Bướm vua ở Bắc Mỹ di cư bằng một la bàn mặt trời có bù thời gian: mắt nó đọc vị trí mặt trời trên bầu trời, còn một đồng hồ sinh học nằm cả trong đôi râu cho nó biết lúc này là mấy giờ, để tính ra hướng nam dù mặt trời liên tục di chuyển. Ngày nhiều mây, nó còn có một la bàn từ trường dự phòng.
Điều làm các nhà sinh học thán phục nhất không chỉ là quãng đường tới vài nghìn cây số với đôi cánh mỏng như giấy, mà là chuyện không một con bướm nào đi trọn một vòng. Những con bay về phương nam mùa thu là chắt của những con đã rời nơi trú đông mùa xuân năm trước. Chúng chưa từng tới đó, không ai dẫn, vậy mà vẫn hạ cánh xuống đúng những cánh rừng trên núi mà tổ tiên đã dùng.
Một vòng di cư, bốn thế hệ
Thế hệ bướm vua mùa hè và thế hệ di cư mùa thu cùng một loài nhưng sống hai kiểu đời rất khác nhau:
| Đặc điểm | Các thế hệ mùa xuân, mùa hè | Thế hệ di cư mùa thu |
|---|---|---|
| Tuổi thọ của con trưởng thành | Khoảng vài tuần | Nhiều tháng, có thể quá nửa năm |
| Sinh sản | Giao phối và đẻ trứng gần như ngay | Tạm ngừng sinh sản cho tới mùa xuân |
| Hành vi bay | Bay quanh quẩn tìm hoa và cây đẻ trứng | Bay một hướng rõ rệt, lượn theo luồng khí nóng |
| Mỡ dự trữ | Ít | Tích mỡ nhiều từ mật hoa dọc đường |
| Tín hiệu kích hoạt | Ngày dài, ấm, cây chủ non | Ngày ngắn lại, đêm lạnh dần, cây chủ già đi |
Nói cách khác, cùng một bộ gen nhưng điều kiện lúc bướm còn là sâu và nhộng quyết định nó sẽ thành con "sống nhanh chết sớm" hay con "đi xa sống lâu". Ngày ngắn và lạnh dần làm thay đổi hormone, tắt chức năng sinh sản và bật hành vi di cư. Nhờ hoãn sinh sản, cơ thể dồn năng lượng cho chuyến bay và cho mùa đông dài.
La bàn mặt trời có bù thời gian làm việc ra sao
Dùng mặt trời làm la bàn nghe đơn giản, nhưng mặt trời không đứng yên. Bướm giải bài toán này qua các bước:
- Mắt đọc vị trí mặt trời. Mắt kép của bướm nhận ra hướng mặt trời và cả kiểu phân cực của ánh sáng bầu trời, thứ mắt người không thấy. Nhờ ánh sáng phân cực, bướm đoán được vị trí mặt trời kể cả khi nó bị một đám mây nhỏ che.
- Đồng hồ cho biết giờ. Bướm có đồng hồ sinh học chạy theo chu kỳ ngày đêm. Thí nghiệm cho thấy đồng hồ nằm không chỉ trong não mà cả trong râu.
- Não ghép hai thông tin. Buổi sáng mặt trời ở phía đông, muốn bay về nam thì giữ mặt trời bên trái. Buổi chiều mặt trời ở phía tây, giữ nó bên phải. Một vùng trong não bướm liên tục điều chỉnh góc bay theo giờ.
- Giữ hướng suốt ngày. Kết quả là bướm bay về một hướng cố định trong khi mặt trời quét qua bầu trời từ sáng đến chiều.
Bằng chứng rõ nhất đến từ những thí nghiệm "lệch giờ": giữ bướm trong phòng với chu kỳ đèn lệch đi vài giờ so với ngoài trời rồi thả ra. Bướm bay lệch hướng đúng theo độ lệch của đồng hồ. Khi râu bị phủ sơn đen để không nhận ánh sáng, hoặc bị cắt, bướm mất khả năng giữ hướng đúng. Đó là lý do người ta nói "đồng hồ trong râu".
La bàn dự phòng và câu hỏi chưa có lời đáp
Ngày âm u có la bàn từ trường. Thí nghiệm trong điều kiện không thấy mặt trời cho thấy bướm vua có thể định hướng theo độ nghiêng của từ trường. La bàn này có vẻ cần ánh sáng tia cực tím nhẹ để hoạt động, gợi ý một cơ chế hoá học phụ thuộc ánh sáng giống ở chim.
Lượn để tiết kiệm sức. Bướm vua không vỗ cánh suốt hành trình. Ngày nắng, chúng bay vào các luồng khí nóng bốc lên, xoáy lên cao rồi lượn theo gió, giống chim ưng. Nhờ vậy năng lượng tiêu tốn thấp hơn nhiều so với vỗ cánh liên tục.
Tiếp nhiên liệu trên đường. Khác chim nhỏ phải dừng lại ăn cả ngày, bướm vua vừa đi vừa ghé hoa hút mật. Khi tới gần vùng trú đông, chúng chậm lại ở những nơi nhiều hoa mùa thu và tích mỡ nhanh, nên nhiều con tới nơi trú đông còn nặng hơn lúc xuất phát. Mỡ đó nuôi chúng qua mấy tháng gần như không ăn.
Ngủ chung trên cây dọc đường. Chiều tối, nhiều con tụ lại đậu chung trên một cây. Cụm đông giúp giữ ấm và giảm nguy cơ bị chim ăn.
Câu hỏi lớn: làm sao tìm đúng khu rừng? La bàn mặt trời giải thích được vì sao bướm bay về hướng nam tây nam, nhưng chưa giải thích trọn vì sao chúng hội tụ vào một vài vùng núi nhỏ. Có giả thuyết về địa hình hướng dòng bay, về từ trường, về mùi của những con bướm chết mùa trước, nhưng chưa có câu trả lời được chấp nhận rộng rãi.
Từ rừng trú đông trở lên phương bắc: đường về chia cho nhiều đời
Chiều đi chỉ một thế hệ đảm nhận, còn chiều về là một cuộc chạy tiếp sức. Diễn biến thường gặp:
- Cuối đông, những con trú đông thức dậy. Khi trời ấm dần và ngày dài ra, chức năng sinh sản bật trở lại. Chúng giao phối ngay tại rừng trú đông hoặc trên đường đi.
- Bay lên vùng phía nam lục địa. Thế hệ già này, cánh đã sờn sau nhiều tháng, bay lên phía bắc một đoạn tới nơi cây chủ vừa mọc lá non, đẻ trứng rồi chết.
- Thế hệ thứ hai và thứ ba nối tiếp. Sâu nở, lớn, hoá bướm trong vài tuần, rồi tiếp tục bay lên phía bắc theo mùa cây chủ mọc, mỗi đời đi thêm một quãng.
- Cuối hè, thế hệ di cư ra đời. Những con nở khi ngày bắt đầu ngắn lại không đẻ trứng ngay mà quay đầu xuống phương nam, mang theo la bàn bẩm sinh tới khu rừng chúng chưa từng thấy.
Điều thú vị là la bàn mặt trời của những con bay lên phương bắc mùa xuân đảo chiều so với mùa thu. Thí nghiệm cho thấy chỉ cần giữ những con trú đông trong lạnh một thời gian là đủ để chúng chuyển sang bay hướng bắc khi thả ra. Cái lạnh của mùa đông chính là tín hiệu đảo chiều la bàn.
Hệ quả thực tế của phát hiện này khá đáng lo: nếu mùa đông ở rừng trú đông ấm lên, hoặc bướm được nuôi trong nhà ấm rồi thả ra, tín hiệu lạnh có thể không đủ để đảo chiều la bàn. Bướm khi đó có nguy cơ bay sai hướng vào mùa xuân. Đây là một ví dụ cho thấy cơ chế định hướng gắn chặt với khí hậu đến mức nào.
Màu cam rực và chất độc lấy từ cây chủ
Sâu bướm vua chỉ ăn lá một nhóm cây có nhựa trắng, thường gọi chung là cây họ thiên lý, trong đó có cây bông tai mọc khá phổ biến ở Việt Nam. Nhựa của nhóm cây này chứa chất độc ảnh hưởng tim. Sâu không bị hại mà tích chất độc vào cơ thể, và con trưởng thành vẫn mang theo nó.
Màu cam vằn đen của bướm vua là tín hiệu cảnh báo. Chim non lần đầu ăn phải một con thường nôn ra và từ đó tránh xa mọi con bướm có màu tương tự. Nhờ vậy, những đàn bướm rực rỡ bay ngang trời ban ngày vẫn tương đối an toàn trước nhiều loài chim.
Mối liên hệ với cây chủ cũng là điểm yếu: nơi nào cây họ thiên lý bị phát quang hết, bướm vua không có chỗ đẻ. Ở Bắc Mỹ, việc trồng lại cây chủ bản địa dọc đường di cư là một trong những biện pháp bảo tồn chính.
Hiểu lầm hay gặp về bướm di cư
Vài điều thường bị kể sai:
- "Một con bướm bay đi rồi bay về": chỉ có thế hệ di cư sống đủ lâu để bay xuống phương nam và quay lên một đoạn ngắn đầu mùa xuân. Phần đường còn lại do con cháu nó đi tiếp.
- "Bướm di cư vì lạnh": chỉ đúng một phần. Lạnh, ngày ngắn và cây chủ già đi là tín hiệu kích hoạt, nhưng hành vi bay về phương nam là bẩm sinh, có cơ sở di truyền.
- "Mọi quần thể bướm vua đều di cư": không. Có những quần thể sống ở vùng ấm quanh năm, không di cư.
- "Ở Việt Nam có bướm vua di cư": loài này không có đường di cư qua Việt Nam. Việt Nam có vài loài họ hàng gần cùng chi, cánh cam vằn đen tương tự, sâu cũng ăn cây bông tai, nhưng chưa ghi nhận cuộc di cư quy mô như ở Bắc Mỹ.
- "Bướm thấy đường bằng cách nhớ cảnh vật": thế hệ di cư chưa từng đi đường này, nên chúng không thể nhớ. Hướng bay đến từ la bàn bẩm sinh.
Quan sát họ hàng bướm vua ở Việt Nam
Bạn không cần sang Bắc Mỹ để hiểu phần lớn câu chuyện. Một khóm bông tai ở vườn hoặc ven đường là đủ:
- Tìm khóm bông tai, cây hoa nhỏ màu đỏ cam, lá dài, bẻ lá có nhựa trắng. Lật mặt dưới lá tìm trứng nhỏ màu kem hoặc sâu vằn đen trắng vàng.
- Quan sát mà không bắt: sâu ăn lá, lớn nhanh trong vài tuần, rồi treo mình làm nhộng màu xanh ngọc có chấm vàng.
- Chụp ảnh con trưởng thành và so màu cánh với ảnh bướm vua trên sách: bạn sẽ thấy kiểu cảnh báo cam đen rất giống.
- Thử cách bướm dùng mặt trời: đứng ngoài sân lúc chín giờ sáng và lúc ba giờ chiều, mỗi lần chỉ tay về hướng nam, ghi lại mặt trời nằm bên tay nào. Bạn sẽ thấy mình phải "bù giờ" giống bướm.
- Không hái trụi cây bông tai, không bắt bướm ép khô làm kỷ niệm.
Với thầy giáo sinh chuẩn bị tiết học về côn trùng, khóm bông tai trong sân trường là một phòng thí nghiệm sống. Chỉ cần nhắc học sinh rửa tay sau khi chạm lá vì nhựa cây có độc nhẹ, tránh dụi mắt.
Câu hỏi thường gặp
Bướm vua bay được bao xa?
Những con xuất phát từ vùng phía bắc có thể bay tới vài nghìn cây số để tới nơi trú đông. Quãng đường thực của từng con thay đổi tuỳ điểm xuất phát, đường bay và những lần dạt theo gió, nên không có một con số chung cho mọi cá thể.
Bướm vua có ăn gì trên đường di cư không?
Có. Con trưởng thành hút mật hoa dọc đường để tích mỡ, đặc biệt ở chặng cuối mùa thu, vì mỡ đó phải nuôi chúng qua cả mùa đông gần như không ăn.
Vì sao bướm vua trú đông trên núi cao chứ không xuống vùng ấm hơn?
Rừng trên núi giữ nhiệt độ mát và ổn định, đủ lạnh để bướm ở trạng thái chậm chuyển hoá, đỡ hao mỡ, nhưng tán rừng che chở khỏi băng giá. Vùng quá ấm khiến chúng đốt hết dự trữ.
Bướm vua có đang bị đe doạ không?
Số lượng ở nơi trú đông đã giảm nhiều so với vài chục năm trước, do mất cây chủ, thuốc diệt cỏ, phá rừng trú đông và thời tiết cực đoan. Nhiều chương trình bảo tồn đang trồng lại cây chủ và bảo vệ rừng.
Côn trùng khác có di cư xa như vậy không?
Có. Một số loài chuồn chuồn, bướm đêm và bướm ngày khác cũng di cư qua nhiều thế hệ trên quãng đường dài, nhưng bướm vua được nghiên cứu kỹ nhất nên được nhắc tới nhiều nhất.
Nuôi bướm vua ở nhà rồi thả có giúp bảo tồn không?
Các nhà khoa học khuyên không nên nuôi hàng loạt rồi thả, vì dễ lây bệnh và bướm nuôi trong nhà có thể định hướng kém. Trồng cây chủ và cây có hoa là cách giúp hiệu quả hơn.