Trong các suối nước nóng gần sôi vẫn có vi khuẩn và cổ khuẩn sinh sôi, vì protein của chúng gấp cuộn chặt hơn, được giữ bằng nhiều liên kết hơn nên không bị nhiệt làm bung ra; màng tế bào làm bằng loại chất béo không chảy lỏng khi nóng; và ADN được xoắn, bọc, sửa liên tục. Một số cổ khuẩn ở miệng phun đáy biển còn phát triển được ở nhiệt độ trên một trăm độ nhờ áp suất cao giữ nước không sôi.
Những sinh vật ưa nhiệt này không chỉ là chuyện lạ. Một enzyme lấy từ vi khuẩn suối nóng là thành phần cốt lõi của kỹ thuật PCR, thứ đã dùng để xét nghiệm virus trong những năm dịch bệnh vừa qua. Bài này đi từ câu hỏi nhiệt phá tế bào như thế nào, tới ba lớp phòng thủ của vi sinh vật ưa nhiệt, giải mã màu sắc của suối nóng, và cách tham quan suối khoáng mà không làm hại những tấm thảm vi sinh vật mong manh.
Nhiệt độ cao phá tế bào ở đâu
Luộc một quả trứng là cách dễ nhất để thấy nhiệt làm gì với sự sống. Lòng trắng trứng trong suốt vì protein trong đó đang cuộn gọn thành những hình dạng nhất định. Khi bị nung nóng, các liên kết yếu giữ hình dạng ấy đứt ra, chuỗi protein duỗi bung, dính vào nhau thành khối trắng đục. Protein đã bung thì không làm việc được nữa, mà enzyme, kênh vận chuyển, khung tế bào đều là protein.
Mục tiêu thứ hai là màng tế bào. Màng của vi khuẩn thường và của người là hai lớp chất béo xếp úp vào nhau, mềm như dầu ăn ở nhiệt độ phòng. Nóng lên, lớp màng trở nên quá lỏng, rò rỉ, các ion chạy ra vào tuỳ tiện và tế bào mất khả năng giữ năng lượng.
Mục tiêu thứ ba là ADN. Hai sợi của chuỗi xoắn kép giữ với nhau bằng liên kết yếu. Đủ nóng thì hai sợi tách rời, và ở nhiệt độ cao, các mảnh của ADN còn dễ bị đứt gãy, mất bazơ. Với hầu hết sinh vật, vượt khoảng bốn năm chục độ là các hỏng hóc này bắt đầu nhanh hơn tốc độ sửa chữa.
Lớp phòng thủ thứ nhất: protein gấp chặt
Nhiều cầu muối hơn. Trong protein của sinh vật ưa nhiệt, các axit amin mang điện tích trái dấu được xếp gần nhau, hút nhau như nam châm nhỏ. Những cầu muối này khó đứt hơn nhiều liên kết thông thường khi nóng.
Lõi kỵ nước được nhồi chặt. Phần giữa của protein được xếp khít, ít khoảng trống. Giống như một chiếc va li xếp đầy, khó bị xô lệch hơn va li lỏng lẻo.
Ít vòng lỏng lẻo. Những đoạn chuỗi lơ lửng bên ngoài thường là chỗ protein bắt đầu bung ra khi nóng. Protein ưa nhiệt có xu hướng cắt ngắn các đoạn ấy.
Có protein giữ dáng đi kèm. Tế bào ưa nhiệt sản xuất nhiều protein hỗ trợ gấp nếp, gọi là chaperone, như người giữ khuôn giúp protein khác gấp lại đúng khi bị xô lệch.
Không cứng quá mức. Protein quá cứng thì không làm việc được, vì enzyme cần cử động. Protein ưa nhiệt cứng ở nhiệt độ phòng nhưng vừa đủ mềm ở nhiệt độ suối nóng. Đó là lý do nhiều vi khuẩn ưa nhiệt hoạt động kém, thậm chí ngừng phát triển ở nhiệt độ thường.
Lớp phòng thủ thứ hai và thứ ba: màng và ADN
Cổ khuẩn là một nhóm vi sinh vật nhỏ như vi khuẩn nhưng khác hẳn về hoá học. Màng tế bào của chúng dùng liên kết ête thay cho liên kết este như ở vi khuẩn và ở người, và liên kết ête bền với nhiệt và hoá chất hơn. Ở nhiều cổ khuẩn ưa nhiệt, các phân tử chất béo còn dài xuyên suốt cả bề dày màng, nối hai mặt lại thành một lớp đơn, không còn hai lớp tách rời. Màng như vậy khó chảy lỏng và khó tách đôi khi nóng.
Vi khuẩn ưa nhiệt cũng điều chỉnh màng, chẳng hạn dùng chất béo có chuỗi dài và bão hoà hơn, giống như mỡ đặc hơn dầu. Kết quả là màng ở nhiệt độ cao vẫn giữ độ đặc vừa phải.
Với ADN, những sinh vật chịu nhiệt cao nhất có một enzyme đặc biệt làm ADN xoắn chặt thêm, khiến hai sợi khó tách. ADN còn được bọc bởi các protein nhỏ, tế bào chứa nhiều muối và một số chất hoà tan giúp ổn định chuỗi xoắn. Quan trọng không kém là hệ thống sửa chữa ADN chạy liên tục để vá chỗ đứt gãy. Không có lớp nào đứng một mình làm được; chính sự cộng dồn giúp chúng sống được ở nơi những sinh vật khác chết sau vài giây.
Đọc màu một suối nước nóng
Những dải màu cam, vàng, xanh quanh suối nóng thường là thảm vi sinh vật, mỗi màu ứng với một nhóm sống ở một khoảng nhiệt nhất định. Bảng dưới là quy luật chung; khoảng nhiệt chỉ gần đúng và khác nhau tuỳ hoá chất trong nước.
| Vùng | Nhiệt độ gần đúng | Ai sống ở đó | Màu thường thấy |
|---|---|---|---|
| Lòng suối sôi sục | Gần sôi | Chỉ một số vi khuẩn và cổ khuẩn chịu nhiệt nhất | Gần như trong, có thể có sợi trắng nhạt |
| Rìa nóng | Khoảng bảy tám chục độ | Vi khuẩn ưa nhiệt không quang hợp | Vàng nhạt, hồng nhạt, sợi |
| Dòng chảy ấm | Khoảng sáu chục độ trở xuống | Vi khuẩn lam và vi khuẩn quang hợp chịu nhiệt | Xanh lục, vàng |
| Mép nguội | Khoảng bốn năm chục độ | Nhiều loài trộn lẫn, có cả tảo | Cam, nâu, đỏ |
| Nước nguội hẳn | Nhiệt độ thường | Tảo, rêu, côn trùng nhỏ | Xanh rêu |
Giới hạn trên của sinh vật quang hợp thấp hơn của vi khuẩn không quang hợp, vì bộ máy hấp thu ánh sáng nhạy cảm hơn với nhiệt. Màu cam đỏ ở mép nguội thường do sắc tố carotenoid, thứ giúp vi khuẩn chống nắng gắt. Màu thay đổi theo mùa, vì vào những tháng nắng nhiều, vi sinh vật sản xuất nhiều sắc tố bảo vệ hơn.
Từ một vi khuẩn suối nóng đến máy xét nghiệm PCR
Kỹ thuật PCR nhân bản một đoạn ADN lên hàng triệu bản sao. Câu chuyện vì sao nó cần vi khuẩn suối nóng đi theo các bước của chính quy trình.
- Đun nóng để tách sợi. Mẫu ADN được nung lên khoảng chín mươi lăm độ để hai sợi tách rời.
- Hạ nhiệt để mồi bám. Hạ xuống khoảng năm sáu chục độ, những đoạn ADN ngắn gọi là mồi bám vào đúng vị trí cần nhân.
- Enzyme nối dài. Ở khoảng bảy mươi độ, enzyme polymerase gắn từng chữ cái mới, tạo sợi bổ sung.
- Lặp lại vài chục vòng. Mỗi vòng số bản sao gấp đôi. Vấn đề là bước một sẽ giết enzyme của vi khuẩn thường, phải thêm enzyme mới sau mỗi vòng.
- Lời giải từ suối nóng. Enzyme polymerase của vi khuẩn Thermus aquaticus, phân lập từ suối nóng, chịu được bước đun mà không hỏng. Bỏ vào một lần, chạy hết các vòng, máy chu trình nhiệt có thể tự động hoá toàn bộ.
Ngày nay còn có nhiều enzyme từ những vi sinh vật ưa nhiệt khác, chính xác hơn hoặc nhanh hơn. Enzyme chịu nhiệt cũng có trong một số loại bột giặt và trong công nghiệp chế biến. Đây là ví dụ rõ về chuyện nghiên cứu một sinh vật "vô dụng" ở chỗ hẻo lánh có thể thay đổi y học.
Tham quan suối nóng: thấy được gì mà không làm hại
Ở Việt Nam có nhiều suối khoáng nóng tự nhiên, từ vùng núi phía Bắc tới miền Trung và Nam Bộ. Nhóm bạn đi chơi có thể biến chuyến ngâm khoáng thành một buổi quan sát nhỏ, theo vài nguyên tắc sau.
- Tìm dòng chảy từ mạch nước ra hồ: dọc theo dòng, nước nguội dần, xem màu thay đổi thế nào từ gần mạch ra xa.
- Chụp ảnh các lớp màu và ghi chép, không cạy, không giẫm. Thảm vi sinh vật lớn lên rất chậm, một vết giẫm có thể để lại sẹo lâu.
- Không chạm tay vào nước ở gần mạch phun hay chỗ có biển cấm. Nước nóng tới mức gây bỏng chỉ sau vài giây.
- Mùi trứng thối ở một số suối là khí hydro sunfua. Ở nơi kín gió, đừng cúi sát mặt nước quá lâu.
- Mang theo một nhiệt kế dạng que nếu khu tham quan cho phép đo ở bể đã làm sẵn, để đối chiếu màu và nhiệt.
- Không mang nước hay bùn khoáng về "nuôi" vi khuẩn; chúng cần nhiệt độ ổn định và sẽ không sống được ở nhà.
Hiểu lầm hay gặp là "nước khoáng nóng tự diệt hết vi khuẩn nên luôn sạch". Không đúng: nước nóng không tiệt trùng được mọi thứ, và các bể ngâm đông người vẫn cần thay nước, vệ sinh thường xuyên.
Điều đã biết, điều còn tranh luận
Lĩnh vực vi sinh vật ưa nhiệt thay đổi nhanh, nhiều điều từng viết trong sách đã được sửa. Khi đọc tin về "kỷ lục" hay "sự sống đầu tiên", nên tách các mức chắc chắn sau.
- Đã chứng minh: nhiều vi khuẩn và cổ khuẩn sinh trưởng tốt ở nhiệt độ trên bảy tám chục độ, một số cổ khuẩn ở trên một trăm độ khi có áp suất cao. Các cơ chế bền nhiệt của protein và màng đã được đo đạc, giải cấu trúc nhiều lần.
- Đã chứng minh: enzyme chịu nhiệt từ những vi sinh vật này được dùng rộng rãi trong sinh học phân tử và công nghiệp.
- Còn tranh luận: giới hạn nhiệt tuyệt đối của sự sống là bao nhiêu. Mỗi lần có kỷ lục mới, các phòng thí nghiệm khác phải lặp lại để xác nhận, và có kết quả không lặp lại được.
- Giả thuyết: tổ tiên chung của mọi sự sống có thể là một sinh vật ưa nhiệt. Một số phân tích gen ủng hộ, một số phản bác; câu hỏi vẫn mở.
- Ngộ nhận: "vi khuẩn suối nóng là bất tử, nấu mãi không chết". Chúng chết ở nhiệt độ cao hơn ngưỡng của chúng, và nồi hấp khử trùng trong bệnh viện vẫn tiêu diệt được hầu hết.
- Ngộ nhận: "nước suối nóng có vi khuẩn lạ chữa bệnh". Chưa có bằng chứng; cảm giác dễ chịu khi ngâm đến từ nhiệt và khoáng chất, không đến từ vi khuẩn.
Một mẹo nhỏ khi đọc báo: tin nghiêm túc thường nêu rõ sinh vật được nuôi trong điều kiện nào và kết quả đã được kiểm chứng lại chưa. Tin giật gân thì chỉ đưa con số.
Câu hỏi thường gặp
Vi khuẩn chịu được nhiệt độ cao nhất là bao nhiêu?
Một số cổ khuẩn ở miệng phun đáy biển phát triển được ở nhiệt độ trên một trăm độ, nhờ áp suất cao giữ nước không sôi. Con số kỷ lục cụ thể vẫn được kiểm chứng lại qua thời gian.
Cổ khuẩn khác vi khuẩn thế nào?
Cả hai đều là tế bào nhỏ không có nhân, nhưng cổ khuẩn khác về hoá học màng tế bào, bộ máy đọc gen và nhiều enzyme. Chúng được xếp thành một nhánh sự sống riêng.
Vì sao vi khuẩn ưa nhiệt chết ở nhiệt độ thường?
Protein của chúng được thiết kế để vừa đủ mềm ở nhiệt độ cao. Ở nhiệt độ thường protein quá cứng, enzyme chạy chậm, nên nhiều loài ngừng phát triển chứ không phải luôn chết ngay.
Màu xanh, cam ở suối nước nóng là gì?
Thường là các thảm vi sinh vật, gồm vi khuẩn lam và các vi khuẩn có sắc tố. Mỗi màu ứng với nhóm sinh vật sống ở một khoảng nhiệt độ khác nhau dọc dòng chảy.
Enzyme Taq dùng để làm gì?
Enzyme Taq là enzyme nhân bản ADN lấy từ một vi khuẩn suối nóng, chịu được nhiệt độ đun tách sợi trong PCR, nên giúp tự động hoá kỹ thuật nhân bản ADN dùng trong xét nghiệm và nghiên cứu.
Ngâm suối khoáng nóng có bị nhiễm vi khuẩn ưa nhiệt không?
Vi sinh vật ưa nhiệt sống ở suối nóng thường không gây bệnh cho người vì không phát triển được ở thân nhiệt. Mối lo thực tế là vệ sinh bể ngâm và bỏng nước nóng.