ThanPhuc.comThán Phục
Sinh tồn nơi khắc nghiệt

Giun ống khổng lồ không miệng không ruột: sống nhờ vi khuẩn ăn khí độc dưới đáy biển

Giun ống ở miệng phun đáy biển không có miệng, không ruột. Chúng nuôi vi khuẩn trong cơ thể, chở cả oxy lẫn khí độc tới cho vi khuẩn biến thành thức ăn.

A dense cluster of white tube worms with bright red plumes sways around a dark rocky vent on the deep seafloor, shimmering warm water, spotlight from above, black background

Giun ống khổng lồ (Riftia pachyptila) sống quanh các miệng phun nước nóng dưới đáy Thái Bình Dương, khi trưởng thành không có miệng, không có ruột, không có hậu môn. Chúng sống được vì bên trong thân là một cơ quan chứa hàng tỉ vi khuẩn. Con giun lấy oxy, khí hydro sunfua và cacbonic từ nước rồi chở tới cho vi khuẩn; vi khuẩn dùng năng lượng hoá học của khí độc ấy để tạo chất hữu cơ nuôi cả hai.

Những quần thể giun ống được phát hiện vào cuối thập niên 1970, khi tàu lặn đầu tiên xuống tới các miệng phun và thấy cả một khu rừng ống trắng ngọn đỏ giữa bóng tối. Bài này không kể lại toàn cảnh miệng phun mà đi sâu vào một câu hỏi: một con vật không ăn được thì sống bằng gì, máu đỏ của nó làm việc gì khác thường, và vi khuẩn vào trong người nó bằng cách nào.

Nơi ở: nước nóng, khí độc và bóng tối tuyệt đối

Miệng phun thuỷ nhiệt là chỗ nước biển thấm xuống đáy, bị đá nóng nung lên rồi phun trở lại, mang theo khoáng chất hoà tan và các khí như hydro sunfua, thứ khí có mùi trứng thối và rất độc với hầu hết động vật. Nước ở lỗ phun có thể nóng hàng trăm độ mà không sôi vì áp suất cực lớn. Nhưng chỉ cách đó một quãng, nước nóng hoà với nước biển sâu lạnh gần không độ.

Giun ống không sống trong dòng nước sôi. Chúng mọc ở vùng trộn, nơi nước ấm vừa phải, có sunfua từ lỗ phun và có oxy từ nước biển xung quanh. Đây là một dải hẹp, thay đổi từng phút theo dòng chảy. Con giun phải ở đúng chỗ có cả hai thứ, vì vi khuẩn của nó cần cả hai.

Ánh sáng mặt trời không xuống tới độ sâu ấy. Với gần như mọi hệ sinh thái trên Trái Đất, chuỗi thức ăn bắt đầu từ cây xanh hay tảo quang hợp. Ở đây chuỗi thức ăn bắt đầu từ vi khuẩn sống bằng hoá chất, nên người ta gọi đó là hoá tổng hợp, để phân biệt với quang hợp.

Chuỗi cơ chế: từ khí độc đến thức ăn

Mỗi bước dưới đây là việc của một bộ phận khác nhau, phối hợp như dây chuyền.

  1. Ngọn đỏ thò ra khỏi ống. Phần ngọn của giun là chùm mang hình lông chim màu đỏ thẫm, có diện tích rất lớn, nhô ra nước để hấp thu khí.
  2. Huyết sắc tố bắt cả oxy lẫn sunfua. Máu giun ống có loại huyết sắc tố rất lớn, mang được oxy ở một vị trí và sunfua ở vị trí khác cùng lúc. Sunfua bị giữ chặt nên không đầu độc các mô của giun trên đường đi.
  3. Máu chở hàng tới trophosome. Phần lớn thân giun là một cơ quan xốp tên là trophosome, chứa dày đặc vi khuẩn. Máu chở oxy, sunfua và cacbonic tới đây.
  4. Vi khuẩn oxy hoá sunfua lấy năng lượng. Giống như ta đốt đường lấy năng lượng, vi khuẩn "đốt" sunfua bằng oxy.
  5. Năng lượng đó dùng để cố định cacbon. Vi khuẩn biến cacbonic thành đường và chất hữu cơ, như cây xanh làm với ánh sáng.
  6. Giun nhận chất dinh dưỡng. Một phần chất hữu cơ do vi khuẩn tiết ra, một phần đến từ chính vi khuẩn bị tiêu hoá dần trong trophosome.

Con giun vì thế giống một trang trại di động: nó lo hậu cần, vi khuẩn lo sản xuất. Ống trắng bên ngoài là vỏ bằng chất giống sừng do giun tiết ra, giúp nó che chắn và rút ngọn vào khi bị cá cua rỉa.

Vi khuẩn vào cơ thể giun bằng cách nào

Ấu trùng sinh ra không có vi khuẩn. Trứng và tinh trùng được phóng ra nước, ấu trùng bơi tự do trong một thời gian. Lúc này nó còn có miệng và ruột sơ khai, và chưa mang vi khuẩn cộng sinh.

Nhiễm vi khuẩn từ môi trường. Khi ấu trùng bám xuống một nơi gần miệng phun, vi khuẩn sống tự do trong nước xâm nhập qua da vào cơ thể. Đây là phát hiện khá bất ngờ, vì nhiều người từng nghĩ vi khuẩn phải được truyền qua trứng từ mẹ sang con.

Cơ thể tự tái cấu trúc. Sau khi vi khuẩn vào, các mô quanh chúng phát triển thành trophosome, còn miệng và ruột thoái hoá rồi biến mất. Con giun bước vào giai đoạn sống hoàn toàn nhờ vi khuẩn.

Mỗi thế hệ phải tìm lại bạn đồng hành. Vì không truyền từ mẹ, mỗi con giun non phải gặp đúng loại vi khuẩn ở nơi nó bám. Điều này giải thích phần nào vì sao giun ống mọc dày ở một số miệng phun mà hiếm ở chỗ khác.

Những sinh vật khác cũng sống nhờ vi khuẩn ở miệng phun

Giun ống không phải trường hợp duy nhất. Quanh miệng phun có nhiều kiểu hợp tác với vi khuẩn hoá tổng hợp, mỗi loài đặt vi khuẩn ở một chỗ khác nhau.

Sinh vậtVi khuẩn ở đâuĐiểm đáng chú ý
Giun ống khổng lồTrong trophosome, bên trong thânKhông miệng, không ruột khi trưởng thành
Trai và vẹm miệng phunTrong mangVẫn còn ống tiêu hoá nhưng sống chủ yếu nhờ vi khuẩn
Cua yetiTrên lông dày ở càng và chânĐược quan sát vẫy càng như để "tưới" nước giàu khí cho vi khuẩn
Giun PompeiiLớp vi khuẩn như lông cừu phủ trên lưngSống trong ống sát chỗ nước rất nóng, là một trong những động vật chịu nóng giỏi nhất
Ốc chân vảyTrong tuyến ở thực quảnCó vảy và vỏ chứa sắt sunfua, khác thường trong giới động vật

Điểm chung: động vật cung cấp chỗ ở và đưa hoá chất tới, vi khuẩn biến hoá chất thành thức ăn. Mức độ phụ thuộc khác nhau, từ giun ống bỏ hẳn hệ tiêu hoá tới trai còn ăn lọc thêm.

Vì sao giun ống quan trọng với câu hỏi sự sống bắt đầu thế nào

Trước khi tìm ra quần xã miệng phun, sách giáo khoa thường viết rằng mọi sự sống đều dựa vào mặt trời. Giun ống và vi khuẩn của chúng cho thấy một hệ sinh thái lớn, có động vật kích thước tới khoảng hai mét, chạy chủ yếu bằng năng lượng hoá học từ lòng đất.

Cần nói cho chính xác: giun ống vẫn gián tiếp cần mặt trời, vì oxy hoà tan trong nước biển sâu đến từ quang hợp ở tầng mặt. Nhưng vi khuẩn hoá tổng hợp nói chung không nhất thiết cần oxy, có loài dùng chất khác thay. Vì vậy các miệng phun trở thành một ứng viên cho giả thuyết sự sống đầu tiên có thể đã xuất hiện ở những nơi tương tự dưới đáy biển cổ đại. Đó là một giả thuyết được nhiều người ủng hộ, không phải kết luận đã chứng minh.

Các nhà nghiên cứu vũ trụ cũng để ý tới đây. Nếu sự sống phát triển được bằng hoá chất trong bóng tối, thì đại dương dưới lớp băng ở một số mặt trăng xa có thể là chỗ đáng tìm. Hiện chưa có bằng chứng sự sống ở những nơi ấy.

Một điểm đáng lo là nhiều vùng miệng phun nằm trong khu vực có quặng kim loại được quan tâm khai thác. Quần xã sinh vật ở đây rất đặc thù, nhiều loài chỉ sống ở vài điểm, nên việc bảo vệ chúng đang được bàn rộng rãi.

Hiểu lầm hay gặp về giun ống và miệng phun

Khi xem phim tài liệu về đáy biển, người xem thường rút ra vài kết luận nghe hợp lý mà không đúng. Dưới đây là những ý hay gặp nhất, kèm điều khoa học đã biết.

  • "Giun ống sống trong nước sôi." Nước ở lỗ phun rất nóng, nhưng giun mọc ở vùng nước đã hoà trộn, ấm vừa phải. Chỉ vài loài như giun Pompeii chịu được nhiệt độ cao hơn nhiều, và ngay cả chúng cũng không ở trong dòng nóng nhất.
  • "Giun ống là thực vật vì không ăn." Giun ống là động vật, họ hàng với giun nhiều tơ ngoài bãi biển. Chúng không quang hợp, chỉ nuôi vi khuẩn làm việc thay.
  • "Hydro sunfua độc nên không gì sống nổi." Với hầu hết động vật thì đúng, nhưng giun ống có huyết sắc tố giữ chặt sunfua và đưa thẳng tới vi khuẩn, nên mô của nó không bị ngộ độc.
  • "Miệng phun tồn tại mãi." Nhiều miệng phun hoạt động vài năm đến vài chục năm rồi tắt. Khi dòng nước nóng ngừng, quần thể giun chết dần, và ấu trùng phải trôi đi tìm miệng phun mới.
  • "Ánh sáng đèn tàu lặn làm giun hỏng mắt." Giun ống không có mắt. Thứ ảnh hưởng tới chúng là việc lấy mẫu và khai thác khoáng sản ở đáy biển.

Mỗi ý trên đều xuất phát từ một chi tiết có thật trong phim, chỉ bị suy rộng quá mức. Khi đọc về sinh vật biển sâu, nên tách câu nào là quan sát và câu nào là suy đoán của người dẫn chuyện.

Tự làm một cột vi khuẩn lưu huỳnh trong lọ

Không ai có thể ghé miệng phun đáy biển, nhưng cột Winogradsky là một thí nghiệm cổ điển giúp bạn nhìn thấy vi khuẩn sống bằng lưu huỳnh ngay trên bậu cửa sổ. Nhóm bạn lớp 9 có thể làm trong một buổi chiều, quan sát trong vài tuần.

  1. Lấy một chai nhựa trong, cắt bỏ phần cổ. Xúc bùn ở mép ao hoặc mương cùng một ít nước ao, đeo găng tay và rửa tay sau đó.
  2. Trộn khoảng một phần ba lượng bùn với một lòng đỏ trứng và một nắm giấy báo vụn để làm nguồn lưu huỳnh và cacbon. Cho hỗn hợp này xuống đáy chai.
  3. Đổ phần bùn còn lại lên trên, nén nhẹ cho hết bọt khí, rồi rót nước ao tới gần miệng chai. Bịt kín bằng màng bọc thực phẩm và dây chun.
  4. Đặt chai cạnh cửa sổ có ánh sáng gián tiếp, không để nắng chiếu thẳng gây nóng.
  5. Ghi chép mỗi tuần. Sau vài tuần sẽ thấy các dải màu đen, xanh, tím hay đỏ xuất hiện ở các tầng khác nhau, do các nhóm vi khuẩn khác nhau chiếm chỗ theo lượng oxy và sunfua.

Không mở nắp trong nhà vì mùi trứng thối là hydro sunfua, chính thứ khí mà vi khuẩn giun ống dùng. Lớp đen ở đáy là nơi sunfua tích tụ. Một số dải màu trong cột là vi khuẩn lưu huỳnh quang hợp, khác với vi khuẩn hoá tổng hợp dưới đáy biển, nhưng cùng cho thấy vi khuẩn chuyển hoá lưu huỳnh. Dùng xong, đổ bỏ ở ngoài vườn, không đổ vào bồn rửa.

Câu hỏi thường gặp

Giun ống khổng lồ ăn gì khi không có miệng?

Chúng không ăn. Vi khuẩn sống bên trong thân dùng năng lượng hoá học từ sunfua để tạo chất hữu cơ, và giun hấp thu chất đó qua máu. Một phần vi khuẩn cũng bị tiêu hoá dần ngay trong cơ quan chứa chúng, nên con giun vừa nhận chất tiết ra vừa nhận chính vi khuẩn.

Vì sao ngọn giun ống có màu đỏ?

Màu đỏ đến từ huyết sắc tố trong máu chảy qua chùm mang. Loại huyết sắc tố này đặc biệt ở chỗ mang được cả oxy lẫn sunfua cùng lúc mà không bị sunfua đầu độc.

Giun ống dài bao nhiêu?

Những cá thể lớn có ống dài tới khoảng hai mét, thuộc loại động vật không xương sống lớn ở biển sâu. Chúng cũng mọc khá nhanh so với nhiều sinh vật đáy biển khác.

Giun ống có sống được trong nước sôi không?

Không. Chúng sống ở vùng nước trộn ấm vừa phải quanh miệng phun, nơi có cả sunfua lẫn oxy. Dòng nước nóng nhất ngay lỗ phun thì không động vật nào chịu được.

Hoá tổng hợp khác quang hợp ở điểm nào?

Cả hai đều biến cacbonic thành chất hữu cơ. Quang hợp lấy năng lượng từ ánh sáng, còn hoá tổng hợp lấy năng lượng từ phản ứng hoá học như oxy hoá sunfua.

Có thể xem giun ống thật ở đâu?

Gần như chỉ qua phim tài liệu và hình ảnh từ tàu lặn. Một số bảo tàng tự nhiên trưng bày mẫu ống đã bảo quản. Chúng không sống được ở áp suất mặt đất nên không có trong thuỷ cung.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138