Nước biển quanh Nam Cực lạnh khoảng âm hai độ, thấp hơn điểm đông của máu cá thông thường, vậy mà nhiều loài cá vẫn bơi bình thường. Bí mật là protein chống đông trong máu: những phân tử này bám lên mặt các tinh thể băng tí hon vừa lọt vào cơ thể và không cho chúng lớn lên. Không có protein đó, máu cá sẽ đông thành đá trong chốc lát.
Câu chuyện còn có một nhánh lạ hơn: họ cá băng ở cùng vùng biển đã mất hẳn huyết sắc tố, máu gần như trong suốt, mà vẫn sống được. Bài này giải thích nước mặn lạnh dưới không độ nguy hiểm ra sao, protein chống đông làm việc theo kiểu nào khác muối và đường, vì sao cá băng không cần hồng cầu, và nguyên lý này đã đi vào bếp và phòng thí nghiệm của con người như thế nào.
Vì sao nước biển lạnh dưới không độ mà chưa đóng băng
Nước ngọt đóng băng ở không độ, nhưng nước biển có muối nên đóng băng ở khoảng âm 1,9 độ. Ở vùng biển sát thềm băng Nam Cực, nước nằm sát ngưỡng đó quanh năm, và có những tinh thể băng nhỏ trôi lơ lửng, bám vào đá, vào rong.
Máu và dịch cơ thể của cá xương thì nhạt hơn nước biển. Một con cá xương bình thường có máu đóng băng ở khoảng âm 0,7 đến âm 0,8 độ. Nói cách khác, khi thả vào nước âm 1,9 độ, máu của nó đã lạnh hơn điểm đông của chính nó hơn một độ. Nước ở trạng thái đó gọi là quá lạnh: chưa đông chỉ vì chưa có mầm. Chỉ cần một tinh thể băng chạm vào, toàn bộ sẽ đông theo dây chuyền.
Và mầm băng thì không thiếu: cá uống nước biển, cá thở qua mang, da và ruột luôn tiếp xúc với nước có vụn băng. Với cá vùng cực, câu hỏi không phải là có băng lọt vào hay không, mà là khi băng đã lọt vào thì làm sao để nó không lớn.
Nhóm cá nototheni chiếm phần lớn số loài và khối lượng cá ở vùng thềm lục địa Nam Cực. Nhiều loài không có bóng bơi, thứ túi khí giúp cá lơ lửng, nên sống gần đáy, hoặc tích mỡ và xương nhẹ để nổi lên được. Chúng là thức ăn quan trọng của hải cẩu, chim cánh cụt và cá voi có răng. Nói cách khác, nếu không có protein chống đông, một mắt xích lớn của chuỗi thức ăn vùng này sẽ không tồn tại.
Protein chống đông làm việc theo từng bước
Ở nhóm cá Nam Cực có tên chung là cá nototheni, chất chống đông chính là những glycoprotein, tức protein gắn đường. Cách chúng làm việc khác hẳn muối rắc đường.
- Một tinh thể băng tí hon lọt vào. Có thể qua mang, qua ruột hay qua vết xước da. Tinh thể này rất nhỏ, mắt thường không thấy.
- Protein bám lên mặt băng. Các phân tử protein chống đông trôi trong máu có cấu trúc khớp với mạng tinh thể băng ở một số mặt, nên bám chặt vào bề mặt tinh thể.
- Băng bị ép phải mọc cong. Nước chỉ còn kết tinh được ở khe giữa các phân tử protein. Mặt băng ở đó phải phồng cong ra như bong bóng nhỏ, mà băng mặt cong thì khó mọc thêm hơn băng mặt phẳng, cần lạnh hơn nữa mới mọc được.
- Điểm đông bị hạ xuống mà điểm tan gần như giữ nguyên. Khoảng cách giữa hai mốc này gọi là trễ nhiệt. Trong khoảng ấy, băng không lớn mà cũng không tan, chỉ nằm im.
- Tinh thể bị dọn hoặc nằm yên. Có giả thuyết cho rằng các tinh thể có protein bám được đưa tới lá lách và lưu lại đó. Có dấu hiệu cho thấy một phần băng trong cơ thể cá không tan hết ngay cả khi nước ấm lên chút ít vào mùa hè; điều này vẫn đang được tìm hiểu.
Điểm khác biệt then chốt: muối hay đường hạ điểm đông nhờ số lượng phân tử hoà tan, phải dùng rất nhiều mới có tác dụng. Protein chống đông hạ điểm đông nhờ bám vào băng, nên chỉ cần lượng nhỏ hơn hàng trăm lần mà hiệu quả hơn hẳn.
Cá băng: sống được với máu không hồng cầu
Trong nhóm cá Nam Cực có một họ được gọi chung là cá băng, thân dài, đầu to như mỏ vịt, thân màu nhợt. Điều kỳ lạ nhất là máu của chúng gần như không có hồng cầu và không có huyết sắc tố, thứ protein chứa sắt chở oxy trong máu của mọi động vật có xương sống khác. Máu cá băng vì vậy có màu trắng đục hay trong, chứ không đỏ.
Không có huyết sắc tố, máu chỉ chở được oxy hoà tan trực tiếp trong huyết tương, ít hơn nhiều lần so với máu bình thường. Cá băng bù lại bằng nhiều cách: tim to và bơm mạnh, lượng máu lớn so với cơ thể, mạch máu rộng nên máu chảy dễ, da mỏng có nhiều mạch nên cũng hấp thu thêm oxy qua da. Lối sống ít vận động, nằm chờ mồi dưới đáy giúp nhu cầu oxy thấp.
Môi trường cũng giúp sức: nước càng lạnh thì càng hoà tan được nhiều oxy, và biển Nam Cực luôn được khuấy trộn mạnh nên giàu oxy. Nhiều nhà khoa học xem việc mất huyết sắc tố là một đột biến xảy ra trong điều kiện quá thuận lợi nên không bị đào thải, chứ không hẳn là một lợi thế. Máu loãng không hồng cầu thì đỡ sệt trong nước lạnh, nhưng phải trả giá bằng tim to tốn năng lượng. Câu hỏi "lợi hay hại" vẫn còn tranh luận.
Bắc Cực và Nam Cực: hai lời giải giống nhau từ hai tổ tiên khác nhau
Một trong những điều đẹp nhất của câu chuyện này là cá ở Bắc Cực cũng có protein chống đông rất giống, dù chúng không họ hàng gần với cá Nam Cực.
| Đặc điểm | Cá nototheni Nam Cực | Cá tuyết vùng Bắc Cực |
|---|---|---|
| Kiểu chất chống đông | Glycoprotein chống đông | Glycoprotein chống đông gần như giống hệt về cấu trúc |
| Nguồn gốc gen | Có bằng chứng gen sinh ra từ một gen mã hoá enzyme tiêu hoá | Gen sinh ra từ một đoạn ADN không liên quan |
| Họ hàng | Nhánh cá riêng của vùng cực Nam | Họ cá tuyết, xa với nhóm trên |
| Môi trường | Nước lạnh quanh năm | Nước lạnh, có mùa ấm hơn |
| Ý nghĩa | Tiến hoá hội tụ | Tiến hoá hội tụ |
Hiện tượng hai nhánh sinh vật độc lập đi tới cùng một lời giải gọi là tiến hoá hội tụ. Khi bài toán vật lý đủ khắt khe, như băng mọc trong máu, số lời giải khả thi rất ít, nên chọn lọc tự nhiên đưa hai nơi tới cùng một kiểu phân tử. Ngoài cá, một số côn trùng, thực vật và vi sinh vật vùng lạnh cũng có protein chống đông, nhưng cấu trúc khác.
Từ biển băng vào bếp và phòng thí nghiệm
Protein bám băng hấp dẫn các ngành làm lạnh vì nó điều khiển được kích thước tinh thể với lượng rất nhỏ. Những ứng dụng đang có hoặc đang thử:
- Kem và đồ đông lạnh. Kem để lâu trong tủ hay bị sạn vì tinh thể băng to dần sau mỗi lần nhiệt độ lên xuống. Một số nhà sản xuất đã dùng protein cấu trúc băng (sản xuất bằng vi sinh vật, không lấy từ cá) để giữ kem mịn.
- Bảo quản tế bào và mô. Thêm protein chống đông vào dung dịch bảo quản có thể giảm tinh thể băng lớn lên khi rã đông. Hướng này còn ở giai đoạn nghiên cứu.
- Nông nghiệp vùng lạnh. Ý tưởng đưa gen protein chống đông vào cây trồng để chịu sương giá đã được thử, nhưng chưa phổ biến.
- Chống bám băng trên bề mặt. Kỹ sư nghiên cứu lớp phủ bắt chước cơ chế bám băng để giảm đóng băng trên cánh máy bay, đường ống.
Điều cần nhớ: hiệu quả của protein trong cơ thể cá dựa vào cả hệ thống, gồm lượng protein, nơi chứa băng và nhiệt độ ổn định của biển. Lấy riêng phân tử ra dùng thì phải thiết kế lại cho từng việc.
Hiểu lầm hay gặp về cá vùng băng
"Cá Nam Cực máu lạnh nên không sợ đông." Mọi loài cá xương đều có nhiệt độ cơ thể gần bằng nước. Chính vì máu cá cũng lạnh tới âm hai độ mà nó mới cần protein chống đông. Máu lạnh không phải lá chắn, mà là lý do của vấn đề.
"Protein chống đông làm máu không bao giờ đóng băng." Nó chỉ hạ điểm đông thêm vài phần mười tới khoảng hơn một độ, vừa đủ cho môi trường biển Nam Cực. Cá đưa xuống nước lạnh hơn nữa vẫn đông.
"Cá băng không có máu." Có máu, chỉ không có huyết sắc tố và gần như không có hồng cầu. Máu vẫn chảy, vẫn chở oxy hoà tan và dinh dưỡng.
"Nước ấm lên một chút không sao." Cá nototheni sống trong khoảng nhiệt rất hẹp. Nhiều loài tỏ ra nhạy với nước ấm lên chỉ vài độ, nên biến đổi khí hậu là mối lo thật cho cả hệ sinh thái này.
Thí nghiệm nhỏ: nước muối và tinh thể băng
Thầy giáo sinh chuẩn bị tiết học về thích nghi có thể cho học sinh thấy nước muối đông khác nước ngọt, và tinh thể băng lớn dần ra sao, chỉ với tủ lạnh gia đình.
- Pha hai chai nước: một chai nước lọc, một chai pha muối ăn cho mặn cỡ nước biển, khoảng một thìa canh muối cho nửa lít nước.
- Đặt cả hai vào ngăn đá, mỗi giờ kiểm tra. Chai nước ngọt đông trước; chai nước muối đông muộn hơn và thường còn phần lỏng mặn chát ở giữa.
- Lấy một hộp kem đã mở, chia làm hai. Một nửa để yên trong ngăn đá. Nửa kia mỗi ngày lấy ra để ngoài vài phút rồi cất lại, làm trong vài ngày.
- So sánh: phần bị lên xuống nhiệt độ thường sạn hơn vì tinh thể băng to ra. Đây chính là quá trình mà protein chống đông ngăn chặn trong máu cá.
Nếu có kính lúp, soi các hạt băng trên mặt kem để thấy chúng to nhỏ khác nhau. Muốn xem cá vùng cực thật, cách an toàn duy nhất là xem phim tài liệu hoặc khu trưng bày vùng cực ở một số thuỷ cung.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao máu cá Nam Cực không đóng băng?
Máu chứa protein chống đông bám lên các tinh thể băng nhỏ lọt vào cơ thể, không cho chúng lớn lên, nhờ đó điểm đông của máu hạ xuống dưới nhiệt độ nước biển xung quanh.
Nước biển Nam Cực lạnh bao nhiêu độ?
Nước sát thềm băng thường quanh khoảng âm 1,9 độ, đúng điểm đông của nước biển. Nhiệt độ ấy khá ổn định quanh năm ở những vùng sâu dưới băng.
Cá băng máu trắng sống bằng cách nào?
Chúng không có huyết sắc tố nhưng bù lại bằng tim to, lượng máu lớn, mạch máu rộng, hấp thu oxy qua da và sống trong nước lạnh giàu oxy, ít vận động.
Protein chống đông khác muối thế nào?
Muối và đường hạ điểm đông nhờ số lượng phân tử hoà tan nên cần nhiều. Protein chống đông bám thẳng vào mặt băng để chặn băng mọc, nên chỉ cần lượng rất nhỏ.
Có thể ăn cá Nam Cực để chống lạnh không?
Không. Protein chống đông bị tiêu hoá như mọi protein khác và không có tác dụng gì trong cơ thể người. Nhiều loài cá vùng này cũng cần được bảo vệ khỏi đánh bắt quá mức.
Kem có protein chống đông lấy từ cá à?
Không. Loại dùng trong thực phẩm được sản xuất bằng vi sinh vật lên men theo trình tự protein tìm thấy trong tự nhiên, không đánh bắt cá để lấy.