Chuột kangaroo (chi Dipodomys) ở các sa mạc Bắc Mỹ có thể sống cả đời mà gần như không uống một giọt nước nào. Phần lớn nước nó cần sinh ra ngay trong cơ thể khi đốt cháy thức ăn khô là hạt cỏ, gọi là nước trao đổi chất; phần còn lại lấy từ độ ẩm ngấm trong hạt. Đồng thời nó gần như không để nước thoát ra: thận cô đặc nước tiểu rất mạnh, mũi lạnh thu hồi hơi ẩm khi thở ra, không đổ mồ hôi, và ban ngày trốn trong hang mát ẩm.
Nếu lạc đà là chiếc xe tải chở theo dự trữ, thì chuột kangaroo là một chiếc máy gần như khép kín về nước. Bài này giải thích nước trao đổi chất là gì và vì sao loại thức ăn quyết định nhiều tới vậy, cơ chế của thận và mũi, vai trò của hang, rồi so sánh với vài loài sa mạc khác và với cơ thể người, kèm một thí nghiệm nhỏ cho thấy hơi thở mang đi bao nhiêu nước.
Một con chuột nhảy bằng hai chân và đuôi
Chuột kangaroo không phải họ hàng của kangaroo; tên gọi đến từ cách di chuyển. Nó có hai chân sau rất dài, nhảy bằng hai chân, đuôi dài có chùm lông ở đầu giúp giữ thăng bằng khi đổi hướng. Hai má có túi lông lót, dùng để chở hạt về hang. Con vật nặng chỉ khoảng vài chục gam đến hơn trăm gam tuỳ loài.
Chúng sống ở những vùng khô cằn nhất Bắc Mỹ, nơi mưa ít và không có suối hay vũng nước nào trong nhiều tháng. Thức ăn chính là hạt của cỏ và cây bụi, đôi khi có thêm lá xanh hay côn trùng. Nhảy được xa và đột ngột giúp chúng thoát cú, rắn và cáo; một số loài còn nhảy bật thẳng lên cao khi bị rắn đớp.
Ở Việt Nam không có chuột kangaroo, và các loài gặm nhấm sa mạc ở châu Phi, châu Á như chuột nhảy jerboa hay chuột nhảy gerbil có những thích nghi tương tự dù không cùng họ hàng gần. Đây lại là một ví dụ tiến hoá hội tụ: cùng sa mạc, cùng lối sống ăn hạt về đêm, nên cùng đi tới những lời giải giống nhau.
Nước trao đổi chất: đốt thức ăn sinh ra nước
Khi tế bào đốt cháy chất dinh dưỡng bằng oxy để lấy năng lượng, sản phẩm cuối cùng là cacbonic và nước. Lượng nước sinh ra khác nhau theo loại chất. Con số dưới đây là giá trị gần đúng hay được dùng trong sách sinh lý học.
| Chất được đốt | Nước sinh ra cho mỗi gam | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mỡ | Khoảng hơn một gam | Nhiều nhất, nhưng cần nhiều oxy, phải thở nhiều |
| Tinh bột, đường | Khoảng hơn nửa gam | Hạt cỏ giàu tinh bột, là nguồn chính của chuột kangaroo |
| Đạm | Khoảng bốn phần mười gam | Ít nhất, và tạo ra urê phải thải qua nước tiểu, tốn nước |
Điểm tinh tế: chuột kangaroo chọn hạt giàu tinh bột và tránh thức ăn nhiều đạm khi thiếu nước, vì đạm khiến thận phải thải thêm urê. Với một con vật nhỏ, ít vận động trong ngày nóng và ngủ trong hang ẩm, lượng nước sinh ra từ việc đốt hạt cộng với hơi ẩm trong hạt đủ bù phần mất đi. Ở người, nước trao đổi chất cũng có, nhưng chỉ chiếm phần nhỏ so với lượng nước ta mất mỗi ngày qua mồ hôi, hơi thở và nước tiểu.
Bốn cánh cửa nước bị đóng lại
Một con vật mất nước qua bốn đường chính: nước tiểu, phân, hơi thở và da. Chuột kangaroo khép từng cửa theo cách riêng.
- Nước tiểu siêu đặc. Thận chuột kangaroo có phần tuỷ dày với các quai thận rất dài. Quai càng dài thì thận càng tạo được vùng mặn đặc để hút ngược nước từ ống góp, nước tiểu càng cô đặc. Nước tiểu của chúng đặc hơn nhiều lần nước tiểu người.
- Phân rất khô. Ruột già hấp thu lại nước triệt để, phân thải ra gần như khô ráo.
- Hơi thở ra được làm lạnh. Khoang mũi dài và hẹp. Khi hít vào không khí khô, niêm mạc mũi nguội đi vì nước bay hơi. Khi thở ra, khí ấm ẩm từ phổi đi qua bề mặt nguội đó, hơi nước ngưng lại trong mũi và được giữ.
- Không đổ mồ hôi. Chuột kangaroo không có tuyến mồ hôi để làm mát kiểu người. Thay vào đó, nó tránh hẳn cái nóng: ban ngày ở dưới đất, ban đêm mới ra ngoài khi trời mát.
Mỗi cửa tiết kiệm một phần, nhưng cửa hơi thở thường bị bỏ quên. Ở thú nhỏ, hơi thở có thể là đường mất nước lớn nhất, nên mũi lạnh là một mắt xích không thể thiếu.
Còn một đường mất nước kín đáo nữa là qua da. Da chuột kangaroo ít thấm nước, và bộ lông giữ một lớp không khí tương đối ẩm sát da. Khi cả bốn cửa đã khép, tổng lượng nước mất mỗi ngày nhỏ tới mức nước sinh ra từ thức ăn bù kịp. Nếu một mắt xích hỏng, chẳng hạn bị buộc phải ra ngoài giữa trưa, phép cân bằng này sụp ngay.
Hang: chiếc tủ ẩm dưới sa mạc
Chuột kangaroo đào hang ngầm có nhiều ngách, cửa hang thường được bịt bằng đất vào ban ngày. Chỉ cách mặt đất một quãng ngắn, nhiệt độ đã dịu hơn hẳn so với cát nóng bên trên, và không khí trong hang ẩm hơn nhờ hơi thở của chính con vật và hơi ẩm còn sót trong đất.
Độ ẩm này có ích theo hai cách. Thứ nhất, không khí hang ẩm nên mỗi hơi thở mất ít nước hơn so với ở ngoài. Thứ hai, chuột kangaroo cất hạt trong hang, và hạt khô để trong không khí ẩm sẽ hút thêm một ít nước. Khi ăn hạt đó, con vật nhận thêm phần nước hạt đã hút. Có thể xem hang vừa là phòng ngủ máy lạnh vừa là tủ làm ẩm thức ăn.
Ra ngoài kiếm ăn ban đêm, chúng nhặt hạt nhanh, nhét vào túi má rồi mang về, giảm thời gian phơi mình ra không khí khô. Một số loài cũng chôn hạt rải rác ở nhiều chỗ nông quanh lãnh thổ. Hạt bị quên trong những kho rải rác ấy về sau có thể nảy mầm, nên chuột kangaroo cũng góp phần gieo hạt cho sa mạc.
Chuột kangaroo, lạc đà và người: ba cách đối mặt với khô hạn
Đặt ba sinh vật cạnh nhau giúp thấy rõ "tiết kiệm nước" có nhiều kiểu. Các mô tả là tương đối, không phải số đo.
| Đặc điểm | Chuột kangaroo | Lạc đà | Người |
|---|---|---|---|
| Nguồn nước chính | Nước trao đổi chất và hơi ẩm trong hạt | Uống một lần thật nhiều khi gặp nguồn | Uống đều hằng ngày |
| Tránh nóng | Trốn trong hang ban ngày | Chịu nóng, để thân nhiệt dao động | Đổ mồ hôi, tìm bóng râm |
| Mồ hôi | Không đổ mồ hôi | Đổ muộn và ít | Đổ nhiều, sớm |
| Nước tiểu | Rất đặc | Đặc | Loãng hơn nhiều |
| Mũi giữ ẩm | Rất hiệu quả | Hiệu quả | Kém |
Con vật nhỏ không thể chịu nóng kiểu lạc đà vì cơ thể nhỏ nóng lên rất nhanh. Nó chọn cách né. Con vật lớn khó đào hang, nên chọn cách chịu. Hai chiến lược, cùng một mục đích.
Người thì đứng ở thế yếu nhất trong ba: cơ thể đủ lớn để không trốn dưới hang được, lại làm mát bằng mồ hôi tốn nước. Lợi thế duy nhất của ta là bộ não biết mang theo nước, chọn giờ đi và tìm bóng râm. Vì vậy mọi lời khuyên an toàn cho người đi vùng khô nóng đều quy về ba việc: uống đều, tránh giờ nắng gắt nhất, che kín da. Không có mẹo sinh lý nào giúp người "tập" để nhịn khát giỏi hơn, và thử nhịn khát để rèn luyện là việc nguy hiểm.
Thí nghiệm nhỏ: hơi thở mang đi bao nhiêu nước
Bé Bin lớp 3 thắc mắc vì sao con chuột không uống nước mà không khát. Bố có thể cho con thấy hơi thở mất nước thế nào bằng một chiếc gương và một túi nhựa.
- Đặt một chiếc gương nhỏ vào tủ lạnh khoảng mười phút cho lạnh.
- Lấy ra, bảo bé thở ra đều vào mặt gương. Mặt gương mờ hơi nước ngay. Đó là nước từ trong phổi thoát ra theo hơi thở.
- So sánh: thở ra bằng miệng rồi bằng mũi. Thường thở bằng mũi làm gương mờ ít hơn một chút, vì mũi giữ lại một phần hơi ẩm, giống cách mũi chuột kangaroo làm nhưng kém xa.
- Thêm một bước cho trẻ lớn: chụp một túi nhựa trong lên một chậu cây nhỏ đã tưới, buộc lỏng quanh gốc, để nắng vài giờ. Hơi nước đọng trong túi là nước cây mất qua lá. Mọi sinh vật đều phải trả nước cho không khí khô.
- Ghi lại: thở vào gương một phút thì mặt gương ướt cỡ nào, và tưởng tượng một ngày có hàng chục nghìn hơi thở.
Thí nghiệm này chỉ minh hoạ. Không thí nghiệm gì với chuột thật, và không nhịn uống nước để "thử như chuột kangaroo": người không có thận và mũi của nó.
Hiểu lầm hay gặp
"Chuột kangaroo không cần nước." Nó cần nước như mọi sinh vật, chỉ là lấy nước từ thức ăn và từ phản ứng đốt thức ăn thay vì uống. Nếu được cho ăn thức ăn nhiều đạm hoặc phải chịu nóng ngoài trời ban ngày, nó vẫn có thể chết khát.
"Nó không bao giờ uống." Trong tự nhiên chúng gần như không có cơ hội uống, nhưng khi có nước, nhiều cá thể vẫn uống. Khả năng không uống là để sống sót, không phải sở thích.
"Chuột cảnh hamster cũng không cần nước." Hoàn toàn sai và nguy hiểm cho vật nuôi. Hamster và chuột cảnh phải luôn có nước sạch. Chúng không có thích nghi như chuột kangaroo, và thức ăn viên khô không đủ nước.
"Chuột kangaroo đều nhiều như chuột nhà." Một số loài chuột kangaroo có phạm vi sống rất hẹp và đang được bảo vệ vì mất môi trường sống. Thú nhỏ sa mạc cũng cần được tôn trọng như thú lớn.
Câu hỏi thường gặp
Chuột kangaroo lấy nước từ đâu khi không uống?
Phần lớn từ nước trao đổi chất sinh ra khi tế bào đốt cháy tinh bột trong hạt khô, phần còn lại từ hơi ẩm ngấm trong hạt, nhất là hạt cất trong hang ẩm.
Nước trao đổi chất là gì?
Là nước sinh ra khi cơ thể đốt cháy chất dinh dưỡng bằng oxy để lấy năng lượng. Mỡ cho nhiều nước nhất trên mỗi gam, tinh bột ít hơn, đạm ít nhất.
Vì sao thận chuột kangaroo tốt hơn thận người?
Thận của nó có các quai thận rất dài trong phần tuỷ dày, tạo vùng mặn đặc để hút ngược nhiều nước, nên nước tiểu đặc hơn nhiều lần nước tiểu người.
Chuột kangaroo có họ hàng với kangaroo không?
Không. Kangaroo là thú có túi ở Úc, còn chuột kangaroo là loài gặm nhấm ở Bắc Mỹ. Tên gọi chỉ đến từ việc cả hai đều nhảy bằng hai chân sau dài.
Ở Việt Nam có loài nào giống chuột kangaroo không?
Việt Nam không có sa mạc thật và không có chuột kangaroo. Các loài gặm nhấm sa mạc tương tự sống ở châu Phi, Trung Đông và Trung Á, như chuột nhảy jerboa.
Nuôi chuột cảnh có cần cho uống nước không?
Có, luôn luôn. Chuột cảnh và hamster không có khả năng sống không uống như chuột kangaroo. Thiếu nước, chúng sẽ suy kiệt nhanh, nhất là trong những ngày nóng. Bình nước cần được rửa và thay nước sạch mỗi ngày.