ThanPhuc.comThán Phục
Sinh tồn nơi khắc nghiệt

Ếch đóng băng mùa đông vẫn sống: tim ngừng đập, đường trong máu và lúc tan băng

Ếch gỗ Bắc Mỹ để phần lớn nước trong cơ thể hoá đá, tim ngừng đập suốt nhiều ngày rồi sống lại khi tan băng. Cơ chế đường chống đông, băng ngoài tế bào.

A small brown wood frog lies frozen among frosted fallen leaves on a forest floor at dawn, extreme macro close-up, pale blue ice crystals, soft cold light

Ếch gỗ (Lithobates sylvaticus) ở rừng Bắc Mỹ sống sót qua mùa đông bằng cách để cơ thể đông cứng thật sự: tim ngừng đập, phổi ngừng thở, phần lớn nước trong người hoá thành băng. Nó không chết vì băng chỉ được phép đóng ở khoảng trống giữa các tế bào, còn bên trong tế bào được bơm đầy đường glucose để không kết tinh. Khi trời ấm lên, băng tan, tim tự đập lại và con ếch nhảy đi như chưa có gì xảy ra.

Nghe giống chuyện viễn tưởng, nhưng đây là một trong những ví dụ được nghiên cứu kỹ nhất về khả năng chịu đóng băng ở động vật có xương sống. Phần dưới đi lần lượt: điều gì làm nước đá giết chết tế bào, ếch gỗ né cái chết đó ra sao qua từng bước, loài nào khác cũng làm được, con người học được gì cho y học, và một thí nghiệm nhỏ trong ngăn đá tủ lạnh để bạn tự thấy đường làm nước đá khác đi thế nào.

Vì sao đông đá thường giết chết sinh vật

Muốn hiểu ếch gỗ giỏi ở đâu, trước hết phải hiểu băng nguy hiểm ở chỗ nào. Cái lạnh tự nó không giết tế bào ngay; nhiều tế bào chịu được vài độ trên không mà chỉ chậm lại. Thứ giết người và vật là tinh thể nước đá. Khi nước bên trong tế bào đông lại, tinh thể mọc thành những cái kim sắc, chọc thủng màng tế bào và các bào quan. Lúc tan ra, tế bào đã rách, dịch bên trong trào ra ngoài, mô hỏng hẳn. Đó là lý do miếng thịt rã đông chảy nước và mềm nhũn hơn thịt tươi.

Mối nguy thứ hai ít người để ý hơn: mất nước do băng hút. Khi nước ở khoảng giữa các tế bào đông lại, phần chất lỏng còn chưa đông trở nên mặn đặc hơn. Nước trong tế bào bị kéo ra ngoài theo thẩm thấu, tế bào co rúm. Co quá mức thì màng tế bào và protein bên trong cũng bị tổn thương. Ngoài ra, khi tim ngừng thì máu không chở oxy đi đâu nữa, nên mọi mô rơi vào cảnh thiếu oxy kéo dài.

Vậy một con vật muốn chịu đóng băng phải giải được ba bài toán cùng lúc: không để băng mọc trong tế bào, không để tế bào khô kiệt vì băng hút nước, và chịu được nhiều ngày không có oxy. Ếch gỗ giải cả ba, và cách giải của nó chủ yếu dựa vào hoá học máu chứ không phải lông dày hay mỡ dày.

Từng bước con ếch đông cứng rồi sống lại

Diễn biến dưới đây đã được quan sát lặp lại nhiều lần trong phòng thí nghiệm khi làm lạnh ếch từ từ, mô phỏng một đêm đầu đông trên nền lá rừng.

  1. Băng chạm da. Ếch nằm dưới lớp lá mục, nhiệt độ xuống dưới không độ một chút. Một tinh thể băng từ đất ẩm chạm vào da, hoặc vi khuẩn, hạt bụi trên da làm mầm cho băng mọc. Băng bắt đầu lan từ ngoài vào trong.
  2. Gan bật báo động. Chỉ trong vài phút sau khi băng xuất hiện trên da, gan bắt đầu phân giải tinh bột dự trữ (glycogen) thành glucose và đổ ồ ạt vào máu. Nồng độ đường trong máu tăng lên gấp hàng chục lần so với lúc bình thường.
  3. Đường được phân phát. Tim vẫn còn đập trong những giờ đầu đông, đủ để bơm glucose tới các cơ quan. Tế bào hút glucose vào, bên trong tế bào trở nên "ngọt" và đặc hơn, nên khó đông hơn và không bị rút cạn nước.
  4. Băng chiếm chỗ ngoài tế bào. Băng đóng trong khoang bụng, dưới da, quanh các cơ quan và trong khoảng giữa tế bào. Một phần lớn nước cơ thể hoá đá; mắt đục trắng, chân cứng đơ.
  5. Tim ngừng, hơi thở ngừng. Con ếch ở trạng thái mà ta gọi là chết lâm sàng: không nhịp tim, không hô hấp, không dòng máu. Tế bào chuyển sang chế độ tiết kiệm năng lượng tối đa, sống bằng nguồn dự trữ bên trong.
  6. Tan băng từ trong ra. Khi trời ấm, băng tan. Điều lạ là các cơ quan bên trong, nơi nhiều đường hơn, tan sớm. Sau một thời gian, thường tính bằng giờ, tim tự đập lại, rồi hơi thở trở lại, chân cử động.

Điểm mấu chốt nằm ở bước hai và bước ba: con ếch không chuẩn bị đường từ trước cả mùa đông mà phản ứng ngay khi cảm thấy băng. Vì vậy nếu bị làm lạnh quá nhanh, gan không kịp đổ đường đi khắp người, và ếch có thể chết.

Ba vũ khí hoá học của ếch gỗ

Glucose làm chất chống đông bên trong tế bào. Đường hoà tan làm hạ điểm đông của dung dịch, giống muối rắc trên đường phố xứ lạnh. Quan trọng hơn, khi tế bào chứa nhiều phân tử hoà tan, nước bị băng bên ngoài hút ra ít hơn, nên tế bào không co rúm tới mức nguy hiểm. Glucose cũng là nhiên liệu dự trữ cho tế bào trong suốt thời gian tim ngừng.

Urê tích luỹ từ mùa thu. Ngoài glucose bật lên tức thì, ếch gỗ còn giữ lại urê trong máu và mô từ trước khi vào đông. Urê cũng là chất hoà tan giúp chống mất nước và có dấu hiệu giúp giảm tốc độ tiêu hao năng lượng. Đây là kiểu chuẩn bị dài hạn, còn glucose là phản ứng khẩn cấp.

Kiểm soát chỗ băng đóng. Ếch gỗ có các yếu tố tạo mầm băng trong dịch cơ thể và trên da, khiến băng đóng sớm ở nhiệt độ chỉ hơi dưới không độ. Nghe ngược đời, nhưng băng đóng sớm thì mọc chậm, có trật tự, nằm ở ngoài tế bào. Nếu để dịch cơ thể bị lạnh sâu rồi mới đóng băng đột ngột, băng sẽ mọc nhanh và lan vào cả trong tế bào.

Chịu thiếu oxy. Tế bào ếch gỗ chuyển sang phân giải đường không cần oxy và hạ mức tiêu thụ xuống rất thấp. Các hệ chống oxy hoá được tăng cường để khi máu chảy lại, lượng oxy ùa vào đột ngột không gây tổn thương thêm.

So với những loài cũng chịu được đóng băng

Ếch gỗ không đơn độc. Một số loài khác cũng chịu đóng băng hoặc chống đông, nhưng mỗi loài dùng chất khác nhau. Bảng dưới gom những ví dụ đã được mô tả rõ.

LoàiChất bảo vệ chínhKiểu chịu lạnh
Ếch gỗ Bắc MỹGlucose, urêChịu đóng băng: băng ngoài tế bào, tim ngừng
Ếch cây xám Bắc MỹGlycerolChịu đóng băng, cơ chế gần giống ếch gỗ nhưng dùng chất khác
Rùa con của một số loài rùa nước ngọt Bắc MỹChưa thống nhất, còn nghiên cứuTrú trong tổ dưới đất, chịu được đóng băng một phần hoặc chịu lạnh sâu không đóng
Nhiều loài côn trùng vùng lạnhGlycerol, đường, protein chống đôngCó loài chịu đóng băng, có loài giữ dịch cơ thể lỏng dưới không độ
Cá vùng cựcProtein chống đôngKhông đóng băng: ngăn tinh thể băng lớn lên trong máu

Cách phân biệt quan trọng là chịu đóng băng và tránh đóng băng. Ếch gỗ thuộc nhóm thứ nhất: nó chấp nhận cho băng hình thành, chỉ kiểm soát nơi và tốc độ. Cá vùng cực thuộc nhóm thứ hai: cơ thể không bao giờ được phép đóng băng, vì với cá, băng trong máu là chết.

Giới hạn thật của khả năng này

Nhiều bài viết phóng đại thành "ếch có thể đóng băng bao lâu cũng được". Thực tế có giới hạn rõ ràng. Thứ nhất là nhiệt độ: ếch gỗ chịu được những đợt lạnh mấy độ dưới không, và các quần thể ở vùng rất lạnh phía bắc chịu được sâu hơn, tới khoảng âm mười mấy độ, nhờ dự trữ glycogen và urê nhiều hơn. Lạnh sâu hơn mức đó thì lượng băng vượt quá sức chịu của tế bào.

Thứ hai là tỉ lệ băng: khi phần nước hoá đá vượt quá một ngưỡng, tế bào bị rút nước quá mức và không hồi phục. Thứ ba là thời gian: mỗi đợt đông đá thường kéo dài vài ngày đến vài tuần, và trong suốt quãng đó tế bào chỉ sống bằng dự trữ. Nếu mùa đông có quá nhiều đợt đông rồi tan liên tiếp, kho dự trữ cạn dần.

Thứ tư, khả năng này là của riêng loài đã tiến hoá với nó. Ếch đồng ở Việt Nam, cóc nhà hay ếch nuôi đều không có, và nếu bị bỏ vào ngăn đá thì chết thật. Ở miền Bắc nước ta, khi trời rét, nhiều loài ếch nhái chỉ chui sâu xuống bùn hoặc hốc đất ẩm để tránh lạnh, giảm hoạt động, chứ không để cơ thể đông lại. Đừng bao giờ thử "làm lạnh rồi làm ấm" một con ếch hay bất cứ con vật nào để kiểm chứng.

Con người học được gì cho bảo quản lạnh

Bài toán của ếch gỗ chính là bài toán của ngành bảo quản lạnh trong y học: làm sao giữ một mô sống ở nhiệt độ thấp mà băng không phá nát. Những điểm dưới đây cho thấy hai bên gặp nhau ở đâu.

  • Ngân hàng tinh trùng, trứng và phôi đã dùng chất bảo vệ lạnh như glycerol từ lâu, cùng nguyên lý với ếch cây xám: thêm chất hoà tan để tế bào không bị băng rạch nát.
  • Với tế bào đơn lẻ thì làm được, nhưng với cả một quả thận hay quả tim thì rất khó, vì chất bảo vệ phải thấm đều vào mọi tế bào, và lượng lớn chất này lại gây độc. Ếch gỗ giải bằng cách để chính tim của nó phân phối đường trong những giờ đầu.
  • Các nhóm nghiên cứu tìm hiểu cách ếch gỗ chịu thiếu oxy và tổn thương khi máu chảy lại, vì đây cũng là vấn đề khi ghép tạng và khi điều trị đột quỵ.
  • Một hướng khác là làm lạnh siêu sâu mà không cho băng hình thành, tức là biến nước thành trạng thái giống thuỷ tinh. Hướng này học theo các loài tránh đóng băng hơn là ếch gỗ.

Hiện chưa có cơ quan người nào được đông đá rồi rã đông để ghép thành công lâu dài; những gì đã làm được mới ở mức tế bào, mô mỏng và phôi. Câu chuyện ếch gỗ cho thấy hướng đi, chứ chưa phải lời giải sẵn.

Thí nghiệm nhỏ trong ngăn đá: đường thay đổi nước đá thế nào

Bé Na lớp 5 xem phim tài liệu về ếch đóng băng rồi hỏi mẹ vì sao đường lại giúp được. Hai mẹ con có thể làm thử với vài cái cốc nhựa, không cần con vật nào.

  1. Chuẩn bị ba cốc nhỏ cùng loại, mỗi cốc rót một lượng nước bằng nhau, chừng nửa cốc.
  2. Cốc A để nước lã. Cốc B hoà một thìa đường. Cốc C hoà nhiều đường hơn hẳn, khoảng năm sáu thìa, khuấy cho tan.
  3. Đặt cả ba vào ngăn đá cùng lúc, ghi giờ. Cứ nửa tiếng mở ra xem, ghi lại cốc nào đóng váng băng trước.
  4. Sau vài giờ, lấy ra và dùng thìa ấn thử. Thường cốc A cứng đặc, cốc B có băng nhưng xốp hơn, cốc C có thể chỉ sệt như đá bào hoặc còn nhiều chất lỏng.
  5. Thảo luận: đường làm nước khó đông hơn và làm băng mọc thành tinh thể nhỏ, kém cứng. Trong tế bào ếch, glucose làm đúng việc ấy.

Lưu ý khi giải thích cho trẻ: thí nghiệm chỉ minh hoạ phần hoá học. Con ếch thật còn phải điều khiển gan, tim và chỗ băng mọc, những thứ không cốc nước nào làm được.

Câu hỏi thường gặp

Ếch gỗ có thật sự chết rồi sống lại không?

Không theo nghĩa đen. Tim và hơi thở ngừng, nhưng tế bào vẫn còn sống ở mức trao đổi chất rất thấp nhờ dự trữ đường. Nếu tế bào chết thật thì không có gì khởi động lại được.

Ếch gỗ có thể đông đá bao lâu?

Mỗi đợt thường vài ngày đến vài tuần, và một mùa đông có thể trải qua nhiều đợt đông rồi tan. Thời gian bị giới hạn bởi lượng dự trữ năng lượng và mức độ lạnh, không phải vô hạn.

Ếch ở Việt Nam có làm được như vậy không?

Không. Các loài ếch nhái ở Việt Nam không có cơ chế chịu đóng băng. Khi rét chúng chỉ chui xuống bùn hoặc hang đất ẩm và giảm hoạt động. Đông lạnh chúng là giết chúng.

Vì sao ếch không đông băng trong tế bào?

Gan đổ glucose vào máu ngay khi băng chạm da, tế bào hút glucose vào nên khó đông và không bị rút nước, đồng thời băng được kích hoạt đóng sớm ở bên ngoài tế bào để mọc chậm và có kiểm soát.

Con người có thể đông lạnh cơ thể rồi hồi sinh như ếch không?

Hiện chưa. Y học mới bảo quản lạnh thành công tế bào, phôi và mô mỏng. Cơ quan lớn và cả cơ thể vẫn bị băng phá huỷ, và các chất bảo vệ ở liều cần thiết lại gây độc.

Có loài nào khác chịu được đóng băng không?

Có, như ếch cây xám dùng glycerol, một số loài rùa con khi còn ở trong tổ và nhiều loài côn trùng vùng lạnh. Mỗi loài dùng chất bảo vệ và chiến lược khác nhau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138