Một số loài khỉ và chim có những tiếng kêu báo động khác nhau cho từng loại kẻ thù, và bầy nghe tiếng là biết phải chạy lên cây, lủi vào bụi hay đứng lên nhìn xuống đất. Ví dụ được nghiên cứu kỹ nhất là khỉ vervet ở thảo nguyên châu Phi: một tiếng cho báo, một tiếng cho đại bàng, một tiếng cho rắn. Ở chim, bạc má còn mã hoá mức nguy hiểm bằng số nốt trong tiếng kêu và ghép tiếng theo thứ tự nhất định.
Những tiếng kêu như thế mang thông tin cụ thể về thế giới bên ngoài, không chỉ là tiếng hét hoảng sợ. Bài này giải thích các nhà khoa học chứng minh điều đó bằng cách nào, khỉ non học kêu cho đúng ra sao, vì sao nhiều loài “nghe lén” tiếng báo động của nhau, và vì sao dù ấn tượng đến đâu thì đó vẫn chưa phải ngôn ngữ như của người. Cuối bài là cách lắng nghe tiếng báo động của chim ngay trong công viên.
Ba tiếng kêu, ba cách chạy của khỉ vervet
Khỉ vervet sống thành bầy trên thảo nguyên có cây keo, bị ba nhóm kẻ săn đe doạ theo ba cách khác nhau. Một cách thoát hợp với kẻ này lại nguy hiểm với kẻ kia, nên một tiếng kêu chung là không đủ:
| Kẻ thù | Đặc điểm tiếng kêu | Bầy phản ứng thế nào | Vì sao hợp lý |
|---|---|---|---|
| Báo, mèo lớn | Tiếng sủa lớn, lặp lại | Chạy ngay lên cây, leo ra cành nhỏ | Báo săn trên mặt đất, cành nhỏ không chịu nổi sức nặng của báo |
| Đại bàng | Tiếng ho ngắn, hai nhịp | Nhìn lên trời, lao vào bụi rậm | Trên cây cao lại dễ bị đại bàng vồ từ trên xuống |
| Rắn lớn | Tiếng chíp chíp, kêu líu ríu | Đứng thẳng trên hai chân sau, nhìn xuống cỏ quanh mình | Cần biết rắn ở đâu để tránh, không cần chạy xa |
| Thú nhỏ, chim không nguy hiểm | Ít khi kêu báo động | Tiếp tục kiếm ăn | Tránh lãng phí sức chạy trốn |
Nếu cả bầy chỉ có một tiếng hét chung, khỉ sẽ phải tự nhìn quanh để đoán kẻ thù, mất những giây quý giá. Tiếng kêu riêng cho phép cả bầy làm đúng cách thoát ngay, kể cả những con không nhìn thấy kẻ săn.
Phát lại tiếng kêu: phép thử chứng minh tiếng kêu mang thông tin
Câu hỏi đặt ra là: khỉ phản ứng với tiếng kêu, hay thật ra chúng nhìn thấy kẻ thù, hoặc nhìn con báo động đang làm gì rồi bắt chước? Để tách bạch, các nhà nghiên cứu làm như sau:
- Ghi âm các tiếng báo động thật khi khỉ gặp báo, đại bàng, rắn.
- Giấu loa trong bụi cây gần bầy khỉ, vào lúc không có kẻ săn nào quanh đó.
- Phát một tiếng kêu đã ghi, của một cá thể quen trong bầy, và quay phim phản ứng của những con xung quanh.
- Đổi tiếng kêu ở các lần phát khác nhau, cách nhau đủ lâu để bầy trở lại bình thường.
- So phản ứng: tiếng “báo” có làm khỉ lên cây, tiếng “đại bàng” có làm khỉ nhìn lên, tiếng “rắn” có làm khỉ nhìn xuống không.
Kết quả là khỉ phản ứng đúng kiểu với từng tiếng kêu dù không có kẻ thù, không thấy con báo động. Nghĩa là chính âm thanh đã mang thông tin về loại nguy hiểm. Các thí nghiệm sau còn cho thấy khỉ biết phân biệt giọng từng con: tiếng kêu của một con hay báo động sai ít được tin hơn.
Khỉ non học kêu cho đúng như thế nào
Khỉ con sinh ra đã có sẵn ba kiểu âm thanh, nhưng ban đầu dùng lộn xộn. Chúng kêu tiếng “đại bàng” với cả những con chim vô hại bay qua, thậm chí với chiếc lá rơi. Dần dần theo tuổi, phạm vi thu hẹp lại: tiếng ấy chỉ còn dành cho các loài chim săn mồi lớn thật sự nguy hiểm.
Khỉ trưởng thành không “sửa bài” trực tiếp cho con. Nhưng khi một con non kêu đúng, những con lớn thường kêu theo, củng cố tín hiệu; khi con non kêu sai, những con lớn nhìn lên rồi lờ đi. Con non cũng học bằng cách nhìn phản ứng của mẹ và của bầy.
Thời gian khỉ non mất để kêu đúng khác nhau giữa các cá thể, và có vẻ nhanh hơn ở những con lớn lên trong bầy hay gặp kẻ săn. Tiếng kêu “đại bàng” là loại bị dùng nhầm nhiều nhất ở khỉ non, có lẽ vì vật bay trên trời rất đa dạng, khó tách kẻ nguy hiểm khỏi kẻ vô hại. Chi tiết này nhắc rằng việc học luôn gắn với độ khó của thế giới mà con vật phải đọc.
Đây là một kết hợp thú vị giữa bẩm sinh và học. Kiểu âm thanh, cách phát ra là bẩm sinh, khỉ không học được tiếng kêu mới như vẹt. Nhưng việc gắn âm thanh nào với loại vật nào thì phải học qua kinh nghiệm. Ở người, trẻ nhỏ cũng có giai đoạn gọi mọi con vật bốn chân là “chó” trước khi phân biệt được.
Chim bạc má: thêm nốt khi kẻ thù nguy hiểm hơn, ghép tiếng theo thứ tự
Chim bạc má ở Bắc Mỹ có tiếng kêu quen thuộc gồm vài nốt ngắn rồi một chuỗi nốt kéo dài. Khi gặp một con cú nhỏ, loài săn chim nhỏ rất giỏi, chúng thêm nhiều nốt kéo dài hơn so với khi gặp một con cú lớn, kém nhanh nhẹn hơn. Nghe tiếng có nhiều nốt, những chim khác bay tới vây quanh, quấy rối kẻ săn mạnh hơn. Như vậy số nốt mang thông tin về mức nguy hiểm.
Bạc má phương Đông (Parus minor), loài gặp cả ở Việt Nam, có một tiếng kêu riêng khi thấy rắn bò lên gần tổ. Nghe tiếng ấy, chim khác nhìn xuống đất và quanh thân cây. Ở loài này, các nhà nghiên cứu còn ghi nhận chim ghép hai tiếng kêu theo một thứ tự: một tiếng nghĩa là “cảnh giác”, một tiếng nghĩa là “tụ lại”. Phát theo đúng thứ tự thì chim phản ứng bằng cả hai việc; đảo thứ tự thì phản ứng yếu hẳn.
Một điểm nữa ở bạc má phương Đông: khi phát tiếng kêu “rắn” qua loa rồi kéo một sợi dây nhỏ bò ngoằn ngoèo trên thân cây, chim tới gần sợi dây kiểm tra kỹ hơn so với khi nghe tiếng kêu khác. Các tác giả hiểu điều đó như dấu hiệu tiếng kêu gợi lên trong đầu chim hình ảnh một con rắn, khiến chim dễ “thấy” rắn ở vật trông giống. Đây là cách hiểu hấp dẫn, nhưng vẫn cần thêm thí nghiệm để khẳng định.
Phát hiện về thứ tự rất được chú ý vì nó gợi tới một dạng quy tắc ghép, thứ mà ngôn ngữ người dùng rất nhiều. Tuy vậy, mới chỉ có vài cặp tiếng được kiểm chứng, còn xa với một hệ thống ngữ pháp thật sự.
Nghe lén tiếng báo động của loài khác
Tiếng báo động không chỉ dành cho đồng loại. Khỉ vervet phản ứng với tiếng báo động của chim sáo sống cùng thảo nguyên. Nhiều loài sóc, chim nhỏ, thậm chí một số loài thằn lằn và cá cũng phản ứng với tiếng hoặc tín hiệu báo động của loài khác sống quanh mình.
Lý do dễ hiểu: các loài sống chung một vùng thường có chung kẻ thù. Nghe được tiếng báo động của hàng xóm là có thêm nhiều đôi mắt canh gác miễn phí. Khả năng này phần lớn là học được, vì loài vật thường chỉ hiểu tiếng báo động của những loài sống cùng nơi, không hiểu tiếng của loài ở nơi khác dù rất giống.
Ở rừng Việt Nam, những bầy chim hỗn hợp gồm khướu, chích, bạc má, chèo bẻo kiếm ăn cùng nhau trong tán cây. Khi một con kêu báo động, cả bầy cùng im bặt hoặc lủi đi. Những ai đi rừng thường nhận ra khoảnh khắc ấy: tiếng rừng đang ríu rít bỗng tắt, rất có thể có một con chim săn mồi vừa lướt qua.
Tiếng kêu báo động có phải là ngôn ngữ không
Điểm giống. Tiếng kêu mang thông tin về sự vật bên ngoài, người nghe phản ứng như thể hiểu được loại nguy hiểm. Một vài loài còn có quy tắc thứ tự đơn giản khi ghép tiếng.
Điểm khác thứ nhất: vốn tiếng rất ít. Mỗi loài chỉ có một số ít tiếng báo động, không tạo thêm được tiếng mới cho kẻ thù mới bằng cách học như người đặt từ mới.
Điểm khác thứ hai: không kể chuyện. Chưa có bằng chứng loài vật dùng tiếng báo động để nói về một con báo hôm qua, hay một con đại bàng ở chỗ khác. Thông tin luôn gắn với hiện tại.
Điểm khác thứ ba: ý định chưa rõ. Không chắc con khỉ kêu để báo cho bạn biết hay chỉ là phản ứng tự động khi thấy kẻ thù. Một số bằng chứng cho thấy khỉ kêu nhiều hơn khi có họ hàng gần, gợi ý có yếu tố “vì ai mà kêu”.
Cách gọi cho đúng. Nhiều nhà khoa học gọi đây là tín hiệu có tính chỉ vật, một bước quan trọng trên con đường tiến hoá giao tiếp, chứ không gọi là ngôn ngữ. Cách gọi này tôn trọng cả sự tinh tế của loài vật lẫn sự khác biệt thật.
Lắng nghe tiếng báo động của chim quanh nơi mình sống
Không cần tới thảo nguyên, bạn có thể tự nghe và ghi lại tiếng báo động ở công viên hay vườn nhà. Thầy giáo sinh có thể giao bài tập sau cho học sinh:
- Chọn một bụi cây có nhiều chim sẻ, chào mào, chích choè; ngồi yên cách vài chục bước vào buổi sáng.
- Ghi âm bằng điện thoại khi có mèo đi qua, khi có chim lớn bay ngang, khi có người lại gần; ghi chú mỗi lần kẻ nào xuất hiện.
- Nghe lại và so: tiếng kêu khi thấy mèo có giống tiếng khi thấy chim lớn không, chim phản ứng bằng bay lên cao hay lủi vào bụi.
- Để ý những loài khác im bặt khi một loài kêu báo động, đó là “nghe lén” ngay trước mắt.
- Ở vùng có rừng thông như Lâm Đồng, thử lắng nghe tiếng bạc má khi có rắn hay chim cắt tới gần.
- Không dùng loa phát tiếng báo động để thử; việc đó làm chim căng thẳng và bỏ ăn. Không đuổi mèo về phía chim để “tạo tình huống”.
Một buổi sáng ghi chép như vậy thường cho thấy mỗi loài có một tiếng báo động khá cố định. Đó là bước đầu để hiểu những phát hiện ở khỉ và bạc má không phải chuyện xa xôi, mà diễn ra mỗi ngày ngay ngoài cửa sổ.
Câu hỏi thường gặp
Khỉ có ngôn ngữ không?
Khỉ có những tiếng kêu mang thông tin cụ thể, như tiếng báo động riêng cho báo, đại bàng, rắn. Nhưng vốn tiếng rất ít, không kể chuyện quá khứ và không ghép câu tự do, nên chưa được xem là ngôn ngữ như của người.
Làm sao biết khỉ hiểu tiếng báo động chứ không phải nhìn thấy kẻ thù?
Các nhà nghiên cứu giấu loa và phát lại tiếng kêu đã ghi âm khi không có kẻ thù. Khỉ vẫn phản ứng đúng kiểu với từng tiếng, chứng tỏ chính âm thanh mang thông tin.
Chim có tiếng kêu riêng cho rắn không?
Có ở một số loài. Bạc má phương Đông có tiếng kêu riêng khi thấy rắn tới gần tổ, khiến chim khác nhìn xuống đất và quanh thân cây thay vì nhìn lên trời.
Động vật có hiểu tiếng báo động của loài khác không?
Nhiều loài hiểu tiếng báo động của các loài sống cùng nơi, như khỉ vervet hiểu tiếng chim sáo. Khả năng này phần lớn học được qua kinh nghiệm sống chung.
Khỉ non có kêu báo động đúng ngay không?
Không. Khỉ non hay kêu nhầm, ví dụ kêu tiếng đại bàng với chim vô hại. Chúng học dần qua phản ứng của bầy và trở nên chính xác khi lớn.
Có nên phát tiếng báo động để thử chim ngoài công viên không?
Không nên. Phát tiếng báo động làm chim căng thẳng, bỏ ăn, có thể bỏ tổ. Chỉ nên ghi âm và quan sát những tình huống tự nhiên diễn ra.