Một số sinh vật nhỏ như gấu nước, luân trùng và trứng tôm nước mặn có thể mất gần hết nước trong cơ thể, ngừng mọi hoạt động sống đo được, rồi sống lại sau khi gặp nước. Chúng làm được nhờ biến bên trong tế bào thành một khối đặc như thuỷ tinh bằng đường trehalose hoặc protein đặc biệt, giữ nguyên hình dạng của protein và màng cho tới khi nước trở lại.
Trạng thái này gọi là tiềm sinh khô, hay sống ngưng nhờ khô. Gấu nước thường được nhắc tới vì sống sót qua chân không vũ trụ, nhưng khả năng gốc của chúng là chịu khô hạn, thứ chúng gặp hằng ngày trong những đám rêu trên tường và mái nhà. Bài này so sánh ba sinh vật dùng ba chiến lược khác nhau cho cùng bài toán, đi qua từng bước khô và hồi sinh, và hướng dẫn bạn tự tìm gấu nước trong rêu hay ấp trứng tôm nước mặn ở nhà.
Vì sao mất nước giết tế bào
Nước không chỉ là dung môi. Nó bao quanh từng phân tử protein như lớp đệm, giữ cho protein ở đúng hình dạng để làm việc. Nó chen giữa các đầu phân tử của màng tế bào, giữ hai lớp màng tách ra ở khoảng cách chuẩn. Khi rút hết nước, protein dính chùm vào nhau thành cục, màng tế bào dồn sát rồi hoà trộn, rò rỉ. Lúc nước trở lại, tế bào không còn khung để dựng lại.
Mất nước còn làm nồng độ muối và các chất trong tế bào tăng vọt, gây phản ứng hoá học không mong muốn, sinh ra những phân tử oxy hoá làm hỏng ADN. Với người, mất khoảng mười mấy phần trăm nước cơ thể là đã nguy hiểm. Với những sinh vật tiềm sinh, con số là gần hết nước tự do.
Vậy bài toán của chúng là thay thế nước bằng thứ gì đó giữ được hình dạng của mọi phân tử quan trọng, và bảo vệ ADN khỏi hư hại trong suốt quãng chờ đợi, có khi là nhiều năm.
Ba sinh vật, ba cách giải
Ba nhóm sinh vật dưới đây đều tiềm sinh khô được, nhưng dùng phân tử bảo vệ khác nhau. Một số điểm vẫn còn đang được nghiên cứu.
| Sinh vật | Sống ở đâu | Chất bảo vệ chính | Điểm đặc biệt |
|---|---|---|---|
| Trứng tôm nước mặn (Artemia) | Hồ nước mặn, ruộng muối | Đường trehalose | Trứng nghỉ có vỏ dày, khô được nhiều năm rồi nở khi gặp nước mặn |
| Gấu nước | Rêu, địa y, lá mục, đất, nước ngọt và biển | Các protein mềm không có hình dạng cố định, ít trehalose | Co thành dạng "thùng", có protein bảo vệ ADN |
| Luân trùng bdelloid | Rêu, vũng nước nhỏ, mái nhà | Trehalose ít hoặc không có, dựa nhiều vào protein bảo vệ và sửa ADN | Sinh sản không cần con đực, có dấu hiệu nhận gen từ sinh vật khác |
| Hạt của nhiều loài cây | Khắp nơi | Đường, protein bảo vệ | Chính là dạng tiềm sinh quen thuộc nhất quanh ta |
Điểm chung đáng chú ý: cả ba đều phải khô chậm. Thả một con gấu nước lên tấm kính nóng cho khô vụt, nó thường chết, vì không kịp chuẩn bị chất bảo vệ và co mình. Trong tự nhiên, rêu khô dần qua nhiều giờ, đủ thời gian cho quá trình chuẩn bị.
Gấu nước khô thành "thùng" và sống lại
Gấu nước dài chưa tới một milimét, có tám chân mập, sống trong màng nước mỏng bám quanh lá rêu. Khi rêu khô, chúng làm theo trình tự sau.
- Cảm nhận màng nước mỏng dần. Tế bào bắt đầu sản xuất các protein bảo vệ, trong đó có những protein không có hình dạng cố định khi còn nước.
- Co mình thành thùng. Con vật rụt đầu, thu tám chân vào, co thân thành dạng thùng gọn, giảm diện tích bề mặt để nước thoát chậm và đều.
- Protein đông thành gel. Khi nước rút, những protein bảo vệ kết lại thành mạng lưới đặc như gel, rồi như thuỷ tinh, giữ các phân tử khác đứng yên tại chỗ, không dính chùm vào nhau.
- Bảo vệ ADN. Một số loài có protein bám quanh ADN, che chắn khỏi các phân tử oxy hoá và bức xạ. Protein này được nghiên cứu nhiều vì khi chuyển vào tế bào người nuôi cấy, nó giảm được một phần tổn thương ADN.
- Ngưng chờ. Trao đổi chất giảm xuống mức gần như không đo được. Trong dạng này, gấu nước chịu được khô, lạnh và nóng hơn hẳn lúc hoạt động.
- Gặp nước, duỗi ra. Khi mưa thấm vào rêu, gel tan, tế bào hút nước, con vật duỗi chân và bò đi, thường sau vài phút tới vài giờ.
Những con số về khả năng chịu cực đoan của gấu nước thường được đo ở dạng thùng, trong phòng thí nghiệm, với vài loài cụ thể. Không phải mọi loài gấu nước đều chịu được như nhau, và ở dạng đang bò thì chúng khá mong manh.
Trehalose: đường biến tế bào thành thuỷ tinh
Thay chỗ của nước. Trehalose là một loại đường đôi, có nhiều nhóm hút nước. Khi nước rút đi, các phân tử trehalose chen vào chỗ của nước quanh protein và đầu màng, giữ khoảng cách như nước từng giữ.
Hoá thuỷ tinh thay vì kết tinh. Khi khô, dung dịch trehalose đặc lại thành khối vô định hình trong suốt như kẹo đường thắng, chứ không kết tinh thành hạt. Trong khối thuỷ tinh đường, phân tử gần như không di chuyển, phản ứng hoá học hư hại diễn ra cực chậm.
Ứng dụng ngoài tự nhiên. Nguyên lý này được dùng để bảo quản một số vắc xin, enzyme và chế phẩm sinh học ở dạng khô, giảm phụ thuộc vào dây chuyền lạnh. Ngành thực phẩm cũng dùng trehalose để giữ kết cấu đồ khô.
Không phải chìa khoá duy nhất. Từng có thời người ta nghĩ trehalose là bí mật của mọi sinh vật tiềm sinh. Rồi gấu nước và luân trùng bdelloid cho thấy chúng có rất ít trehalose mà vẫn khô được, nhờ protein. Đây là một ví dụ tốt về chuyện khoa học sửa lại mình khi có dữ liệu mới.
Luân trùng bdelloid: khô kiệt rồi tự sửa chữa
Luân trùng là những sinh vật đa bào nhỏ xíu, đầu có vành lông rung như bánh xe quay để lùa thức ăn. Nhóm bdelloid sống trong rêu, vũng nước mưa, khe mái, và cũng tiềm sinh khô được. Điều làm chúng nổi tiếng là hai chuyện khác thường.
Thứ nhất, khi khô, ADN của chúng bị đứt gãy nhiều chỗ, nhưng sau khi gặp nước, chúng sửa chữa với hiệu quả rất cao. Thay vì cố giữ ADN nguyên vẹn hoàn toàn, chúng chấp nhận hư hại rồi sửa. Thứ hai, trong bộ gen của chúng có những gen có vẻ đến từ vi khuẩn, nấm, thực vật. Một giả thuyết cho rằng khi màng tế bào rò rỉ trong lúc khô và lúc hồi phục, đoạn ADN lạ từ môi trường lọt vào và được ghép vào khi sửa chữa. Điều này có bằng chứng ủng hộ nhưng cơ chế cụ thể còn đang tranh luận.
Nhóm bdelloid được biết là sinh sản không cần con đực từ rất lâu. Việc nhận gen từ bên ngoài có thể giúp chúng có thêm biến dị, bù cho việc không trộn gen qua giao phối. Đây là vùng nghiên cứu sôi nổi, nhiều câu hỏi chưa có đáp án.
Tự tìm gấu nước trong rêu và ấp trứng tôm
Hai hoạt động này hợp cho một nhóm học sinh có kính hiển vi của trường hoặc kính lúp soi nổi. Rêu và trứng tôm đều dễ kiếm, không cần bắt động vật nào.
- Lấy một nhúm rêu khô trên tường, mái ngói hay gốc cây cổ thụ, chọn loại rêu mọc thành đệm. Không cạo trên di tích hay cây trong khu bảo tồn.
- Ngâm rêu trong đĩa với nước mưa hoặc nước đun sôi để nguội, từ vài giờ đến một đêm.
- Vắt nhẹ rêu, nhỏ phần nước đọng lên lam kính hoặc đĩa nhỏ. Soi với độ phóng đại từ khoảng ba bốn chục lần trở lên. Tìm con vật tám chân mập, bò chậm như gấu. Luân trùng thường dễ thấy hơn, với vành lông rung ở đầu.
- Với trứng tôm nước mặn (bán ở cửa hàng cá cảnh làm thức ăn cho cá con), pha nước muối trong chai, cho một nhúm trứng khô, sục khí nhẹ, để chỗ sáng ấm.
- Sau khoảng một đến hai ngày, ấu trùng bơi ra. Soi bằng kính lúp và ghi lại giờ nở. Đó là những phôi đã ngưng sống trong vỏ khô suốt thời gian nằm trong túi.
Sau khi quan sát, thả rêu về chỗ cũ hoặc ra vườn. Ấu trùng tôm thì có thể làm thức ăn cho cá cảnh ở nhà; đừng đổ ra kênh rạch, vì đây không phải loài bản địa của nước ngọt. Đừng phơi gấu nước trên đĩa nóng để "thử khả năng", phần lớn sẽ chết vì khô quá nhanh.
Hiểu lầm hay gặp về sinh vật tiềm sinh
Gấu nước nổi tiếng trên mạng xã hội, kéo theo nhiều câu nói phóng đại. Dưới đây là những ý hay gặp nhất và điều khoa học đã biết, để bạn kể lại cho người khác đúng mức.
- "Gấu nước sống được ở mọi nơi, kể cả mặt trời." Chúng chịu được nhiều điều kiện cực đoan khi ở dạng thùng khô, nhưng nhiệt độ cao kéo dài, va đập mạnh và nhiều loại hoá chất vẫn giết chúng.
- "Gấu nước là sinh vật ngoài hành tinh." Không có cơ sở nào. Gấu nước có họ hàng gần với nhóm động vật chân khớp, và bộ gen của chúng đã được giải trình tự.
- "Hạt giống, men nở cũng là tiềm sinh." Đúng phần nào: hạt khô và men khô dùng những cơ chế tương tự như đường và protein bảo vệ. Đây là ví dụ đời thường dễ thấy nhất.
- "Tiềm sinh nghĩa là chết rồi sống lại." Không chính xác. Tế bào chưa chết, chỉ ngưng hoạt động tới mức không đo được. Nếu cấu trúc tế bào đã hỏng thật thì không có gì hồi phục.
- "Cứ có nước là sống lại hết." Tỉ lệ hồi sinh giảm theo thời gian khô và điều kiện bảo quản. Một số cá thể không bao giờ tỉnh lại.
Khi gặp một con số gây sốc về gấu nước, nên hỏi lại: đo ở loài nào, ở dạng thùng hay đang hoạt động, trong bao lâu, và bao nhiêu phần trăm sống sót. Những chi tiết đó thường bị lược đi khi tin được chia sẻ.
Câu hỏi thường gặp
Tiềm sinh là gì?
Tiềm sinh là trạng thái sinh vật giảm trao đổi chất tới mức gần như không đo được để chờ điều kiện tốt hơn. Tiềm sinh khô là khi nguyên nhân là mất nước, như ở gấu nước, luân trùng và trứng tôm.
Gấu nước có thật sự bất tử không?
Không. Gấu nước chết vì nhiều nguyên nhân bình thường, và ở dạng đang bò thì khá mong manh. Chỉ ở dạng thùng khô, chúng mới chịu được điều kiện khắc nghiệt hơn hẳn.
Gấu nước ở Việt Nam có không?
Có. Gấu nước sống ở khắp thế giới, trong rêu, địa y, đất ẩm và nước. Bạn có thể tìm thấy chúng trong rêu trên tường, mái ngói hoặc thân cây ở Việt Nam.
Trehalose có trong thực phẩm không?
Có. Trehalose có tự nhiên trong một số loại nấm, men và được sản xuất để dùng trong thực phẩm, giúp giữ kết cấu và chống khô. Ăn trehalose không giúp người chịu khô hạn.
Sinh vật tiềm sinh có thể ngưng sống bao lâu?
Tuỳ loài và điều kiện bảo quản. Trứng tôm nước mặn và gấu nước khô đã được ghi nhận hồi sinh sau nhiều năm, nhưng tỉ lệ sống giảm dần theo thời gian chờ.
Con người có thể tiềm sinh như gấu nước không?
Không. Cơ thể người quá lớn và phức tạp để khô đều và chậm, và không có các protein bảo vệ cần thiết. Nguyên lý chỉ được ứng dụng cho tế bào, vắc xin và chế phẩm sinh học.