ThanPhuc.comThán Phục
Trí khôn loài vật

Vì sao vẹt và yểng nói được tiếng người: minh quản, não học giọng và hiểu đến đâu

Vẹt và yểng không có thanh quản như người mà vẫn nhại được giọng nói nhờ minh quản và vùng não học giọng hiếm có. Chúng hiểu lời tới đâu, khoa học đã biết gì.

A hill myna with glossy black feathers and yellow wattles calling from a high bare branch above the rainforest canopy, beak open, low angle, golden evening light

Vẹt và yểng nói được tiếng người vì chúng thuộc số ít loài vật có khả năng học giọng: nghe một âm thanh, ghi nhớ, rồi điều khiển cơ quan phát âm để tạo lại âm đó. Chim không có dây thanh như người; tiếng của chúng phát ra từ minh quản, một cơ quan nằm sâu ở chỗ khí quản chia đôi vào hai phổi. Ở vẹt, một vùng não đặc biệt cùng chiếc lưỡi dày, linh hoạt giúp chúng uốn âm giống giọng người tới mức đáng kinh ngạc.

Câu hỏi được hỏi nhiều nhất là chúng có hiểu mình đang nói gì không. Câu trả lời ngắn: đa số chim nhại âm thanh gắn với hoàn cảnh chứ không hiểu nghĩa từng chữ, nhưng một số cá thể được huấn luyện lâu năm đã cho thấy khả năng gọi tên đồ vật, màu sắc, đếm vật nhỏ. Bài này giải thích cơ chế phát âm, bộ não học giọng, vì sao ngoài tự nhiên chúng hiếm khi nhại tiếng loài khác, và vì sao không nên mua chim hoang dã về nuôi để nghe nói.

Học giọng: một khả năng hiếm trong thế giới động vật

Hầu hết loài vật sinh ra đã có sẵn bộ tiếng kêu của loài. Chó con lớn lên ở đâu cũng sủa như chó, gà con nuôi tách mẹ vẫn kêu chiêm chiếp. Tiếng kêu có thể đổi âm lượng, độ dài, nhưng không học được âm mới. Học giọng, tức là tạo ra âm thanh mới nhờ bắt chước, chỉ gặp ở vài nhóm.

Ở chim, ba nhóm có khả năng này là chim biết hót, vẹt và chim ruồi. Ở thú, danh sách gồm người, cá voi và cá heo, một số loài dơi, hải cẩu, và voi với vài trường hợp được ghi nhận. Ba nhóm chim kia không có quan hệ họ hàng gần, nên các nhà khoa học cho rằng học giọng đã tiến hoá riêng rẽ ít nhất vài lần.

Vì sao lại hiếm? Học giọng cần một đường dây thần kinh nối thẳng từ vùng não vận động xuống các nơ-ron điều khiển cơ quan phát âm, cùng một vòng lặp cho phép nghe lại chính mình và sửa sai. Ở phần lớn loài vật, tiếng kêu được điều khiển bởi các vùng não sâu, tự động, giống như tiếng khóc hay tiếng cười bật ra ở người. Người và chim học giọng có thêm một “tuyến điều khiển tự nguyện” mà loài khác không có.

Chim phát ra tiếng nói bằng cách nào

Thay vì dây thanh ở cổ, chim dùng một chuỗi bộ phận phối hợp với nhau. Đi theo đường của luồng hơi sẽ dễ hình dung:

  1. Túi khí và phổi đẩy luồng hơi ra. Chim có hệ túi khí giúp luồng hơi đi qua phổi liên tục, đủ để hót những chuỗi dài.
  2. Hơi đi qua minh quản, đặt ở chỗ khí quản tách làm hai phế quản. Ở đây có các màng mỏng và nếp mô rung lên khi có luồng khí.
  3. Ở nhiều loài chim biết hót, hai nửa minh quản điều khiển riêng được, nên một con chim có thể phát hai âm cùng lúc.
  4. Khí quản dài hay ngắn, căng hay chùng làm thay đổi âm sắc, giống ống của một nhạc cụ hơi.
  5. Ở vẹt, chiếc lưỡi dày, cử động linh hoạt và độ mở của mỏ uốn âm thêm, tạo ra những âm giống nguyên âm của người.
  6. Tai nghe lại tiếng mình phát ra, bộ não so với âm mẫu đã nhớ và chỉnh lần sau. Chim bị điếc sau khi đã học vẫn hót nhưng giọng hỏng dần.

Bước cuối giải thích vì sao vẹt hay lặp đi lặp lại một từ lúc ở một mình: đó là cách chúng tập, giống trẻ nhỏ bi bô trước khi nói rõ.

Bộ não “lõi và vỏ” của vẹt

Chim biết hót có một nhóm vùng não chuyên học giọng. Các nhà nghiên cứu khi soi não vẹt phát hiện vùng tương ứng ở vẹt có cấu trúc đặc biệt: phần lõi giống của chim biết hót, bao quanh bởi một lớp vỏ mà các loài chim khác hầu như không có. Lớp vỏ ấy gặp ở mọi loài vẹt được kiểm tra, kể cả những loài sống tách biệt từ rất lâu.

Giả thuyết hiện nay là lớp vỏ này giúp vẹt học được những âm rất khác với tiếng của chính loài mình, tức là nền tảng cho khả năng nhại giọng xuất sắc. Đây vẫn là giả thuyết, đang được kiểm chứng tiếp.

Vẹt cũng thuộc nhóm chim có số nơ-ron ở vùng não trước rất cao so với kích thước não, tương tự quạ. Vì vậy, ngoài nhại giọng, vẹt còn giải đố tốt, nhớ lâu, sống thành bầy phức tạp. Nhại giọng và trí khôn chung có lẽ đi cùng nhau ở vẹt, nhưng ở chim biết hót thì không nhất thiết: một con chim hót hay chưa chắc giải đố giỏi.

Ngoài tự nhiên vẹt và yểng có nhại tiếng không

Một điều bất ngờ với nhiều người: vẹt hoang dã hiếm khi nhại tiếng loài khác. Chúng dùng khả năng học giọng để học tiếng gọi riêng của bầy. Mỗi bầy có kiểu tiếng liên lạc riêng, và khi một con chuyển sang bầy mới, nó điều chỉnh tiếng gọi cho khớp với bầy mới. Ở một số loài, chim bố mẹ còn có tiếng gọi riêng dành cho từng con non.

Khi bị nuôi trong nhà, con vẹt không có bầy. Người nuôi trở thành “bầy” của nó, nên nó học âm thanh của người, kể cả tiếng chuông cửa, tiếng điện thoại, tiếng ho. Nhại giọng, theo cách hiểu này, là nỗ lực hoà nhập xã hội của một con chim lạc bầy.

Yểng (Gracula religiosa) ngoài tự nhiên có bộ tiếng huýt, tiếng kêu rất phong phú và cũng học tiếng gọi theo vùng. Sáo nâu, sáo mỏ ngà quanh làng quê thỉnh thoảng nhại tiếng chim khác. Còn nhà vô địch nhại tiếng trong tự nhiên là chim lia ở rừng châu Đại Dương, chim trống đưa vào bài hát tiếng của hàng chục loài chim, thậm chí tiếng cưa máy hay màn trập máy ảnh nghe được quanh nơi sống.

Chúng hiểu những gì mình nói tới đâu

Mức một: nhại âm thuần tuý. Con chim lặp lại âm nó nghe nhiều, không gắn với tình huống nào. Đây là phần lớn những câu nói của vẹt nuôi.

Mức hai: âm gắn với hoàn cảnh. Con vẹt nói câu chào khi có người mở cửa, gọi tên con chó khi nghe tiếng chó sủa. Nó học rằng âm này đi cùng sự việc kia, giống chó học tiếng lắc chìa khoá nghĩa là được đi dạo. Đây là học liên tưởng, có giá trị nhưng chưa phải hiểu nghĩa từ.

Mức ba: gọi tên có chọn lựa. Một số vẹt xám châu Phi được huấn luyện trong nhiều năm đã gọi đúng tên hàng chục đồ vật, màu sắc, chất liệu, trả lời câu hỏi “cái nào to hơn”, đếm được nhóm nhỏ đồ vật, và dùng một từ để chỉ “không có”. Những kết quả này được ghi chép kỹ nhưng chỉ từ rất ít cá thể.

Điều chưa thấy. Chưa có bằng chứng vẹt ghép từ theo ngữ pháp để tạo ra câu mới mang nghĩa mới như trẻ nhỏ làm.

Cách đọc cho đúng. Khi con vẹt nói đúng lúc, hãy nghĩ tới học liên tưởng trước, rồi mới nghĩ tới hiểu nghĩa. Cách này tránh được cả việc coi thường lẫn việc thần thoại hoá con chim.

So sánh các loài biết bắt chước âm thanh

Bảng dưới đây giúp bé Na và bố trả lời câu hỏi “con gì nhại tiếng giỏi nhất”, kèm những gì đã biết về cơ chế:

LoàiNhại được gìDùng khả năng này để làm gì ngoài tự nhiênCơ quan phát âm
VẹtGiọng người khá rõ, tiếng đồ vậtHọc tiếng gọi chung của bầyMinh quản, lưỡi dày linh hoạt
YểngGiọng người rất rõ, huýt sáoTiếng gọi vùng, liên lạc theo cặpMinh quản
Sáo, chim liaTiếng chim khác, tiếng máyBài hát của chim trống, thu hút bạn tìnhMinh quản hai nửa điều khiển riêng
Chim ruồiBiến tấu bài hát của loàiHọc bài hát từ chim trưởng thànhMinh quản
Cá voi lưng gùĐoạn bài hát của cá voi khácBài hát chung theo vùng biểnHệ phát âm trong đường hô hấp
VoiVài âm lạ học từ môi trường, ít trường hợpChưa rõ, ghi nhận rất hiếmThanh quản, vòi

Điểm chung của các loài trong bảng là sống thành nhóm và cần nhận ra nhau bằng tiếng. Học giọng có lẽ ra đời trước hết để phục vụ giao tiếp trong bầy, việc nhại tiếng người chỉ là tác dụng phụ khi chúng sống cạnh ta.

Ngộ nhận hay gặp và cách nghe vẹt, yểng ngoài tự nhiên

Ở Việt Nam có vẹt ngực đỏ, vẹt đầu xám, yểng ở rừng phía Nam và Tây Nguyên, nhưng số lượng ngoài tự nhiên đã giảm nhiều vì bị bẫy bắt bán làm chim cảnh. Vài điều nên biết:

  • Ngộ nhận: vẹt nói được là vì thông minh hơn mọi loài chim. Sự thật: nhại giọng và giải đố là hai khả năng khác nhau, chỉ trùng nhau ở vẹt.
  • Ngộ nhận: cắt lưỡi chim giúp chim nói rõ. Sự thật: đây là việc làm tàn nhẫn, không có cơ sở, chim nói nhờ não và minh quản chứ không phải nhờ lưỡi bị cắt.
  • Ngộ nhận: chim nói được tức là chim vui. Chim nuôi đơn độc nhại tiếng nhiều có thể chỉ vì thiếu bầy.
  • Nghe ngoài tự nhiên: sáng sớm ở vườn quốc gia vùng thấp phía Nam, đứng yên dưới tán cây cao, nghe tiếng huýt trong veo của yểng hay tiếng ríu rít của bầy vẹt bay qua.
  • Ghi âm bằng điện thoại từ xa, không dùng loa phát tiếng chim để dụ vì làm chim bỏ tổ.
  • Không mua vẹt, yểng bắt từ rừng; nhiều loài thuộc diện được pháp luật bảo vệ, và mỗi con chim trong lồng thường là kết quả của nhiều con chết trên đường buôn bán.

Nếu gia đình đã có chim nuôi hợp pháp, cách tốt nhất để con chim “nói” ít căng thẳng là cho nó bạn cùng loài, không gian rộng và thời gian bay, chứ không phải ép tập nói.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao vẹt nói được mà chó mèo không nói được?

Vẹt có khả năng học giọng nhờ những đường thần kinh nối vùng não vận động tới cơ quan phát âm. Chó mèo không có đường dây này nên chỉ phát được bộ tiếng kêu bẩm sinh của loài.

Vẹt có hiểu tiếng người không?

Phần lớn vẹt nuôi nhại âm thanh và gắn chúng với hoàn cảnh. Một số ít cá thể được huấn luyện nhiều năm đã gọi tên đồ vật, màu sắc và đếm nhóm nhỏ, nhưng chưa thấy chúng ghép câu theo ngữ pháp.

Yểng và vẹt, loài nào nói giỏi hơn?

Yểng thường nhại giọng người rất rõ, trong và giống âm sắc. Vẹt có vốn từ đa dạng hơn ở một số loài và gắn âm với hoàn cảnh tốt. Mỗi cá thể mỗi khác, không có xếp hạng chung.

Ngoài tự nhiên vẹt có nhại tiếng không?

Vẹt hoang dã hiếm khi nhại tiếng loài khác. Chúng dùng khả năng học giọng để học tiếng gọi riêng của bầy và điều chỉnh tiếng khi chuyển sang bầy mới.

Cắt lưỡi có giúp chim nói được không?

Không. Đó là quan niệm sai và gây đau đớn cho chim. Khả năng nói đến từ bộ não học giọng và minh quản, lưỡi nguyên vẹn mới giúp vẹt uốn âm tốt.

Có nên mua vẹt, yểng rừng về nuôi để tập nói không?

Không nên. Nhiều loài vẹt và yểng hoang dã thuộc diện được bảo vệ, số lượng ngoài tự nhiên đã giảm nhiều vì bị bẫy bắt. Nghe chúng hót ngoài rừng là cách thưởng thức có trách nhiệm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138