo xem con vật “gần người” đến đâu. Cách làm này khiến linh trưởng luôn đứng đầu, vì chúng có bàn tay và đôi mắt giống ta, còn những loài có giác quan khác hẳn, như cá cảm nhận điện hay rắn thấy nhiệt, bị đánh giá thấp chỉ vì bài thi không hợp với chúng.

Vì thế giới nghiên cứu hiện nay chuyển sang nói về các mảng nhận thức: trí nhớ không gian, học liên tưởng, kìm hãm phản xạ, hiểu nguyên nhân và kết quả, nhận biết cá thể, giao tiếp, học từ đồng loại. Mỗi loài có một “hồ sơ” riêng, cao ở mảng này, thấp ở mảng khác. So sánh có ý nghĩa nhất là so từng mảng, giữa những loài được thử bằng bài phù hợp với giác quan của chúng.

Những phép thử hay dùng và mỗi phép đo được gì

Dưới đây là các bài thử phổ biến trong nghiên cứu nhận thức động vật. Người thầy giáo sinh chuẩn bị tiết học về tập tính có thể dùng bảng này để giải thích vì sao một loài “đậu” bài này mà “trượt” bài khác:

Phép thửĐo khả năng gìLoài thường làm tốtHạn chế cần nhớ
Tìm đồ bị giấu sau tấm chắnHiểu vật vẫn tồn tại khi khuất mắtLinh trưởng, chó, quạ, vẹtLoài săn bằng mùi có thể dùng mũi thay vì suy luận
Ống trong suốt có thức ăn bên trongKìm phản xạ lao thẳng vào mồi, phải đi vòng qua đầu ốngLinh trưởng lớn, quạ, một số loài chóKết quả đổi nhiều theo việc con vật đã quen vật trong suốt hay chưa
Học đảo ngượcĐổi thói quen khi luật chơi đổiLinh trưởng, quạ, chuộtPhụ thuộc mức đói, mức căng thẳng của con vật
Chờ để được phần lớn hơnTự kiềm chế, nhìn trước kết quảQuạ, vẹt, tinh tinhKhó so giữa loài vì giá trị của thức ăn khác nhau
Nhận diện mình trong gươngMột dạng tự nhận biết bằng thị giácTinh tinh, đười ươi, một số cá thể voi, cá heoBất lợi cho loài sống bằng mùi hoặc ngại nhìn thẳng vào mắt
Hộp đố nhiều chốtHiểu trình tự, ghi nhớ thao tácLinh trưởng, gấu trúc Mỹ, bạch tuộcLoài không có tay hoặc vòi bị thiệt ngay từ đầu

Điều rút ra: không phép thử nào là “bài thi IQ” cho loài vật. Một loài chỉ được kết luận yếu ở một mảng khi đã thử bằng nhiều cách khác nhau, đúng giác quan, với đủ số cá thể.

Những cái bẫy khiến kết quả đo sai

Con vật không muốn làm, chứ không phải không biết. Một con vật no, sợ người, hay không thích loại thức ăn thưởng sẽ làm bài kém. Nhà nghiên cứu phải kiểm tra động lực trước khi kết luận về khả năng.

Người thử vô tình nhắc bài. Câu chuyện con ngựa “biết làm toán” ở châu Âu đầu thế kỷ trước là bài học kinh điển: con ngựa không tính được, nó đọc những cử động rất nhỏ của người hỏi. Từ đó các thí nghiệm nghiêm túc đều cho người thử đứng khuất hoặc không biết đáp án.

Một con giỏi không có nghĩa cả loài giỏi. Nhiều tin “loài X biết làm Y” chỉ dựa trên một hai cá thể được huấn luyện lâu năm. Đó là bằng chứng về giới hạn trên của loài, không phải năng lực điển hình.

Chuyện kể không thay được thí nghiệm. Clip con mèo mở cửa hay con chó “hiểu tiếng người” rất vui, nhưng không loại được các cách giải thích đơn giản như học thử sai hoặc học theo phần thưởng.

Bài thi thiên về giác quan của người. Bài toán dựa trên màu sắc làm khó loài nhìn màu kém; bài dựa trên hình ảnh làm khó loài sống bằng khứu giác. Thiết kế công bằng phải đổi kênh cảm nhận theo loài.

Não to có thông minh hơn không

Voi có bộ não lớn nhất trong các loài thú sống trên cạn, nặng gấp ba bốn lần não người, còn cá nhà táng dưới biển có bộ não lớn nhất từng được biết. Nếu khối lượng não quyết định trí khôn, hai loài này đã vượt xa con người. Thực tế không phải vậy, vì thân to cần nhiều nơ-ron chỉ để điều khiển cơ bắp và xử lý cảm giác từ diện tích da rộng.

Người ta từng thử dùng tỉ lệ não trên khối lượng cơ thể. Cách này đưa con người lên cao, nhưng cũng đưa một số loài chuột nhỏ và chim nhỏ lên rất cao, vì cơ thể tí hon thì não chiếm tỉ lệ lớn. Vẫn không ổn.

Thước đo được nhiều nhà khoa học tin hơn hiện nay là số nơ-ron ở vùng não xử lý phức tạp, tức vỏ não ở thú và vùng tương ứng ở chim. Theo cách đếm này, vẹt và quạ có số nơ-ron ở vùng ấy ngang với nhiều loài khỉ dù não nhỏ hơn hàng chục lần, nhờ nơ-ron xếp dày. Dù vậy, số nơ-ron vẫn chỉ là một phần câu chuyện: cách chúng nối với nhau, và loài đó dùng chúng cho việc gì, quan trọng không kém.

Trí khôn mọc lên nhiều lần ở những nhánh rất xa nhau

Tổ tiên chung của người và bạch tuộc là một sinh vật nhỏ, đơn giản, sống cách đây hơn nửa tỉ năm. Vậy mà ngày nay cả hai đều giải được đố, đều học từ trải nghiệm. Giữa chim và thú cũng vậy. Các nhà sinh học gọi đây là tiến hoá hội tụ: những nhánh khác nhau, chịu áp lực giống nhau, đi tới lời giải gần giống nhau bằng vật liệu khác nhau.

Những áp lực được nhắc nhiều nhất gồm: thức ăn khó lấy, phải bóc, đập, khều hoặc nhớ chỗ; đời sống xã hội phức tạp, phải nhớ ai là đồng minh, ai là đối thủ; tuổi thọ dài, đủ để kinh nghiệm có giá trị; và môi trường hay thay đổi, buộc phải ứng biến. Quạ, vẹt, linh trưởng, cá voi răng, voi đều hội đủ vài điều kiện này.

Bạch tuộc là ngoại lệ thú vị: sống ngắn, thường đơn độc, vậy mà linh hoạt lạ thường. Một giả thuyết cho rằng việc mất vỏ ốc của tổ tiên khiến chúng phải sống nhờ mưu mẹo để vừa săn vừa trốn. Giả thuyết này hợp lý nhưng chưa được chứng minh trọn vẹn.

Một quan sát nhỏ có thể làm với chó mèo trong nhà

Không cần phòng thí nghiệm, bạn vẫn có thể thử một phiên bản đơn giản của bài “ống trong suốt” với chó hoặc mèo nhà, an toàn và vui. Gia đình bé Na lớp 5 làm như sau:

  1. Chuẩn bị một hộp nhựa trong không nắp, đặt nằm ngang, hai đầu hở. Chọn một mẩu thức ăn vặt con vật thích.
  2. Cho con vật làm quen với hộp vài lần: đặt thức ăn ngay miệng hộp để nó ăn dễ.
  3. Lần thử chính: đặt thức ăn vào giữa hộp. Ghi lại con vật lao thẳng vào thành hộp hay đi vòng ra đầu hở.
  4. Làm năm lần, mỗi lần nghỉ vài phút, ghi số lần đi vòng ngay từ đầu.
  5. Đổi sang một hộp đục, cùng kích thước, làm lại năm lần để so.
  6. So hai kết quả và bàn cùng con: vì sao hộp trong suốt khó hơn hộp đục.

Kết quả thường thấy là con vật hay đâm vào hộp trong suốt vì “thấy mồi” mạnh hơn “hiểu có vật chắn”, và tiến bộ nhanh sau vài lần. Đừng kết luận con vật nhà mình thông minh hay kém; đây chỉ là cách cảm nhận vì sao nhà khoa học phải cẩn thận khi đo. Dừng ngay nếu con vật căng thẳng.

Những ngộ nhận hay gặp về trí khôn loài vật

Vài câu nghe rất nhiều trên mạng xã hội, cần đặt lại cho đúng:

  • “Cá vàng chỉ nhớ ba giây”: sai, cá học được đường đi và giờ cho ăn và nhớ hàng tuần trở lên.
  • “Cá heo thông minh thứ hai sau người”: không có bảng xếp hạng như vậy; cá heo rất giỏi ở mảng giao tiếp và xã hội, không phải mọi mảng.
  • “Côn trùng chỉ có bản năng”: ong mật học màu, mùi, mốc đường và cả vài khái niệm đơn giản, dù não chỉ bằng hạt vừng.
  • “Loài vật nuôi thông minh hơn loài hoang dã”: thuần hoá làm con vật giỏi đọc người hơn, nhưng thường kém hơn họ hàng hoang dã ở tự giải đố.
  • “Con vật biết làm toán”: đa số trường hợp là phân biệt nhiều ít hoặc đọc tín hiệu của người, không phải tính toán.

Khi gặp tin “phát hiện con vật thông minh”, hãy hỏi ba câu: thử bao nhiêu cá thể, người thử có biết đáp án không, và đã loại các cách giải thích đơn giản chưa. Ba câu này lọc được phần lớn tin thổi phồng.

Câu hỏi thường gặp

Rốt cuộc con vật nào thông minh nhất?

Không có câu trả lời duy nhất. Linh trưởng lớn, quạ, vẹt, cá heo, voi đều đứng cao ở nhiều mảng nhận thức, nhưng mỗi loài mạnh ở những việc khác nhau, nên không thể xếp thành một bậc thang chung.

Lợn có thông minh không?

Lợn học nhanh, nhớ đường, phân biệt được cá thể và làm tốt nhiều bài thử dành cho chó. Chúng thường bị đánh giá thấp chỉ vì ít được nghiên cứu so với chó và linh trưởng.

Não to có nghĩa là thông minh hơn không?

Không hẳn. Thân to cần nhiều nơ-ron để điều khiển cơ thể. Số nơ-ron ở vùng xử lý phức tạp và cách chúng kết nối là thước đo đáng tin hơn khối lượng não.

Côn trùng có trí khôn không?

Có ở mức đáng ngạc nhiên. Ong mật học màu, mùi, mốc đường và vài khái niệm như giống hay khác. Trí khôn của chúng được tổ chức gọn trong bộ não rất nhỏ.

Có bài kiểm tra IQ cho động vật không?

Không có bài nào đo được trí khôn chung cho mọi loài. Các nhà khoa học dùng nhiều phép thử, mỗi phép đo một mảng như trí nhớ, kìm phản xạ hay hiểu nguyên nhân.

Làm sao biết tin về con vật thông minh là đáng tin?

Hãy xem số cá thể được thử, người thử có vô tình nhắc bài không và các cách giải thích đơn giản đã bị loại chưa. Thiếu ba điều đó thì nên xem là chuyện vui hơn là bằng chứng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138