Lạc đà nhịn được nhiều ngày không uống giữa sa mạc không phải vì bướu chứa nước. Bướu chứa mỡ. Lạc đà sống sót nhờ cả một bộ tiết kiệm nước: để thân nhiệt lên xuống thay vì đổ mồ hôi, giữ hơi ẩm trong mũi khi thở ra, thận cô đặc nước tiểu, phân khô, và máu vẫn loãng dù cơ thể đã mất rất nhiều nước. Khi gặp nước, nó uống một lượng khổng lồ trong vài phút mà hồng cầu không bị vỡ.
Đây là loài vật được kể nhiều nhưng hiểu sai cũng nhiều. Bài này tách từng mắt xích: chuyện bướu, chuyện mồ hôi và thân nhiệt, mũi và thận, máu và hồng cầu, rồi tới những đặc điểm bên ngoài như lông, mi mắt, chai đầu gối. Cuối bài là bảng so sánh với cơ thể người, để bạn thấy một chiếc xe tải chở nước khác một chiếc xe tiết kiệm nước ra sao.
Bướu chứa gì và vì sao không phải bình nước
Bướu là kho mỡ. Lạc đà một bướu ở Bắc Phi, Trung Đông và lạc đà hai bướu ở Trung Á đều tích mỡ trong bướu. Một con được ăn đủ có bướu căng, đứng thẳng; một con đói lâu ngày có bướu xẹp, ngả sang một bên. Mỡ trong bướu là nguồn năng lượng cho những chặng dài thiếu cỏ.
Dồn mỡ một chỗ giúp mát hơn. Ở người và nhiều loài thú khác, mỡ trải đều dưới da như tấm chăn, giữ nhiệt lại trong người. Lạc đà dồn mỡ lên lưng, phần còn lại của thân gần như không có lớp chăn đó, nên nhiệt dễ thoát ra hai bên sườn và bụng. Đây là một lý giải được nhiều nhà sinh lý học chấp nhận.
Mỡ có tạo ra nước, nhưng không phải nguồn nước chính. Khi đốt cháy mỡ, cơ thể sinh ra nước. Tuy nhiên muốn đốt mỡ thì phải hít thở nhiều hơn để lấy oxy, và mỗi hơi thở ra lại mang hơi nước đi. Tính chung, phần nước "kiếm được" từ bướu không đủ để coi bướu là bình nước. Bí quyết của lạc đà nằm ở chỗ khác: nó mất nước rất chậm.
Bướu không phải dấu hiệu sức khoẻ duy nhất. Người chăn nuôi ở vùng có lạc đà xem bướu để biết con vật no đói, nhưng bướu căng không đồng nghĩa với đủ nước. Hai chuyện ăn và uống được quản lý bằng những bộ phận khác nhau.
Không đổ mồ hôi sớm: để thân nhiệt lên xuống
Người giữ thân nhiệt gần 37 độ suốt ngày đêm. Trời nóng, ta đổ mồ hôi để hạ nhiệt, và một ngày nắng gắt có thể mất vài lít nước theo đường này. Lạc đà chọn cách khác: khi thiếu nước, nó cho phép thân nhiệt dao động trong một khoảng rộng, có nguồn ghi nhận khoảng sáu độ, thấp nhất vào cuối đêm và cao nhất vào chiều.
Hãy hình dung cơ thể lạc đà như một bức tường đá ở sa mạc. Ban ngày, nó hấp thu nhiệt và nóng lên dần, nhưng chưa tới mức phải đổ mồ hôi. Ban đêm trời lạnh, nó xả nhiệt ra không khí mà không tốn giọt nước nào. Sáng hôm sau, nó bắt đầu từ một thân nhiệt thấp, nên phải mất nhiều giờ mới nóng lên đến ngưỡng đổ mồ hôi. Mỗi độ không phải làm mát bằng mồ hôi là một lượng nước giữ lại được.
Một điểm nữa giúp giảm nhiệt nhận vào: thân lạc đà lớn, nên tỉ lệ diện tích da so với khối cơ thể nhỏ hơn con vật nhỏ, nhiệt ngấm vào chậm. Khi nghỉ, lạc đà thường quay mình đối diện mặt trời để diện tích bị chiếu ít nhất, và nằm sát nhau theo đàn vào buổi trưa, vì cơ thể bạn bên cạnh còn mát hơn không khí. Đây là kiểu hành vi người quan sát kể lại nhiều lần, và nó hợp với tính toán vật lý.
Hành trình một hơi thở và một giọt nước tiểu
Mất nước qua hơi thở và nước tiểu là hai đường âm thầm nhất. Lạc đà khoá chặt cả hai theo thứ tự sau.
- Hít vào qua mũi. Khoang mũi lạc đà có nhiều nếp cuộn, bề mặt rộng. Không khí khô nóng đi qua làm niêm mạc mũi mất nước và nguội đi.
- Không khí được làm ẩm trong phổi. Ở phổi, không khí bão hoà hơi nước và ấm bằng thân nhiệt.
- Thở ra qua bề mặt mũi đã nguội. Hơi nước ngưng tụ lại trên niêm mạc mũi giống hơi nước đọng trên nắp nồi. Phần nước này được giữ lại thay vì bay ra ngoài.
- Máu được lọc ở thận. Thận lạc đà có các ống thận dài, rút lại nhiều nước, nên nước tiểu rất đặc và ít. Khi thiếu nước, lượng nước tiểu giảm mạnh.
- Phân được rút khô. Ruột hấp thu lại nước tới mức phân thải ra khô, có thể đốt làm chất đốt.
Mỗi bước tiết kiệm một ít, cộng lại thành khác biệt lớn. Mấy con vật sa mạc nhỏ như chuột nhảy cũng dùng mũi lạnh và thận cô đặc, nhưng lạc đà làm được với một cơ thể nặng hàng trăm cân, ăn cỏ khô và cây gai, phải đi xa mỗi ngày.
Máu không đặc lại và hồng cầu không vỡ
Ở người, khi mất nhiều nước, máu đặc lại, tim phải bơm vất vả, nhiệt trong người khó thoát ra da, và đó là lúc say nắng, ngất xỉu. Lạc đà mất nước chủ yếu từ dịch giữa các tế bào và trong các mô, còn thể tích huyết tương được giữ khá ổn định. Máu vẫn chảy, nhiệt vẫn được đưa ra da để toả đi. Lạc đà có thể chịu mất một lượng nước lên tới khoảng một phần tư trọng lượng cơ thể mà vẫn sống, trong khi người mất chừng mười mấy phần trăm đã nguy hiểm tới tính mạng.
Vấn đề thứ hai đến khi gặp nước. Một con lạc đà khát uống liên tục một lượng rất lớn chỉ trong vài phút, tới hàng chục lít, có ghi nhận gần trăm lít. Ở hầu hết các loài, nước tràn vào máu nhanh như vậy làm hồng cầu hút nước, phồng lên và vỡ. Hồng cầu lạc đà có hình bầu dục dẹt, không phải hình đĩa lõm như người, và có màng rất dẻo, chịu được việc phồng ra nhiều mà không vỡ.
Hình bầu dục còn giúp hồng cầu trượt qua mạch nhỏ dễ hơn khi máu bắt đầu đặc. Lạc đà và các họ hàng như lạc đà không bướu ở Nam Mỹ là những thú có vú hiếm hoi có hồng cầu bầu dục.
Lạc đà và người: cùng nắng sa mạc, khác cách chịu
Bảng dưới không phải số đo của một thí nghiệm cụ thể, mà gom những khác biệt sinh lý đã được mô tả nhiều lần. Con số dạng khoảng để bạn hình dung, không dùng làm chuẩn y khoa.
| Đặc điểm | Lạc đà một bướu | Người |
|---|---|---|
| Thân nhiệt khi thiếu nước | Dao động rộng, khoảng vài độ trong ngày | Giữ quanh 37 độ, lệch vài độ là nguy hiểm |
| Bắt đầu đổ mồ hôi | Muộn, khi thân nhiệt đã lên cao | Sớm, ngay khi nóng |
| Mức mất nước chịu được | Khoảng một phần tư trọng lượng cơ thể | Khoảng mười mấy phần trăm đã đe doạ tính mạng |
| Máu khi mất nước | Huyết tương được giữ, máu ít đặc | Máu đặc, tim gắng sức |
| Hồng cầu | Bầu dục, dẻo, chịu phồng | Đĩa lõm, dễ vỡ khi máu loãng đột ngột |
| Uống bù | Hàng chục lít trong vài phút | Phải uống từ từ |
Bài học thực tế cho người đi trekking vùng nóng là chiều ngược lại: người không có bộ máy của lạc đà, nên cách duy nhất là uống đều, nghỉ trong bóng râm, che kín da khỏi nắng, và đừng bao giờ thi nhịn khát.
Bộ trang phục chống cát và chống nắng
Ngoài bên trong cơ thể, lạc đà còn có những chi tiết bên ngoài mà người xem dễ bỏ qua. Lần sau thấy lạc đà ở vườn thú, thử tìm từng điểm:
- Lông dày trên lưng. Nghe ngược đời ở xứ nóng, nhưng lớp lông này cản bức xạ mặt trời, giữ nhiệt ngoài trời không ngấm thẳng vào da. Lạc đà bị xén lông thường đổ mồ hôi nhiều hơn.
- Hai hàng lông mi dài. Chắn cát bay vào mắt. Lạc đà còn có mí mắt thứ ba mỏng, quét ngang để lau bụi.
- Lỗ mũi khép được. Khi gió cát, lạc đà gần như đóng kín lỗ mũi.
- Chân dài, bàn chân rộng có đệm. Chân dài giữ thân xa mặt cát nóng; bàn chân bè rộng giúp không lún sâu.
- Chai sừng ở đầu gối và ngực. Những miếng da dày giúp lạc đà quỳ và nằm trên cát nóng mà không bỏng.
Các đặc điểm trên không làm lạc đà chịu được mọi thứ. Lạc đà vẫn chết nếu thiếu nước quá lâu, và lạc đà nuôi ở vùng ẩm thường gặp bệnh da. Mỗi khả năng gắn với một môi trường cụ thể.
Ngộ nhận và cách quan sát lạc đà có trách nhiệm
Một nhóm học sinh lớp 7 làm dự án về động vật sa mạc thường mang theo những ý dưới đây. Mỗi ý kèm sự thật.
- Ngộ nhận: "bướu đầy nước". Sự thật: bướu là mỡ, nước được tiết kiệm chứ không được trữ trong bướu.
- Ngộ nhận: "lạc đà không bao giờ đổ mồ hôi". Sự thật: có đổ, chỉ đổ muộn và ít hơn nhờ để thân nhiệt dao động.
- Ngộ nhận: "lạc đà trữ nước trong dạ dày". Sự thật: dạ dày có ngăn chứa dịch nhưng không phải bình nước để dùng dần.
- Ngộ nhận: "lạc đà chỉ sống ở sa mạc cát". Sự thật: lạc đà hai bướu sống cả ở thảo nguyên lạnh, chịu được mùa đông âm hàng chục độ.
- Cách quan sát: ở vườn thú, để ý con vật nằm hướng nào lúc trưa, bướu căng hay xẹp, lông dày ở đâu. Không cho ăn, không trèo vào chuồng.
Lạc đà hai bướu hoang dã ở Trung Á là loài đang bị đe doạ nghiêm trọng, chỉ còn số lượng nhỏ. Lạc đà bạn gặp ở trang trại du lịch hay vườn thú đều là lạc đà nhà, khác với quần thể hoang dã cần được bảo vệ.
Câu hỏi thường gặp
Bướu lạc đà chứa nước hay mỡ?
Bướu chứa mỡ. Mỡ là kho năng lượng, khi đốt có sinh ra nước nhưng không đủ để coi là nguồn nước. Lạc đà nhịn khát giỏi chủ yếu vì mất nước rất chậm.
Lạc đà nhịn uống được bao lâu?
Tuỳ trời nóng và thức ăn. Trong mùa mát, khi ăn cây cỏ còn nhiều nước, lạc đà có thể không cần uống trong thời gian dài. Mùa nóng gắt thì chỉ chịu được vài ngày đến khoảng hơn một tuần.
Lạc đà uống một lần bao nhiêu nước?
Một con đang khát có thể uống tới hàng chục lít trong vài phút. Hồng cầu bầu dục, dẻo giúp nó chịu được lượng nước tràn vào máu nhanh như vậy.
Vì sao lạc đà có lông dày ở xứ nóng?
Lớp lông chặn bức xạ mặt trời và nhiệt của không khí nóng, giữ cho da bên dưới mát hơn và giảm lượng mồ hôi phải đổ ra. Thí nghiệm xén lông cho thấy lạc đà trụi lông mất nước qua mồ hôi nhiều hơn con còn nguyên lông.
Lạc đà một bướu và hai bướu khác nhau thế nào?
Lạc đà một bướu sống ở vùng nóng Bắc Phi và Trung Đông. Lạc đà hai bướu sống ở Trung Á, chịu được cả nóng mùa hè lẫn rét mùa đông, có lông dày hơn vào mùa lạnh.
Người có thể học cách nhịn khát như lạc đà không?
Không. Người không có hồng cầu bầu dục, thận và mũi như lạc đà. Ở nơi nóng, người phải uống đều từng ngụm, nghỉ trong bóng râm, che kín da khỏi nắng và nhận biết sớm dấu hiệu mất nước như khô miệng, chóng mặt, nước tiểu sẫm màu.