Xương rồng giữ được nước giữa sa mạc chủ yếu nhờ "thở" vào ban đêm: lỗ khí trên thân chỉ mở khi trời mát để lấy khí cacbonic, cất tạm dưới dạng axit trong tế bào, rồi ban ngày đóng chặt lỗ khí và dùng kho cacbonic đó để quang hợp dưới nắng. Cách này gọi là quang hợp CAM, giúp cây mất ít nước hơn nhiều so với cây thường mở lỗ khí giữa trưa.
Đi cùng với đó là cả một bộ thiết kế: lá biến thành gai, thân dày phủ sáp, thân có gân để phồng xẹp như đàn xếp khi hút và tiêu nước, rễ nông trải rộng mọc thêm rễ mới ngay sau cơn mưa. Bài này đi qua từng bộ phận, so xương rồng với những cây "giống xương rồng" nhưng khác họ, kể một người quen bất ngờ trong vườn Việt Nam là cây thanh long, và hướng dẫn một thí nghiệm đo độ chua của lá cây lá bỏng sáng và chiều để thấy cây thở đêm.
Bài toán của cây ở sa mạc: muốn ăn thì phải khát
Mọi cây xanh đều đứng trước một thế khó. Để quang hợp, cây cần khí cacbonic từ không khí, và khí đi vào qua những lỗ nhỏ li ti trên lá gọi là khí khổng. Nhưng lỗ nào cho khí vào thì cũng cho hơi nước ra. Ở cây thường, phần lớn nước hút từ rễ lên cuối cùng bay ra ngoài qua khí khổng chứ không dùng vào quang hợp.
Ở vùng ẩm thì chuyện này không sao, đất có đủ nước để bù. Ở sa mạc, giữa trưa không khí khô và nóng, mỗi lần mở khí khổng là nước bị hút ra rất mạnh. Một cây mở khí khổng giữa trưa sa mạc giống như một người đi bộ dưới nắng mà quạt liên tục vào người đẫm mồ hôi: mát được chút, nhưng cạn nước nhanh.
Xương rồng giải thế khó này bằng cách tách thời gian: hái khí vào lúc trời mát, dùng khí vào lúc có nắng. Thay vì đổi một ngụm nước lấy một ngụm khí giữa trưa, nó trả giá rẻ hơn nhiều vào ban đêm, khi không khí mát và ẩm hơn.
Quang hợp CAM chạy theo ngày đêm
Toàn bộ chu trình diễn ra trong cùng một tế bào, chỉ khác giờ giấc. Đây là trình tự một ngày đêm của một cây xương rồng đủ nước.
- Chạng vạng: mở lỗ khí. Khi nhiệt độ hạ, khí khổng mở ra. Cacbonic tràn vào thân.
- Ban đêm: cất kho dạng axit. Một enzyme gắn cacbonic vào một phân tử nhỏ, tạo ra axit hữu cơ, chủ yếu là axit malic. Axit được bơm vào túi chứa lớn trong tế bào. Cả đêm, thân cây chua dần.
- Sáng sớm: đóng lỗ khí. Khi nắng lên và trời nóng, khí khổng đóng chặt. Từ đây tới chiều, gần như không có hơi nước thoát ra qua lỗ khí.
- Ban ngày: lấy kho ra dùng. Axit được đưa ra khỏi túi chứa, nhả lại cacbonic ngay trong tế bào. Lục lạp dùng ánh sáng để biến cacbonic thành đường như mọi cây khác.
- Chiều tối: kho cạn, độ chua giảm. Thân cây bớt chua, sẵn sàng cho đêm sau.
Cái giá phải trả là tốc độ: kho axit có giới hạn, nên cây CAM lớn chậm hơn cây thường. Khi hạn kéo dài, xương rồng có thể đóng khí khổng cả ngày lẫn đêm, chỉ tái chế cacbonic do chính nó thở ra, gần như "ngủ" chờ mưa. Ngoài xương rồng, nhiều cây mọng nước, dứa và một số loài lan cũng dùng CAM.
Gai, sáp, gân: từng bộ phận giữ nước
Gai là lá đã biến đổi. Lá mỏng rộng thì mất nước nhiều; xương rồng thu lá lại thành gai, giao việc quang hợp cho thân xanh. Gai chống động vật khát nước gặm thân, tạo một lớp không khí lặng sát bề mặt giúp giảm bốc hơi, và ở loài có gai dày thì còn che bớt nắng.
Lớp sáp dày. Thân phủ một lớp cutin và sáp không thấm nước, như lớp áo mưa. Đó là lý do thân xương rồng thường bóng hoặc có phấn trắng.
Thân gân như đàn xếp. Nhiều loài xương rồng cột có thân gân dọc. Sau cơn mưa, thân hút nước và các gân giãn ra, thân phồng; hạn kéo dài thì thân co lại, gân sâu hơn. Nhờ vậy thân phồng xẹp mà không bị nứt.
Mô chứa chất nhầy. Bên trong thân có những tế bào chứa chất nhầy giữ nước, như một miếng bọt biển. Chất nhầy giữ nước chặt hơn nước tự do, khó bay hơi hơn.
Hình khối gọn. Hình trụ, hình cầu có diện tích bề mặt nhỏ so với thể tích, nên ít mặt tiếp xúc với không khí khô. Một quả cầu xương rồng là hình dạng tiết kiệm nước tối ưu cho một kho chứa.
Rễ nông bắt mưa và "rễ mưa" mọc trong vài giờ
Người ta hay nghĩ cây sa mạc phải có rễ cắm thật sâu. Một số cây bụi sa mạc đúng là có rễ cọc rất sâu, nhưng phần lớn xương rồng lại có rễ nông, trải rộng ngay dưới mặt đất. Lý do nằm ở kiểu mưa sa mạc: mưa ít, ngắn và nhanh, nước chỉ thấm vài phân rồi bốc hơi. Rễ nông trải rộng là lưới hứng tối ưu cho kiểu mưa đó.
Khi đất khô, những rễ nhỏ có thể co lại, bong khỏi đất, tạo khe không khí giữa rễ và đất khô. Khe này như lớp cách ly ngăn nước trong rễ bị đất khô hút ngược ra. Khi mưa đến, xương rồng nhanh chóng mọc ra những rễ nhỏ mới, được gọi nôm na là rễ mưa, trong khoảng vài giờ tới một hai ngày, hút nước rồi lại tàn khi đất khô.
Một cây xương rồng cột lớn có thể hút một lượng nước rất lớn sau một trận mưa và sống bằng nó nhiều tháng. Đây là lý do người trồng xương rồng trong chậu hay làm chết cây vì tưới nhiều: rễ xương rồng hút nước rất nhanh nhưng không chịu được đất ẩm kéo dài, dễ thối.
Xương rồng thật và những cây "nhìn giống" mà khác họ
Ở Việt Nam, nhiều cây được gọi chung là xương rồng nhưng thật ra thuộc họ khác. Chúng đi tới hình dạng gần giống nhau vì cùng đối mặt với khô hạn, một ví dụ khác của tiến hoá hội tụ.
| Đặc điểm | Họ Xương rồng | Một số cây chi Đại kích (xương rồng ông, xương rồng ba cạnh) | Cây mọng nước khác như sen đá, lô hội |
|---|---|---|---|
| Nguồn gốc | Gần như chỉ ở châu Mỹ | Châu Phi, châu Á | Nhiều châu lục |
| Núm gai | Gai mọc từ một núm lông tơ gọi là areole | Gai mọc thành cặp, không có núm lông | Thường không có gai, hoặc gai ở mép lá |
| Nhựa | Nhựa trong | Nhựa mủ trắng, gây kích ứng da và mắt | Thường trong hoặc dạng gel |
| Phần trữ nước | Thân | Thân | Lá dày |
| Quang hợp | CAM | Nhiều loài dùng CAM | Nhiều loài dùng CAM |
Mẹo nhận biết ngoài vườn: nhìn chỗ gai mọc ra. Có nệm lông nhỏ là xương rồng thật; mọc thành cặp và bẻ ra chảy nhựa trắng là đại kích, cần rửa tay ngay nếu dính nhựa. Một người quen bất ngờ là cây thanh long: đó là một loài xương rồng leo gốc Trung Mỹ, có gai nhỏ mọc từ núm, dùng quang hợp CAM và nở hoa ban đêm.
Thí nghiệm: lá bỏng chua hơn vào buổi sáng
Thầy giáo sinh có thể cho cả lớp thấy cây thở ban đêm bằng giấy quỳ, không cần thiết bị đắt tiền. Cây lá bỏng, loại cây mọc lá non ở mép lá rất quen ở Việt Nam, là cây CAM dễ kiếm.
- Chọn một cây lá bỏng khoẻ, đặt chỗ đủ nắng ít nhất vài ngày trước thí nghiệm.
- Sáng sớm, ngay khi trời sáng, hái hai ba lá bánh tẻ. Giã hoặc nghiền với một chút nước cất trong chén sạch, lọc lấy nước.
- Chiều muộn, sau một ngày nắng, hái lá cùng vị trí trên cây, làm y hệt.
- Nhúng giấy đo độ pH vào từng chén, so màu với bảng của hộp giấy. Ghi kết quả.
- Thường mẫu buổi sáng chua hơn rõ rệt, vì axit malic tích từ đêm chưa được dùng. Mẫu chiều đã nhả cacbonic cho quang hợp nên bớt chua.
An toàn: không nếm lá. Cây lá bỏng có chất độc với người và thú cưng nếu ăn nhiều, và nhựa đại kích càng không được chạm vào mắt. Rửa tay sau thí nghiệm. Có thể lặp lại với một cây thường như rau muống để thấy chênh lệch sáng chiều nhỏ hơn nhiều.
Tìm xương rồng và cây CAM quanh bạn
Bạn không cần tới sa mạc mới quan sát được những thứ ở trên. Một buổi đi dạo cuối tuần ở chợ cây, vườn trường hay ven biển miền Trung đã đủ. Danh sách quan sát dưới đây hợp cho nhóm bạn hoặc phụ huynh đi cùng con.
- Ở bãi cát ven biển Nam Trung Bộ, tìm những bụi xương rồng mọc hoang trên cồn cát nắng gắt. Để ý thân dẹt hay tròn, gai mọc từ núm lông hay mọc thành cặp.
- Ở vườn thanh long, quan sát buổi tối: hoa trắng lớn nở vào ban đêm và tàn vào sáng hôm sau. Hoa nở đêm hợp với loài cây hoạt động mạnh nhất lúc trời mát.
- Ở chợ cây cảnh, so sánh thân xương rồng tưới đủ nước với cây để khô lâu: một cây căng tròn, cây kia gân sâu và hơi teo.
- Lấy kính lúp soi lớp phấn trắng trên thân một số loài xương rồng; đó là sáp chống mất nước, không phải bụi.
- Đếm số cây "giống xương rồng" có nhựa trắng khi gãy cành. Chúng thuộc họ đại kích, không phải xương rồng.
- Không nhổ, không bẻ cây mọc hoang ở cồn cát; chúng giữ cát và là chỗ trú cho côn trùng, bò sát nhỏ.
Mỗi quan sát nên ghi kèm giờ, thời tiết và ảnh chụp. Sau vài tuần, bạn sẽ có một bộ dữ liệu nhỏ đủ để thấy cây đổi hình dạng theo mùa khô và mùa mưa thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao xương rồng mở khí khổng vào ban đêm?
Ban đêm trời mát và ẩm hơn nên mở khí khổng mất ít nước. Cây lấy cacbonic lúc đó, cất thành axit, rồi ban ngày đóng khí khổng và quang hợp bằng kho cacbonic đã cất.
Gai xương rồng có phải là lá không?
Đúng, gai là lá đã biến đổi. Việc quang hợp chuyển sang thân xanh, còn gai giúp chống động vật gặm, giảm bốc hơi và ở một số loài che bớt nắng.
Cây thanh long có phải xương rồng không?
Có. Thanh long là một loài xương rồng leo gốc Trung Mỹ, có núm gai đặc trưng, quang hợp theo kiểu CAM và nở hoa vào ban đêm. Rễ khí bám vào trụ giúp nó leo, còn thân ba cạnh mọng nước giúp chịu được những tháng nắng hạn ở vùng trồng.
Tưới xương rồng bao lâu một lần là đủ?
Tuỳ loài, chậu và thời tiết, nhưng nguyên tắc là tưới đẫm rồi để đất khô hẳn mới tưới lại. Đất ẩm kéo dài làm rễ xương rồng thối, nguyên nhân chết cây phổ biến nhất.
Xương rồng có hút bức xạ máy tính không?
Không có bằng chứng nào cho chuyện này. Đây là một ngộ nhận phổ biến. Xương rồng để bàn chỉ có tác dụng làm cảnh và cần ánh sáng mới khoẻ được.
Mọi cây trong sa mạc đều dùng quang hợp CAM sao?
Không. Nhiều cây sa mạc dùng chiến lược khác như rụng lá mùa khô, rễ cọc rất sâu, hoặc sống ngắn ngày chỉ trong mùa mưa rồi để lại hạt chờ năm sau.