Quạ làm được ba việc mà rất ít loài vật làm nổi: chọn đúng vật liệu, sửa nó thành hình dạng cần dùng, rồi dùng nó theo một trình tự có tính trước. Ở một hòn đảo xa giữa Thái Bình Dương, quạ Tân Caledonia (Corvus moneduloides) bẻ cành nhỏ, tước lá, gặm đầu cành thành chiếc móc để khều ấu trùng trong gỗ mục. Trong phòng thí nghiệm, nhiều loài quạ thả sỏi vào ống nước để mẩu thức ăn nổi lên, và biết chọn hòn nặng thay vì miếng xốp nhẹ.
Điều làm giới nghiên cứu thán phục không nằm ở chiếc que, mà ở những gì diễn ra trong đầu con chim trước khi nó cầm que lên. Bài này đi qua từng khả năng: quạ làm móc ra sao, hiểu gì khi thả sỏi, vì sao có con biết dùng một que ngắn để lấy que dài, bộ não nhỏ của chúng làm việc thế nào, quạ non học nghề mất bao lâu, và những điều người ta hay hiểu sai về loài chim đen này.
Dùng công cụ và chế công cụ khác nhau ở đâu
Nhiều loài vật dùng vật có sẵn: rái cá biển kê đá trên bụng để đập vỏ, chim kền kền ở châu Phi ném đá vào trứng đà điểu, một số loài cá đập vỏ ốc lên mặt đá. Đó đã là chuyện đáng nể. Nhưng chế công cụ đòi hỏi thêm một bước: con vật phải thay đổi vật liệu cho vừa với việc, nghĩa là nó cần một hình dung nào đó về sản phẩm cuối cùng trước khi bắt tay làm.
Quạ Tân Caledonia làm hai loại dụng cụ khá tách biệt. Loại thứ nhất là que có móc, làm từ cành cây chẻ đôi: chim chọn chỗ cành tách nhánh, bẻ sao cho còn lại một mẩu chĩa, rồi gặm, tỉa đầu chĩa ấy thành vết cong. Loại thứ hai là dải lá cắt từ mép lá dứa dại có răng cưa, cắt theo kiểu bậc thang để đầu nhỏ, đuôi to, cầm chắc mà luồn được vào khe hẹp.
Điểm đáng chú ý là những dải lá cắt bởi quạ ở các vùng khác nhau trên đảo có kiểu dáng khác nhau: nơi thì một bậc, nơi thì nhiều bậc, nơi cắt rộng bản. Các nhà nghiên cứu xem đây là dấu hiệu của truyền thống địa phương, tức là kỹ thuật được giữ và truyền trong quần thể, chứ không chỉ do mỗi con tự nghĩ ra. Họ cũng nói rõ phần này còn đang được bàn, vì khó tách hẳn phần học với phần bẩm sinh.
Từ cành cây thành chiếc móc: quạ làm qua những bước nào
Quan sát kỹ các đoạn phim quay quạ ngoài tự nhiên, người ta tách được một trình tự gần như lặp lại ở nhiều cá thể. Đọc theo thứ tự này sẽ thấy vì sao chiếc móc không phải sản phẩm tình cờ:
- Chọn cành: chim tìm một cành nhỏ còn tươi, có chỗ rẽ nhánh hình chữ Y. Cành khô quá dễ gãy, cành to quá không kẹp được bằng mỏ.
- Cắt rời: chim bẻ hoặc cắn đứt sao cho phần còn lại giữ một đoạn ngắn của nhánh phụ ở đầu. Đoạn ngắn này sẽ thành móc.
- Tước lá và vỏ: lá, chồi non bị tuốt đi để que trơn, luồn vào lỗ không bị vướng.
- Tạo hình móc: chim gặm, tỉa đầu nhánh phụ cho nhọn và cong lại. Có con mất vài phút, có con làm đi làm lại.
- Thử và chỉnh: chim đưa móc vào lỗ, nếu không móc được ấu trùng thì rút ra, tỉa thêm hoặc bỏ đi làm cái khác.
- Giữ lại dùng tiếp: chiếc móc tốt thường được kẹp dưới chân hoặc giấu vào khe gần đó, không vứt sau một lần dùng.
Đáng nói nhất là bước cuối. Một con vật giữ lại dụng cụ cho lần sau cho thấy nó coi đó là một món đồ có giá trị, không chỉ là cành cây vừa lúc ở trong mỏ. Người quan sát cũng ghi nhận quạ cầm móc theo một hướng cố định, đầu móc quay về phía cần khều, giống như cách người cầm chiếc tua vít đúng chiều.
Thả sỏi cho nước dâng: quạ hiểu gì về vật nặng và vật rỗng
Phép thử quen thuộc là đặt một mẩu thức ăn nổi trong ống trong suốt, mực nước thấp, mỏ chim không với tới. Bên cạnh có sẵn vài vật để thả. Các nhóm nghiên cứu đã thử nhiều biến thể, và kết quả cho thấy quạ không thả bừa:
| Lựa chọn đưa cho quạ | Quạ thường làm gì | Điều đó gợi ý |
|---|---|---|
| Hòn sỏi nặng và miếng xốp nhẹ | Ưu tiên thả sỏi, ít thả xốp | Phân biệt vật chìm làm nước dâng với vật nổi không có tác dụng |
| Vật đặc và vật rỗng cùng cỡ | Thả vật đặc nhiều hơn | Có cảm nhận về thể tích chiếm chỗ trong nước |
| Ống chứa nước và ống chứa cát | Chọn thả vào ống có nước | Hiểu cát không dâng lên như nước |
| Ống rộng và ống hẹp | Chọn ống hẹp, nơi mực nước lên nhanh hơn | Kết quả không đều giữa các cá thể |
| Hai ống thông nhau giấu bên dưới | Phần lớn không giải được | Giới hạn: quạ khó hiểu cơ chế bị che khuất |
Hàng cuối bảng quan trọng ngang những hàng đầu. Khi mối liên hệ giữa nguyên nhân và kết quả bị giấu đi, quạ thường lúng túng, điều mà trẻ nhỏ khoảng năm bảy tuổi cũng hay gặp. Nghĩa là quạ không “biết vật lý” như người lớn học ở trường; chúng có một kiểu trực giác về vật nặng, vật nhẹ, đủ để giải những bài toán gần với đời sống, và học rất nhanh qua vài lần thử.
Công cụ để lấy công cụ: dấu hiệu quạ tính trước nhiều bước
Một thí nghiệm nổi tiếng đặt thức ăn sâu trong hộp, chỉ một que dài mới với tới. Que dài lại nằm trong một ngăn khác, chỉ lấy được bằng que ngắn. Que ngắn thì để sẵn trên dây. Nhiều con quạ giải được chuỗi ba bước: kéo que ngắn lên, dùng nó khều que dài ra, rồi dùng que dài lấy thức ăn. Có con làm đúng ngay từ lần đầu, không cần thử sai nhiều.
Ở một thí nghiệm khác, quạ được đưa những mẩu que rời, mỗi mẩu quá ngắn. Một vài cá thể tự cắm mẩu này vào đầu rỗng của mẩu kia, ghép thành que đủ dài. Đây là lần hiếm hoi ngoài linh trưởng người ta thấy một con vật ghép hai bộ phận thành một dụng cụ mới.
Các nhà khoa học vẫn thận trọng khi gọi đây là “lên kế hoạch”. Một cách giải thích khác là chim đã học từng bước riêng lẻ trước đó rồi nối lại khi gặp tình huống. Cả hai cách giải thích đều cần trí nhớ làm việc tốt và khả năng kìm việc lao thẳng vào thức ăn, chỉ khác nhau ở chỗ chim có nhìn thấy trước cả chuỗi hay không. Phần này hiện vẫn còn tranh luận.
Bộ não bằng quả óc chó mà làm được việc của linh trưởng
Kích thước nhỏ, mật độ cao. Não quạ chỉ cỡ một quả óc chó, nhưng ở phần não trước, nơi xử lý thông tin phức tạp, nơ-ron xếp dày hơn nhiều so với não thú cùng khối lượng. Tính theo số nơ-ron ở vùng này, một số loài quạ và vẹt ngang với nhiều loài khỉ.
Cấu trúc khác mà chức năng giống. Chim không có vỏ não nhiều lớp như thú. Thay vào đó, vùng não trước của chim tổ chức thành các cụm nhân, nhưng các vòng kết nối của chúng làm những việc tương tự vỏ não trước trán ở người: giữ thông tin tạm thời, chọn giữa nhiều phương án, kìm phản xạ.
Tiến hoá hội tụ. Tổ tiên chung của chim và thú sống cách đây hàng trăm triệu năm và không thông minh như quạ hay khỉ. Trí khôn kiểu này đã tiến hoá riêng rẽ ở hai nhánh, giống như cánh của dơi và cánh của chim.
Đời sống ép phải khôn. Quạ ăn tạp, sống lâu, nhiều loài sống theo cặp hoặc theo bầy, phải tranh, phải giấu thức ăn, phải nhớ ai là ai. Những áp lực đó được xem là lý do bộ não chúng phát triển theo hướng linh hoạt.
Quạ non học nghề trong bao lâu
Quạ Tân Caledonia non ở lại với bố mẹ khá lâu so với nhiều loài chim, thường hàng tháng sau khi đã bay được. Trong thời gian đó chúng đi theo, nhặt lại những dụng cụ bố mẹ bỏ xuống, tập khều ở cùng những lỗ trên cùng khúc gỗ. Những lần đầu, chim non cầm que sai chiều, đâm vào chỗ không có gì, làm hỏng móc.
Thí nghiệm nuôi chim non trong điều kiện không được thấy chim lớn làm mẫu cho kết quả thú vị: chim non vẫn tự cầm que, tự chọc vào khe, tức là xu hướng dùng que có phần bẩm sinh. Nhưng kỹ năng thành thạo, nhất là cắt lá thành bậc, cần thời gian và có vẻ được rèn nhanh hơn khi có mẫu để theo.
Với người đọc, đây là chỗ đáng suy ngẫm: trí khôn ở quạ không phải thứ có sẵn đầy đủ khi chào đời, mà là thiên hướng cộng với một tuổi thơ dài để luyện. Các loài vật thông minh nói chung, từ quạ, vẹt tới voi và linh trưởng, đều có giai đoạn phụ thuộc bố mẹ kéo dài hơn những loài họ hàng gần.
Ngộ nhận hay gặp và cách quan sát quạ ở Việt Nam
Ở Việt Nam, quạ đen mỏ lớn (Corvus macrorhynchos) và quạ khoang (Corvus torquatus) gặp ở nông thôn, vùng núi, ven rừng hơn là giữa phố. Vài điều nên biết trước khi đi tìm:
- Ngộ nhận: quạ nào cũng chế công cụ. Sự thật: chế móc và cắt lá là đặc trưng nổi bật của quạ Tân Caledonia; các loài quạ khác chủ yếu giải đố tốt trong thí nghiệm, ít dùng que ngoài tự nhiên.
- Ngộ nhận: câu chuyện quạ thả sỏi chỉ là ngụ ngôn. Sự thật: phép thử đã được làm với nhiều loài quạ và cho kết quả gần giống ngụ ngôn, kèm cả những giới hạn rõ ràng.
- Ngộ nhận: quạ là điềm xui. Đây là quan niệm dân gian, không có cơ sở; quạ ăn xác, ăn sâu bọ, góp phần dọn dẹp môi trường.
- Quan sát: sáng sớm ở bìa rừng, bãi cỏ chăn thả, nơi có rác hữu cơ, dùng ống nhòm từ khoảng cách vài chục mét, ghi lại cách chim lật vật, mổ, giấu thức ăn.
- Đừng cho quạ ăn, đừng bắt về nuôi: chim hoang dã quen người dễ gặp nạn, và việc bẫy bắt chim trời là trái phép ở nhiều nơi.
- Thí nghiệm nhỏ an toàn ở nhà: đổ nước vào cốc cao, thả một mẩu xốp nhỏ, rồi lần lượt thả sỏi và nắp nhựa rỗng để tự thấy vì sao quạ chọn sỏi.
Bé Na lớp 5 làm thí nghiệm cốc nước cùng bố có thể đếm số viên sỏi cần để mẩu xốp lên tới miệng cốc, rồi thử lại với nắp chai. Con số chênh nhau sẽ giải thích hàng thứ hai của bảng phía trên rõ hơn mọi lời giảng.
Câu hỏi thường gặp
Quạ có thật sự thông minh như người ta kể không?
Trong nhiều phép thử về giải đố, dùng công cụ và kìm hãm phản xạ, một số loài quạ làm tốt ngang các loài khỉ lớn. Tuy vậy, chúng giỏi ở những bài gần với đời sống của mình và vẫn lúng túng khi cơ chế bị che khuất.
Quạ ở Việt Nam có biết dùng công cụ không?
Chưa có nhiều ghi nhận quạ ở Việt Nam chế công cụ ngoài tự nhiên như quạ Tân Caledonia. Chúng vẫn là loài linh hoạt, biết lật vật, giấu thức ăn và học thói quen của người sống quanh vùng.
Vì sao quạ chọn hòn sỏi thay vì miếng xốp?
Vì vật chìm chiếm chỗ trong nước và đẩy mực nước lên, còn vật nổi gần như không. Qua vài lần thử, quạ nhận ra mối liên hệ này rất nhanh và ưu tiên vật đặc, nặng.
Quạ non có tự biết làm móc không?
Chim non có thiên hướng bẩm sinh cầm que chọc vào khe, nhưng để làm móc và cắt lá thành thạo thì cần nhiều tháng tập, thường bên cạnh bố mẹ, nhặt lại dụng cụ bố mẹ bỏ.
Não quạ nhỏ như vậy sao lại khôn?
Vì nơ-ron ở vùng não trước của quạ xếp rất dày. Số lượng nơ-ron ở vùng xử lý phức tạp mới là điều quan trọng, không phải khối lượng não tính theo gam.
Có nên nuôi quạ để xem nó giải đố không?
Không nên. Quạ là chim hoang dã, cần không gian và bầy đàn; bắt nuôi gây hại cho con chim và có thể vi phạm quy định bảo vệ chim trời. Quan sát ngoài tự nhiên bằng ống nhòm là đủ thú vị.