Ong mật không đếm như người đọc số, nhưng chúng phân biệt được số lượng nhỏ, khoảng tới bốn, đếm được số mốc đã bay qua để tìm đúng nguồn mật, và trong thí nghiệm còn xếp được “không có gì” vào hàng ít hơn một. Tất cả được làm bằng một bộ não chỉ cỡ hạt vừng, với khoảng một triệu nơ-ron, ít hơn não người hàng chục nghìn lần.
Chuyện ong biết đếm từng bị xem là phóng đại, và một phần vẫn đang bị tranh luận. Bài này kể lại cách các nhà khoa học huấn luyện ong để đặt câu hỏi, những gì đã khá chắc chắn, những gì còn có thể giải thích theo cách khác, và vì sao một loài côn trùng lại cần đến kiểu “số học” sơ khai này. Cuối bài có vài cách ngắm ong kiếm mật an toàn ngoài vườn.
Đếm mốc trên đường bay: thí nghiệm những chiếc lều
Một trong những bằng chứng sớm nhất đến từ các thí nghiệm ngoài trời. Người ta dựng một dãy lều hay tấm chắn giống hệt nhau, cách nhau đều, và đặt bình nước đường sau mốc thứ ba. Ong được tập bay theo dãy mốc đó vài lần. Sau đó, khoảng cách giữa các mốc bị thay đổi: dày hơn hoặc thưa hơn.
Nếu ong chỉ nhớ quãng đường, chúng sẽ bay đúng khoảng cách cũ và hạ xuống sai chỗ. Kết quả cho thấy khi mốc dày lên, nhiều con ong hạ xuống sớm hơn; khi mốc thưa ra, chúng bay xa hơn. Nghĩa là con ong dựa một phần vào số mốc đã đi qua, không chỉ dựa vào quãng đường. Khả năng này có giới hạn: với khoảng ba bốn mốc thì khá rõ, nhiều hơn thì ong dễ lẫn.
Trong tự nhiên, điều đó rất có ích. Một con ong thợ có thể đi qua hàng cây, bờ ruộng, mép nước trên đường tới bụi hoa. Nhớ “sau hàng cây thứ hai thì rẽ” là cách đánh dấu gọn, không đòi hỏi phải đo đạc chính xác. Ong vẫn dùng thêm những thông tin khác như hướng mặt trời và dòng hình ảnh trôi qua mắt để ước quãng đường, nên đếm mốc chỉ là một trong nhiều công cụ của nó.
Nhiều hơn, ít hơn và chỗ của số không
Ở các thí nghiệm trong nhà, ong được dạy chọn giữa hai tấm thẻ có số hình khác nhau, ví dụ hai chấm và bốn chấm. Chọn đúng tấm có ít hình hơn thì được nước đường, chọn sai thì nhận nước có vị đắng. Sau nhiều lượt, ong học được quy tắc “chọn ít hơn” và áp dụng cho những cặp số chưa từng thấy.
Bước tiếp theo khiến nhiều người bất ngờ: khi đưa ra một tấm thẻ trống hoàn toàn, những con ong đã học quy tắc “chọn ít hơn” chọn thẻ trống thay vì thẻ có một hình. Các tác giả hiểu điều đó như dấu hiệu ong xếp “không có gì” ở đầu dãy số lượng. Ở người, khái niệm số không ra đời khá muộn trong lịch sử toán học, nên phát hiện này được nhắc nhiều.
Cũng có nhóm nghiên cứu cho rằng ong không cần hiểu số không theo nghĩa toán học; chúng có thể chỉ phản ứng với tổng diện tích màu trên thẻ, và thẻ trống có diện tích ít nhất. Để loại trừ, các thí nghiệm sau đã cố giữ tổng diện tích, chu vi các hình bằng nhau giữa các thẻ. Kết quả vẫn nghiêng về việc ong dùng số lượng, nhưng chưa phải ai cũng đồng ý. Đây là chỗ nên ghi nhớ: khả năng phân biệt nhiều ít ở ong khá chắc chắn, còn mức “hiểu” đằng sau nó vẫn đang được bàn.
Không chỉ đếm: ong học được khái niệm
Giống và khác. Ong được cho xem một màu ở lối vào, rồi chọn giữa hai lối có màu khác nhau. Có nhóm được thưởng khi chọn lối cùng màu với lối vào, nhóm kia khi chọn lối khác màu. Sau khi học, ong áp dụng đúng quy tắc cho cả mùi hay hoạ tiết sọc chưa từng gặp, tức là học được mối quan hệ chứ không chỉ một màu cụ thể.
Trên và dưới. Với hình đặt phía trên hay phía dưới một vạch, ong học được quy tắc vị trí và dùng nó với hình mới.
Đối xứng. Ong chọn hoa đối xứng nhiều hơn và có thể được dạy phân biệt hoạ tiết đối xứng với không đối xứng.
Ghép ký hiệu với phép tính. Trong một thí nghiệm được nhắc nhiều, ong học rằng màu xanh dương nghĩa là “thêm một”, màu vàng nghĩa là “bớt một”. Kết quả đạt mức đúng cao hơn ngẫu nhiên rõ rệt nhưng còn lâu mới hoàn hảo, và cách diễn giải vẫn đang bị chất vấn.
Ý nghĩa với đời sống. Hoa là nguồn thức ăn đổi theo giờ, theo mùa. Một con ong biết nắm quy tắc chung, như “hoa màu này hôm nay nhiều mật”, sẽ kiếm ăn hiệu quả hơn con ong phải học lại từng bông.
Bộ não cỡ hạt vừng làm việc thế nào
Não ong có khoảng một triệu nơ-ron, gói trong thể tích chừng một milimét khối. Phần quan trọng cho việc học là hai cấu trúc gọi là thể nấm, nơi tín hiệu từ mắt và râu hội tụ. Ở đây những liên kết giữa nơ-ron được củng cố mỗi khi một hình ảnh, một mùi đi kèm với phần thưởng ngọt, tạo thành trí nhớ liên tưởng.
Các nhà khoa học máy tính đã thử dựng mô hình mạng nơ-ron nhỏ mô phỏng thể nấm và thấy rằng chỉ cần vài chục, vài trăm đơn vị là đủ để phân biệt số lượng nhỏ, miễn là hệ thống được “quét” qua từng vật một như cách mắt ong lướt qua các hình. Điều này gợi ý ong có thể đếm bằng cách quét tuần tự, không cần một “trung tâm toán học” riêng.
Một chi tiết khác: ong bay qua lại trước thẻ trước khi chọn. Hành vi dò xét này được cho là giúp chúng thu thông tin từng phần, giống người đếm đồ vật bằng cách chỉ tay lần lượt. Bộ não nhỏ không làm phép tính cùng lúc được nhiều, nên nó chia việc theo thời gian.
Một thí nghiệm huấn luyện ong diễn ra thế nào
Nghe kết quả thì dễ, nhưng để một con ong trả lời câu hỏi của người cần nhiều công đoạn tỉ mỉ. Quy trình thường gặp gồm các bước sau:
- Đặt một đĩa nước đường gần tổ để ong quen tới. Những con ong đến ăn được đánh dấu bằng chấm sơn nhỏ trên lưng để nhận ra từng cá thể.
- Dời đĩa dần tới một tấm bảng dựng đứng, nơi có các thẻ hình, mỗi thẻ gắn một ống nhỏ chứa nước đường hoặc nước có vị đắng.
- Cho từng con ong vào thử riêng, mỗi con hàng chục lượt. Vị trí các thẻ được đổi ngẫu nhiên sau mỗi lượt để ong không học theo chỗ đứng.
- Thay thẻ thường xuyên và lau sạch, để ong không lần theo mùi do chính nó hay con khác để lại.
- Khi ong đạt mức chọn đúng ổn định, đưa vào các lượt kiểm tra với hình hoàn toàn mới, không có thưởng, để xem ong có áp dụng được quy tắc.
- Ghi số lần chọn đúng, so với mức đoán bừa, và lặp lại với nhiều con ong khác nhau.
Cách làm này giải thích vì sao mỗi nghiên cứu thường chỉ có vài chục con ong: huấn luyện tốn công, và mỗi con ong thợ chỉ sống ngắn trong mùa kiếm mật. Chi tiết nhỏ như vị đắng khi chọn sai cũng quan trọng: thí nghiệm có phạt nhẹ cho kết quả học tốt hơn thí nghiệm chỉ có thưởng, gợi ý ong chịu khó “suy nghĩ” hơn khi sai có cái giá.
Đếm ở ong so với các loài khác
Khả năng phân biệt số lượng nhỏ xuất hiện ở rất nhiều nhóm động vật. Bảng sau giúp thầy giáo sinh chuẩn bị tiết học so sánh nhanh, các mức chỉ là khoảng thường gặp trong thí nghiệm:
| Loài | Thường phân biệt được | Cách thử điển hình | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Ong mật | Khoảng tới bốn vật, số không | Thẻ hình, mốc đường bay | Còn tranh luận về diện tích và chu vi |
| Gà con mới nở | Nhóm nhỏ đồ chơi nhiều hay ít | Chọn nhóm đồ vật để chạy tới | Cho thấy phần bẩm sinh |
| Cá ăn muỗi, cá bảy màu | Bầy đông hay bầy thưa | Chọn bơi về phía đàn đông hơn | Liên quan an toàn khi sống theo đàn |
| Quạ | Tới khoảng năm, có thể ước lượng xa hơn | Chọn thẻ, gõ mỏ theo số | Có nơ-ron phản ứng riêng theo số |
| Khỉ | Số nhỏ chính xác, số lớn ước lượng | Màn hình cảm ứng, thức ăn | Hồ sơ gần giống trẻ nhỏ |
| Trẻ chưa đi học | Nhìn nhanh ra ba bốn vật | Không cần đếm thành tiếng | Đếm chính xác nhóm lớn cần học |
Điểm chung đáng chú ý: hầu hết các loài đều “nhìn ra” ngay những số rất nhỏ, còn với số lớn hơn thì chỉ ước lượng, và sai số tăng theo độ lớn. Ong không đứng riêng một mình, chúng chỉ là loài có bộ não nhỏ nhất trong nhóm này.
Ngộ nhận hay gặp và cách ngắm ong kiếm mật an toàn
Vài điều nên đặt lại cho đúng, kèm cách quan sát mà không làm phiền đàn ong:
- Ngộ nhận: ong biết làm toán. Sự thật: ong phân biệt số lượng nhỏ và học quy tắc, không có dấu hiệu chúng xử lý con số như ký hiệu trừu tượng giống người.
- Ngộ nhận: côn trùng chỉ chạy theo bản năng. Sự thật: phần lớn việc chọn hoa của ong là học từ trải nghiệm, thay đổi theo ngày.
- Chọn chỗ ngắm: bụi hoa mười giờ, hoa bí, hoa cải nở rộ vào buổi sáng có nắng, đứng cách một hai bước, không che bóng lên bông hoa.
- Ghi chép: đếm xem một con ong ghé bao nhiêu bông cùng màu liên tiếp trước khi đổi màu, bạn sẽ thấy ong thường trung thành với một loại hoa trong một chuyến.
- Không đập, không vẫy tay khi ong bay gần; đứng yên, ong sẽ bay đi. Người dị ứng nọc ong nên ngắm từ xa hơn.
- Không chọc vào tổ, không lại gần tổ ong rừng hay tổ trên cây; chỉ quan sát ong đang kiếm mật trên hoa.
Nhóm học sinh có thể tự làm thí nghiệm nhỏ: đặt hai đĩa nước đường loãng trên hai tấm bìa màu khác nhau gần bụi hoa, chỉ một đĩa có đường, sau một buổi đổi chỗ hai tấm bìa và xem ong đi theo màu hay theo vị trí. Nhớ đặt xa lối đi của người.
Câu hỏi thường gặp
Ong mật đếm được tới bao nhiêu?
Trong các thí nghiệm, ong phân biệt tốt số lượng nhỏ, khoảng tới bốn. Với số lớn hơn, chúng chỉ phân biệt khi chênh lệch đủ rõ, giống cách nhiều loài khác ước lượng.
Ong có thật sự hiểu số không không?
Ong được dạy chọn ít hơn đã xếp thẻ trống vào chỗ ít hơn một hình. Đó là kết quả có thật, nhưng việc ong hiểu số không theo nghĩa nào thì vẫn còn tranh luận.
Não ong có bao nhiêu nơ-ron?
Khoảng một triệu, gói trong thể tích chừng một milimét khối. Phần quan trọng cho học tập là thể nấm, nơi hình ảnh và mùi được gắn với phần thưởng.
Vì sao ong cần biết đếm?
Đếm mốc giúp ong tìm lại nguồn hoa, phân biệt nhiều ít giúp chọn chùm hoa có lợi hơn. Đây là công cụ kiếm ăn, không phải để làm toán.
Ong chỉ biết đếm hay còn học được gì khác?
Ong còn học được khái niệm giống và khác, trên và dưới, phân biệt hoạ tiết đối xứng, và áp dụng quy tắc đã học cho hình hoặc mùi mới chưa từng gặp.
Có nên nuôi ong ở nhà để quan sát không?
Nuôi ong là nghề cần học bài bản và có rủi ro bị đốt cho người xung quanh. Với mục đích quan sát, ngắm ong kiếm mật trên hoa ngoài vườn là đủ và an toàn hơn.