Choắt đuôi vằn bay một mạch từ vùng bờ biển phía bắc Thái Bình Dương xuống tận các bãi triều phía nam bán cầu, hơn mười nghìn cây số liền hơn một tuần, nhờ ba thứ: tích mỡ tới mức gần nửa cân nặng cơ thể là mỡ, thu nhỏ các cơ quan tiêu hoá không dùng tới để nhẹ người, và chỉ cất cánh khi có gió thuận đẩy sau lưng. Trong suốt chuyến bay nó không ăn, không uống và không đáp xuống đâu cả.
Đây là một loài chim lội bãi triều mỏ dài, chân cao, sống nhờ giun và sò nhỏ dưới bùn. Nó không biết bơi, không đậu được trên mặt biển như chim hải âu. Rơi xuống biển giữa chừng là chết. Vậy mà mỗi mùa thu, nhiều nghìn con vẫn lao ra đại dương. Bài này giải thích cơ thể nó được "độ" lại ra sao trước chuyến bay, nó lấy nước ở đâu khi không uống, chọn giờ đi thế nào, và điều gì còn là ẩn số.
Trước và sau khi chuẩn bị: một cơ thể khác hẳn
Trong vài tuần cuối trước khi đi, cơ thể choắt đuôi vằn thay đổi nhiều đến mức có thể gọi là "tái cấu trúc". Bảng tóm tắt những thay đổi đã được ghi nhận ở các loài chim lội bay xa:
| Bộ phận | Khi đang kiếm ăn bình thường | Ngay trước chuyến bay dài |
|---|---|---|
| Mỡ dự trữ | Ít, đủ dùng hằng ngày | Tăng vọt, có thể tới khoảng một nửa khối lượng cơ thể |
| Dạ dày cơ, ruột, gan | To, hoạt động mạnh để xử lý thức ăn | Co nhỏ đáng kể, giảm khối lượng phải mang theo |
| Cơ ngực dùng để bay | Kích thước bình thường | To lên, khoẻ hơn để mang thân nặng |
| Tim | Bình thường | To lên, bơm máu và oxy nhiều hơn cho cơ bay |
| Hành vi | Ăn theo con nước, nghỉ khi triều lên | Ăn gần như liên tục, bồn chồn, tụ đàn đông |
Việc cắt giảm cơ quan tiêu hoá có cái giá: khi tới nơi, chim chưa ăn uống bình thường ngay được. Nó phải mất một thời gian "lắp lại" ruột và dạ dày rồi mới nạp năng lượng hiệu quả. Đó là lý do bãi triều ở điểm đến phải giàu thức ăn và yên tĩnh.
Vì sao nhiên liệu phải là mỡ
Cơ thể động vật có ba kho năng lượng chính: đường dự trữ dạng glycogen trong gan và cơ, đạm trong cơ, và mỡ. Với một chuyến bay dài, mỡ là lựa chọn gần như bắt buộc. Cùng một khối lượng, mỡ cho năng lượng gấp khoảng hai lần đường hay đạm. Quan trọng hơn, glycogen được cất kèm với rất nhiều nước, nên kho đường vừa ít năng lượng vừa nặng; còn mỡ được cất gần như khô, gọn nhẹ.
Nếu choắt đuôi vằn mang năng lượng dưới dạng đường thay vì mỡ, khối lượng phải mang theo sẽ nặng gấp nhiều lần, không thể cất cánh. Đó là lý do chim di cư nói chung, từ chim chích nhỏ tới chim lội lớn, đều béo lên rõ rệt trước mùa đi. Những người làm công việc đeo vòng nghiên cứu chim có thể thổi nhẹ lông bụng một con chim vừa được đeo vòng để nhìn lớp mỡ vàng dưới da, chấm điểm độ béo rồi thả ngay.
Cái khó nằm ở chỗ cơ bay phải đốt mỡ đủ nhanh. Ở thú có vú, cơ bắp vận động mạnh dựa nhiều vào đường, vì mỡ được vận chuyển và đốt chậm hơn. Chim di cư thì có hệ thống vận chuyển mỡ trong máu và vào tế bào cơ hiệu quả khác thường, cho phép cơ ngực chạy chủ yếu bằng mỡ trong nhiều ngày liền. Đây là một trong những điểm khiến các nhà sinh lý học quan tâm, vì nó gợi ý những cách cơ thể có thể đốt mỡ hiệu quả hơn.
Không uống nước suốt chuyến bay thì lấy nước ở đâu
Nước sinh ra từ việc đốt mỡ. Khi cơ thể đốt mỡ để lấy năng lượng, phản ứng hoá học tạo ra khí cacbonic và nước. Mỡ cho nhiều nước chuyển hoá hơn nhiều so với cùng khối lượng đường hay đạm. Lớp mỡ vì vậy vừa là bình xăng vừa là bình nước.
Đốt một ít đạm có chủ đích. Cơ thể chim cũng phân giải một phần đạm, cả từ cơ và từ những cơ quan đã co nhỏ. Đạm khi phân giải đi kèm nhiều nước gắn trong mô, giúp bù nước.
Bay cao và mát để đỡ mất nước. Chim mất nước qua hơi thở, càng nóng càng mất nhiều. Nhiều chim di cư đường dài bay ở độ cao lớn, nơi không khí lạnh hơn, có lẽ một phần vì lý do này.
Thận chim tiết kiệm nước. Chim thải chất thải đạm dưới dạng axit uric gần như khô, dạng sệt trắng mà bạn thấy trên phân chim, chứ không phải nước tiểu loãng. Cách thải này tốn rất ít nước.
Chọn ngày đi: chờ một cơn bão đẩy sau lưng
Quan sát những con được gắn thiết bị định vị vệ tinh cho thấy choắt đuôi vằn không đi đúng một ngày cố định. Chúng chờ thời tiết, theo một trình tự có thể hình dung như sau:
- Tích mỡ đầy đủ trong vài tuần cuối mùa ở các bãi triều phía bắc.
- Chờ một vùng áp thấp đi qua phía nam. Vùng áp thấp tạo ra gió mạnh thổi về hướng nam ở rìa phía sau nó.
- Cất cánh khi gió thuận bắt đầu thổi. Nhiều đàn rời bãi gần như cùng thời điểm, trong một vài ngày có gió đẹp.
- Bay theo hệ gió. Ở chặng đầu, gió đuôi đẩy chim đi rất nhanh. Giữa đại dương, chim tiếp tục bám theo các dải gió thuận và điều chỉnh độ cao, có lúc phải bay ngược gió ngang.
- Không dừng. Chim vỗ cánh suốt ngày đêm, ở độ cao và tốc độ khá ổn định, tới khi chạm bờ phía nam.
Vì sao chim biết thời tiết sắp tốt? Chim cảm nhận được thay đổi áp suất không khí, nhìn thấy mây, cảm nhận hướng gió trên mặt đất. Nhiều khả năng chúng đọc chính những dấu hiệu đó. Nhưng chim có "dự báo" được cả hệ gió suốt hàng nghìn cây số phía trước hay không thì chưa ai trả lời được.
Bay liền hơn một tuần: ngủ, định hướng và những điều chưa rõ
Câu hỏi đầu tiên người ta thường đặt ra là: chim ngủ lúc nào? Thật ra chưa ai đo được giấc ngủ của choắt đuôi vằn khi đang bay. Ở một số loài chim biển lớn, thiết bị đo sóng não cho thấy chúng ngủ từng đợt rất ngắn khi lượn, đôi khi chỉ một nửa não ngủ còn nửa kia thức. Nhiều nhà khoa học nghĩ chim lội đường dài cũng có cơ chế tương tự, nhưng đây vẫn là suy luận.
Câu hỏi thứ hai là định hướng. Giữa Thái Bình Dương không có mốc nào để nhìn, chim lại bay cả ngày lẫn đêm và bị gió ngang đẩy lệch. Thế mà đường bay ghi lại cho thấy chúng tới đúng vùng bờ biển, có con trở về đúng bãi triều đã dùng năm trước. Rất có thể chúng kết hợp la bàn từ trường, mặt trời và sao như các loài chim di cư khác, cộng thêm khả năng bù trừ độ trôi do gió. Phần "bù độ trôi" này đặc biệt đáng kinh ngạc vì nó đòi hỏi chim biết mình đang bị lệch, trên một mặt biển không có điểm mốc.
Câu hỏi thứ ba là chim non. Những con chim non đầu tiên bay đi thường khởi hành muộn hơn chim trưởng thành, nghĩa là có những đàn gần như toàn chim non lần đầu vượt đại dương, không có ai dẫn. Điều này gợi ý hướng bay và quãng đường được lập trình bẩm sinh khá chặt.
Đường về lên phương bắc và những bãi triều dừng chân
Chiều thu chim bay thẳng, nhưng chiều xuân thì khác:
- Không bay thẳng một mạch nữa: mùa xuân, choắt đuôi vằn thường bay lên phía bắc qua vùng ven biển Đông Á, dừng chân ở các bãi triều lớn để nạp mỡ rồi mới bay tiếp về nơi làm tổ.
- Các bãi triều dừng chân là "trạm xăng": bãi bùn rộng, nhiều giun và sò nhỏ, ít người quấy rầy. Mất một trạm, cả đàn có thể không đủ mỡ cho chặng sau.
- Bãi triều đang bị thu hẹp: lấn biển, xây cảng, nuôi trồng làm nhiều bãi triều dọc bờ biển Đông Á biến mất. Số lượng nhiều loài chim lội bãi triều trên tuyến đường bay này đã giảm rõ rệt.
- Ở Việt Nam: choắt đuôi vằn thỉnh thoảng được ghi nhận ở các bãi triều ven biển, cùng nhiều loài choắt, rẽ, dẽ khác dùng bờ biển nước ta làm trạm nghỉ hoặc nơi trú đông.
Muốn giúp những loài chim này, điều có tác dụng nhất không phải là cho ăn mà là giữ cho bãi triều còn là bãi triều: không xả rác, không thả chó chạy đuổi đàn chim, đi vòng tránh đàn đang ăn khi triều xuống.
Quan sát chim lội bãi triều mà không làm phiền chúng
Mùa thu và mùa xuân, các bãi bồi cửa sông và bãi triều ven biển nước ta là nơi tốt để xem chim lội. Một vài lưu ý thực tế:
- Xem lịch thuỷ triều: chim lội ăn khi triều xuống, tụ lại nghỉ sát bờ khi triều lên. Lúc triều lên là lúc dễ quan sát gần nhất.
- Mang ống nhòm và quần áo màu tối, đứng yên hoặc ngồi thấp; chim lội rất nhạy với bóng người di chuyển.
- Để ý chim có vòng hoặc cờ màu ở chân: đó là dấu hiệu của các chương trình theo dõi di cư. Ghi lại màu, vị trí vòng và gửi cho các nhóm quan sát chim.
- Không đi thẳng vào đàn đang nghỉ để chụp cảnh cả đàn bay lên. Mỗi lần bay vô cớ là một lần đốt bớt lượng mỡ chim đang cần cho chuyến đi.
- Đi theo hướng dẫn của ban quản lý các vườn quốc gia, khu bảo tồn đất ngập nước nếu quan sát trong khu bảo vệ.
Nhóm bạn đi chụp ảnh chim lần đầu thường muốn tiến sát; thực ra ống kính dài và sự kiên nhẫn cho ảnh đẹp hơn. Chim quen dần với bóng người đứng yên, sau vài chục phút sẽ kiếm ăn lại gần hơn.
Câu hỏi thường gặp
Choắt đuôi vằn bay không nghỉ được bao xa?
Những chuyến bay được ghi lại bằng thiết bị vệ tinh dài hơn mười nghìn cây số, kéo dài khoảng hơn một tuần, thuộc loại chuyến bay liên tục dài nhất từng ghi nhận ở chim.
Vì sao chim không đáp xuống biển nghỉ?
Choắt đuôi vằn là chim lội bãi triều, lông không chống nước như chim biển, chân không có màng để bơi. Đáp xuống biển nó sẽ ướt sũng, không cất cánh lại được.
Chim có bị sụt cân nhiều sau chuyến bay không?
Có. Chim tới nơi đã đốt gần hết mỡ dự trữ và cả một phần cơ, cân nặng giảm rất mạnh so với lúc xuất phát, cần thời gian dài để hồi phục.
Có phải chim tự "teo ruột" là một dạng bệnh không?
Không. Đây là thay đổi sinh lý có kiểm soát, đảo ngược được. Sau khi tới nơi, các cơ quan tiêu hoá lớn trở lại khi chim bắt đầu ăn.
Ở Việt Nam có thể thấy choắt đuôi vằn không?
Có thể, nhưng không thường xuyên. Bạn dễ gặp các loài choắt và chim lội khác hơn ở các bãi bồi cửa sông và bãi triều ven biển vào mùa di cư.
Máy bay có học gì từ cách chim bay xa không?
Ý tưởng chọn gió thuận và độ cao tối ưu để tiết kiệm nhiên liệu cũng được áp dụng trong lập kế hoạch bay đường dài, dù máy bay không tự tối ưu tinh vi như chim.