Chim cánh cụt hoàng đế (Aptenodytes forsteri) sinh sản giữa mùa đông Nam Cực, khi gió bão có thể làm nhiệt độ cảm nhận xuống dưới âm bốn mươi độ, và con trống đứng ấp trứng trên chân suốt khoảng hai tháng mà không ăn. Chúng chịu được nhờ bốn lớp bảo vệ: bộ lông nhiều tầng dày đặc, lớp mỡ dưới da, mạch máu ở chân và cánh trao đổi nhiệt ngược dòng để không mất nhiệt, và quan trọng nhất là túm đàn hàng trăm, hàng nghìn con, liên tục xoay vòng để ai cũng được vào giữa.
Không có con chim nào khác chọn sinh sản vào thời điểm khắc nghiệt như vậy ở nơi khắc nghiệt như vậy. Bài này giải thích vì sao chúng lại chọn mùa đông, từng lớp giữ nhiệt hoạt động thế nào, cơ chế bên trong đôi chân không đóng băng, kỹ thuật túm đàn mà các nhà vật lý cũng mô phỏng, và một thí nghiệm với cốc nước nóng cho thấy đứng sát nhau giữ nhiệt tốt ra sao.
Vì sao lại sinh sản giữa mùa đông
Chim cánh cụt hoàng đế là loài cánh cụt lớn nhất, chim trưởng thành cao tới khoảng hơn một mét. Chim non của chúng cần một thời gian dài để lớn đủ, mọc bộ lông chống nước và tự kiếm ăn. Nếu muốn chim non rời đàn vào đúng lúc mùa hè Nam Cực đến, khi biển có nhiều thức ăn nhất và băng tan dần, thì trứng phải được đẻ và ấp từ đầu mùa đông.
Vào thu, chim trưởng thành đi bộ, trượt bụng nhiều chục cây số từ mép biển vào sâu trên lớp băng biển ổn định, nơi băng đủ vững để không vỡ trong suốt mùa đông. Ở đó chúng ghép đôi, con mái đẻ một trứng duy nhất rồi chuyền trứng cho con trống, sau đó quay ra biển kiếm ăn.
Con trống ở lại, đặt trứng lên mu bàn chân, phủ bằng một nếp da bụng có nhiều mạch máu gọi là túi ấp. Trong khoảng hai tháng ấp, cộng thêm thời gian đi vào và ghép đôi trước đó, con trống nhịn ăn tổng cộng khoảng ba tới bốn tháng, sống bằng lớp mỡ tích từ trước và mất đi một phần lớn trọng lượng.
Bộ lông và lớp mỡ: áo khoác hai lớp
Lông ngắn, cứng, xếp như ngói. Lông cánh cụt khác lông chim bay. Chúng ngắn, dày đặc, phủ khắp thân, xếp chồng lên nhau như mái ngói, tạo lớp ngoài chắn gió và chống thấm. Cánh cụt hoàng đế thuộc nhóm chim có mật độ lông dày nhất.
Lớp lông tơ bên dưới giữ khí. Ở gốc mỗi lông có phần lông tơ mềm, bện vào nhau giữ một lớp không khí. Không khí đứng yên là chất cách nhiệt tốt, như lớp khí trong áo phao lông vũ.
Chim chải lông bôi dầu. Cánh cụt dùng mỏ lấy dầu từ tuyến ở gốc đuôi bôi khắp lông. Lông có dầu không thấm nước, giữ được lớp khí cách nhiệt cả khi lặn.
Mỡ dưới da là chăn và kho lương. Lớp mỡ dày vừa cách nhiệt vừa là nguồn năng lượng cho mấy tháng nhịn ăn. Khi mỡ cạn dần, chim càng phụ thuộc vào túm đàn để đỡ tốn năng lượng giữ ấm.
Thân hình to tròn. Thân lớn và tròn có ít diện tích bề mặt so với khối lượng, mất nhiệt chậm hơn thân nhỏ. Mỏ và cánh tương đối nhỏ so với thân, giảm những phần thò ra dễ lạnh.
Đôi chân trên băng mà không đóng băng
Chân cánh cụt đứng trên băng lạnh suốt mùa đông. Nếu chân ấm như thân, nhiệt sẽ thất thoát rất lớn qua chân; nếu chân lạnh tới mức đông, mô sẽ chết. Cơ chế trao đổi nhiệt ngược dòng giải quyết cả hai.
- Máu ấm đi xuống. Máu từ tim đi xuống chân trong động mạch, ấm bằng thân nhiệt.
- Gặp máu lạnh đi lên. Ở gốc chân, động mạch nằm sát, đan xen với các tĩnh mạch mang máu lạnh từ bàn chân trở về.
- Nhiệt chuyền sang ngang. Nhiệt từ máu động mạch truyền sang máu tĩnh mạch nằm sát bên. Máu xuống tới bàn chân đã nguội đi nhiều, máu trở về thân đã ấm lên.
- Bàn chân giữ ở mức vừa trên điểm đông. Chân lạnh hơn thân nhiều, nên mất ít nhiệt ra băng, nhưng vẫn đủ ấm để không đông. Chim điều chỉnh lưu lượng máu xuống chân để giữ mức này.
- Nhiệt quay về thân. Phần nhiệt đáng lẽ mất qua chân được đưa ngược trở lại thân. Cơ chế tương tự có ở cánh và ở khoang mũi.
Chim cánh cụt còn đứng trên gót chân và đuôi cứng, nhấc bớt mu bàn chân khỏi băng, giảm diện tích tiếp xúc. Kỹ sư dùng nguyên lý ngược dòng tương tự trong bộ trao đổi nhiệt của nhà máy và hệ thống thông gió hồi nhiệt.
Túm đàn: một siêu cơ thể biết xoay vòng
Khi bão đến, hàng trăm tới hàng nghìn con trống đang ấp trứng dồn sát vào nhau thành một khối dày đặc, mỗi con chiếm chỉ một khoảng nhỏ. Bên trong khối, nhiệt độ có thể ấm hơn ngoài trời hàng chục độ, đôi khi ấm tới mức chim bên trong phải dịch ra cho bớt nóng.
Nếu khối đứng yên, những con ở rìa đón gió sẽ lạnh cóng, còn con ở giữa ấm mãi. Thực tế, khối túm đàn liên tục chuyển động theo những bước rất nhỏ. Mỗi lần một con nhích chân, cả khối dịch đi một chút như sóng lan. Gió đẩy làm những con ở phía đón gió dần trượt dọc rìa về phía khuất gió, rồi được bao vào trong. Qua nhiều giờ, mỗi con đều có lượt ở giữa và lượt ở rìa.
Không có "thủ lĩnh" chỉ huy. Mỗi con chỉ phản ứng với những con sát bên, nhưng cả khối hành xử như một sinh vật lớn. Các nhà vật lý đã mô phỏng bằng máy tính và thấy chỉ cần quy tắc đơn giản như "tiến về phía ấm hơn, tránh gió" là đủ tạo ra chuyển động xoay vòng giống thật. Túm đàn giúp mỗi con giảm đáng kể năng lượng tiêu hao giữ ấm, và đó có lẽ là điều làm nên khác biệt giữa sống sót và chết đói trong mấy tháng nhịn ăn.
So sánh các cách giữ ấm của động vật vùng lạnh
Cánh cụt hoàng đế không phải loài duy nhất sống ở vùng lạnh, nhưng là loài phối hợp nhiều chiến lược nhất cùng lúc.
| Loài | Cách giữ ấm chính | Sinh sản mùa đông? |
|---|---|---|
| Chim cánh cụt hoàng đế | Lông dày, mỡ, trao đổi nhiệt ngược dòng, túm đàn xoay vòng | Có, ngay trên băng |
| Chim cánh cụt Adélie | Lông, mỡ, làm tổ bằng đá | Không, đẻ vào mùa hè |
| Hải cẩu Weddell | Lớp mỡ rất dày, sống dưới nước ấm hơn không khí | Đẻ vào mùa xuân trên băng |
| Cáo Bắc Cực | Bộ lông dày theo mùa, tai nhỏ, cuộn tròn | Không |
| Ếch gỗ Bắc Mỹ | Cho phép đóng băng ngoài tế bào | Không, ngưng hoạt động |
Điểm chung của các loài thú và chim vùng lạnh là giảm phần cơ thể thò ra ngoài và giữ một lớp cách nhiệt. Điểm riêng của cánh cụt hoàng đế là hợp tác xã hội ở quy mô lớn để chia đều cái lạnh.
Thí nghiệm cốc nước nóng: túm đàn trong căn bếp
Một nhóm học sinh lớp 6 chuẩn bị bài thuyết trình về Nam Cực có thể làm thí nghiệm này trong khoảng nửa tiếng. Cần người lớn giúp rót nước nóng.
- Chuẩn bị tám cốc giấy hoặc cốc nhựa chịu nhiệt cùng loại và một nhiệt kế dùng trong bếp.
- Người lớn rót nước nóng như nhau vào tất cả các cốc. Đo nhiệt độ ban đầu của từng cốc.
- Đặt một cốc đứng riêng một chỗ. Bảy cốc còn lại xếp sát nhau thành một cụm tròn, cốc ở giữa được bao quanh.
- Đặt một chiếc quạt thổi nhẹ về phía cả hai nhóm để giả làm gió bão.
- Sau hai mươi phút, đo nhiệt độ cốc đứng riêng, cốc ở rìa cụm và cốc ở giữa cụm. Thường cốc ở giữa còn ấm nhất, cốc đứng một mình nguội nhanh nhất.
- Làm thêm: đổi chỗ cốc rìa với cốc giữa mỗi năm phút, xem nhiệt độ các cốc có đều nhau hơn không, giống cánh cụt xoay vòng.
Cẩn thận với nước nóng, trẻ nhỏ không tự rót. Thí nghiệm không có lông, mỡ hay mạch máu, chỉ minh hoạ phần hình học: khi đứng sát nhau, mỗi cốc có ít mặt tiếp xúc với gió hơn.
Ngộ nhận và chuyện bảo vệ
Những điều sau thường bị nói sai về chim cánh cụt hoàng đế. Kèm theo là điều người quan sát có trách nhiệm nên biết.
- Ngộ nhận: "chim cánh cụt sống ở Bắc Cực cùng gấu trắng". Sự thật: hầu như mọi loài cánh cụt sống ở Nam Bán Cầu; Bắc Cực không có cánh cụt hoang dã.
- Ngộ nhận: "con mái bỏ trứng cho con trống rồi đi luôn". Sự thật: con mái ra biển kiếm ăn để tích năng lượng, rồi quay lại thay ca nuôi con khi trứng nở.
- Ngộ nhận: "chim cánh cụt không bao giờ lạnh". Sự thật: chúng tốn rất nhiều năng lượng giữ ấm, và mất đi phần lớn mỡ trong mùa đông.
- Bảo vệ: chim cánh cụt hoàng đế phụ thuộc vào băng biển ổn định để sinh sản. Khi băng vỡ sớm vì biển ấm lên, cả một mùa chim non có thể bị mất. Loài này được nhiều tổ chức khoa học theo dõi sát.
- Quan sát: cách tốt nhất là xem phim tài liệu. Một số thuỷ cung ở châu Á có trưng bày cánh cụt ở khu lạnh; khi xem, đừng gõ kính, đừng chụp đèn flash.
Người Việt Nam hầu như chỉ gặp cánh cụt qua màn ảnh, nhưng những thay đổi ở băng Nam Cực có liên quan tới mực nước biển dâng ở chính đồng bằng của ta. Câu chuyện của một loài chim ở đầu kia Trái Đất không hề xa.
Câu hỏi thường gặp
Chim cánh cụt hoàng đế chịu được lạnh bao nhiêu độ?
Chúng sinh sản giữa mùa đông Nam Cực, khi nhiệt độ cùng gió bão có thể khiến cái lạnh cảm nhận xuống dưới âm bốn mươi độ. Chúng chịu được nhờ phối hợp lông, mỡ, mạch máu và túm đàn.
Vì sao chân chim cánh cụt không bị đóng băng?
Mạch máu ở chân trao đổi nhiệt ngược dòng: máu ấm đi xuống truyền nhiệt cho máu lạnh đi lên, nên bàn chân được giữ chỉ hơi trên điểm đông, mất ít nhiệt mà mô không chết.
Con trống nhịn ăn bao lâu khi ấp trứng?
Thời gian ấp khoảng hai tháng. Tính cả quãng đi bộ vào bãi đẻ và ghép đôi trước đó, con trống nhịn ăn khoảng ba đến bốn tháng và mất một phần lớn trọng lượng.
Túm đàn giúp chim cánh cụt như thế nào?
Đứng sát nhau làm mỗi con có ít bề mặt đón gió, bên trong khối ấm hơn ngoài trời rất nhiều. Khối đàn xoay vòng liên tục nên con nào cũng có lượt ở giữa.
Chim cánh cụt có sống ở Bắc Cực không?
Không có loài cánh cụt hoang dã nào sống ở Bắc Cực. Hầu như mọi loài cánh cụt sống ở Nam Bán Cầu, từ Nam Cực tới bờ biển Nam Mỹ, châu Phi và Úc.
Biến đổi khí hậu ảnh hưởng gì tới chim cánh cụt hoàng đế?
Chúng cần băng biển ổn định suốt mùa sinh sản. Băng vỡ sớm có thể làm chim non chưa có lông chống nước rơi xuống biển và chết, khiến cả một năm sinh sản thất bại.