Văn hoá ở loài vật là những thói quen một con học được từ con khác, lan ra trong bầy và được giữ qua nhiều thế hệ, khiến các nhóm cùng loài sống cạnh nhau lại làm một việc theo những cách khác nhau. Ví dụ nổi tiếng là đàn khỉ trên một hòn đảo nhỏ học rửa khoai lang ngoài biển, hay tinh tinh ở vài vùng rừng châu Phi đập hạt bằng búa đá trong khi đồng loại ở vùng khác, có cả hạt lẫn đá, lại không hề biết.
Gọi là văn hoá không có nghĩa loài vật có lễ hội hay chữ viết. Các nhà sinh học dùng từ này với nghĩa hẹp: hành vi được truyền bằng học hỏi xã hội, không do gen hay môi trường quyết định. Bài này đi qua những ví dụ được nghiên cứu kỹ, các cách một thói quen lan từ con này sang con khác, chỗ khoa học còn tranh luận, và cách bạn có thể nhận ra “truyền thống” nhỏ ở chim, khỉ quanh nơi mình sống.
Văn hoá ở loài vật được hiểu theo nghĩa nào
Để gọi một hành vi là văn hoá, các nhà nghiên cứu thường đòi ba điều. Thứ nhất, hành vi ấy phải được học từ đồng loại, không tự nảy sinh ở mỗi con. Thứ hai, nó phải khác nhau giữa các nhóm cùng loài. Thứ ba, sự khác nhau đó không giải thích được bằng môi trường, chẳng hạn nhóm này đập hạt vì vùng của họ có hạt còn vùng kia không có, hay bằng khác biệt di truyền giữa các nhóm.
Điều kiện thứ ba khó kiểm chứng nhất. Ở tinh tinh, người ta đã lập danh sách hàng chục hành vi như câu mối bằng que, dùng lá làm miếng bọt biển thấm nước, gõ cành để gây chú ý, rồi đối chiếu giữa nhiều quần thể. Có những hành vi gặp ở nơi này mà không gặp ở nơi khác dù điều kiện sống tương tự, và chính sự chắp vá ấy là bằng chứng mạnh cho văn hoá.
Cách hiểu này giúp tránh hai thái cực. Một là coi mọi thứ loài vật làm đều là bản năng cứng nhắc. Hai là thổi phồng, gán cho con vật những ý nghĩa văn hoá như của người. Sự thật nằm giữa: nhiều loài có truyền thống thật, nhưng thường đơn giản, ít tích luỹ thêm qua từng thế hệ như văn hoá loài người.
Khỉ rửa khoai: một thói quen lan ra cả hòn đảo
Câu chuyện bắt đầu ở một hòn đảo nhỏ ngoài khơi Nhật Bản, nơi các nhà nghiên cứu rải khoai lang trên bãi cát để thu hút khỉ ra chỗ trống quan sát. Một con khỉ cái còn nhỏ tuổi bắt đầu mang củ khoai dính cát ra mép nước, nhúng xuống rồi lấy tay chà cho sạch. Trong vài năm, thói quen ấy lan dần sang bạn cùng lứa, rồi tới mẹ của chúng.
Thứ tự lan truyền rất đáng chú ý: khỉ non và khỉ cái học nhanh, khỉ đực trưởng thành thì học chậm, có con không bao giờ học. Lý do được cho là khỉ non dành nhiều thời gian gần mẹ và bạn chơi, còn đực lớn ít khi ngồi sát những con khác lúc ăn. Về sau, khỉ trên đảo còn chuyển sang nhúng khoai vào nước biển giữa các miếng cắn, có vẻ để có vị mặn, và học cách ném hạt lúa mì lẫn cát xuống nước để hạt nổi lên, cát chìm xuống.
Về sau, nhiều người kể lại đã thổi phồng thành “khi đủ số khỉ biết rửa khoai thì khỉ ở đảo khác bỗng biết theo”. Đó là truyền thuyết, không có trong dữ liệu gốc. Điều có thật thú vị hơn: một phát kiến nhỏ của một cá thể được giữ lại trong nhóm hàng chục năm, qua nhiều thế hệ khỉ.
Tinh tinh đập hạt: một nghề phải học nhiều năm
Ở một số khu rừng Tây Phi, tinh tinh dùng đá hoặc khúc gỗ làm búa, một tảng đá hay rễ cây làm đe, để đập vỡ những loại hạt vỏ cứng. Quan sát kỹ thì thấy đây là một chuỗi thao tác chứ không phải một cú đập:
- Chọn hạt: nhặt hạt đã rụng dưới gốc cây, bỏ hạt lép.
- Chọn búa và đe: búa phải vừa tay và đủ nặng, đe phải phẳng và chắc. Có con mang búa đi xa tới gốc cây có hạt.
- Đặt hạt đúng chỗ: hạt phải nằm ở chỗ lõm hoặc bằng phẳng trên đe để không bắn đi.
- Đập với lực vừa phải: quá nhẹ thì không vỡ, quá mạnh thì nát nhân lẫn vỏ.
- Nhặt nhân: tách nhân ra khỏi mảnh vỏ, đôi khi đập thêm lần nữa.
Tinh tinh non phải mất nhiều năm mới làm thạo, và thời gian đó gắn chặt với việc ngồi cạnh mẹ. Chúng nhặt mảnh nhân rơi, nghịch búa, đặt hạt sai, đập trượt. Tinh tinh mẹ hầu như không “dạy” theo nghĩa chủ động, nhưng thường để con lấy búa tốt của mình và chia vài mẩu nhân, tạo điều kiện cho con học. Ở một số địa điểm, các nhà khảo cổ còn tìm thấy đá đập hạt của tinh tinh có tuổi hàng nghìn năm, cho thấy truyền thống này đã tồn tại rất lâu.
Bốn con đường một thói quen truyền từ con này sang con khác
Bị thu hút tới đúng chỗ. Con non đi theo mẹ tới gốc cây có hạt, tới mép nước. Chỉ riêng việc ở đúng chỗ, gặp đúng vật đã làm khả năng tự khám phá ra cách làm tăng lên rất nhiều.
Bắt chước kết quả. Con vật thấy củ khoai được làm sạch, thấy hạt vỡ ra, rồi tự tìm cách đạt kết quả đó, có thể bằng động tác khác.
Bắt chước động tác. Con vật sao chép chính động tác của con mẫu. Đây là kiểu học chính xác nhất và cũng hiếm nhất; nhiều tranh luận xoay quanh việc loài nào thật sự làm được.
Được dạy. Dạy theo nghĩa sinh học là con lớn chịu thiệt một chút để con nhỏ học nhanh hơn. Chồn đất ở sa mạc châu Phi mang về cho con những con bọ cạp đã bị cắn rụng ngòi, rồi bọ cạp còn sống nhưng yếu, rồi mới tới bọ cạp lành, tăng dần độ khó theo tuổi con.
Vì sao quan trọng. Mỗi con đường giữ thói quen bền vững ở mức khác nhau. Thói quen chỉ truyền qua việc “ở đúng chỗ” dễ mất khi bầy đổi nơi sống; thói quen được bắt chước chính xác hoặc được dạy thì bền hơn qua nhiều đời.
Bài hát cá voi và giọng địa phương của chim
Không chỉ linh trưởng có truyền thống. Cá voi lưng gù đực ở cùng một vùng biển hát chung một bài, gồm những đoạn lặp lại kéo dài nhiều phút. Bài hát thay đổi dần qua từng mùa, và có lúc một bài mới từ quần thể bên cạnh lan sang, thay hẳn bài cũ trong vòng vài năm, như một giai điệu thịnh hành truyền qua đại dương.
Nhiều loài chim biết hót có giọng địa phương. Chim non nghe chim trống trưởng thành quanh mình trong một giai đoạn nhạy cảm, rồi tập hót lại. Kết quả là cùng một loài nhưng chim ở thung lũng này hót hơi khác chim ở thung lũng bên cạnh. Chim được nuôi tách biệt từ nhỏ thường hót lệch, thiếu nhiều nốt so với chim hoang.
Những ví dụ này cho thấy văn hoá ở loài vật không nhất thiết là dùng công cụ. Bất cứ hành vi nào được học từ đồng loại, khác nhau giữa các nhóm, và được giữ qua thời gian đều có thể được xem xét dưới góc độ này. Điều còn đang tranh luận là liệu văn hoá loài vật có “tích luỹ” được không, tức là mỗi thế hệ cải tiến thêm một chút như kỹ thuật của loài người.
So sánh các truyền thống đã được ghi nhận
Đặt các ví dụ cạnh nhau sẽ thấy văn hoá loài vật có nhiều dạng, bền vững ở mức khác nhau. Bảng sau gom những gì đã khá chắc chắn:
| Loài | Truyền thống | Truyền bằng cách nào | Mức bền vững |
|---|---|---|---|
| Khỉ Nhật Bản | Rửa khoai, tách hạt khỏi cát bằng nước | Bạn cùng lứa và mẹ con ngồi gần nhau | Giữ hàng chục năm trong nhóm |
| Tinh tinh Tây Phi | Đập hạt bằng búa đá trên đe | Con non quan sát và thử bên mẹ | Có dấu vết khảo cổ hàng nghìn năm |
| Tinh tinh nhiều vùng | Câu mối bằng que, cách tước que khác nhau | Quan sát, bắt chước kết quả | Khác nhau rõ giữa các quần thể |
| Cá voi lưng gù | Bài hát chung của con đực theo vùng | Nghe và học lại | Đổi liên tục, bài mới thay bài cũ |
| Chim biết hót | Giọng hót địa phương | Chim non học chim trống trong giai đoạn nhạy cảm | Ổn định qua nhiều thế hệ ở một vùng |
| Chồn đất | Tập săn bọ cạp | Con lớn dạy, tăng độ khó dần | Giữ ổn định trong loài |
Nhìn bảng sẽ thấy hai kiểu: kiểu “giữ lâu”, như đập hạt hay giọng hót, và kiểu “đổi liên tục”, như bài hát cá voi. Cả hai đều là văn hoá, chỉ khác ở chỗ nhóm ưa ổn định hay ưa cái mới. Điều mà chưa loài nào ngoài người cho thấy rõ là việc cải tiến chồng lên nhau qua nhiều đời để tạo ra những thứ không một cá thể nào tự nghĩ ra được.
Hiểu lầm hay gặp và cách nhận ra truyền thống nhỏ quanh mình
Vài điều nên nhớ khi đọc tin về văn hoá loài vật, kèm gợi ý quan sát cho nhóm học sinh hoặc gia đình:
- Hiểu lầm: con vật làm khác nhau là văn hoá. Cần loại trừ khác biệt do thức ăn, địa hình hay di truyền trước khi kết luận.
- Hiểu lầm: chuyện “con khỉ thứ một trăm” là có thật. Đây là truyền thuyết thêu dệt sau này, không có trong dữ liệu quan sát.
- Hiểu lầm: chỉ linh trưởng mới có văn hoá. Chim, cá voi, cá heo, thậm chí một số loài cá học đường đi từ cá lớn hơn cũng có truyền thống riêng.
- Quan sát: ghi âm tiếng hót chào mào hay chích choè ở hai công viên cách xa nhau, so xem đoạn mở đầu có khác không.
- Quan sát: ở các điểm du lịch có khỉ hoang, để ý vì sao khỉ ở nơi này giật túi nilon còn khỉ ở nơi khác thì không; thường là do thói quen học từ con lớn và từ việc bị người cho ăn.
- Không cho khỉ hoang ăn, không mang đồ ăn lộ ra ngoài. Cho ăn tạo ra chính những “truyền thống” xấu như giật đồ, cắn người.
Một tiết học hay cho lớp lớn: chia nhóm, mỗi nhóm nhận một ví dụ trong bài, rồi kiểm tra ví dụ đó có đủ ba điều kiện của văn hoá không. Cuộc tranh luận trong lớp sẽ giống thu nhỏ cuộc tranh luận của giới khoa học.
Câu hỏi thường gặp
Loài vật có văn hoá thật không?
Có, theo nghĩa hẹp mà các nhà sinh học dùng: hành vi học từ đồng loại, khác nhau giữa các nhóm và giữ qua nhiều thế hệ. Văn hoá ấy thường đơn giản hơn văn hoá loài người rất nhiều.
Chuyện khỉ rửa khoai có thật không?
Có thật. Một con khỉ cái nhỏ tuổi bắt đầu rửa khoai ngoài biển, thói quen lan sang bạn và mẹ của chúng trong vài năm. Phần “con khỉ thứ một trăm” mới là truyền thuyết thêm vào sau.
Tinh tinh mẹ có dạy con đập hạt không?
Hiếm khi dạy chủ động. Tinh tinh mẹ chủ yếu để con ngồi gần, lấy búa của mình và chia mẩu nhân. Con non học qua quan sát và thử sai trong nhiều năm.
Con vật nào thật sự dạy con?
Ví dụ rõ nhất là chồn đất mang bọ cạp đã rụng ngòi cho con tập săn. Một số loài kiến dẫn đường cho đồng loại theo tốc độ chậm để con kia kịp ghi nhớ cũng được xem là dạy.
Bài hát cá voi lưng gù có thay đổi không?
Có. Bài hát của cá voi đực trong một vùng biển thay đổi dần qua từng mùa, và đôi khi một bài mới từ quần thể khác lan sang, thay hẳn bài cũ trong vài năm.
Chim hót có giọng địa phương không?
Nhiều loài chim biết hót có giọng khác nhau giữa các vùng vì chim non học theo chim trống trưởng thành sống quanh mình. Chim nuôi tách biệt từ nhỏ thường hót thiếu và lệch.