ThanPhuc.comThán Phục
Hành trình di cư

Cua đỏ đảo Christmas di cư ra biển thế nào: hẹn giờ theo mưa, thuỷ triều và pha trăng

Hàng chục triệu con cua đỏ rời rừng ra biển cùng lúc, thả trứng đúng lúc con nước chênh thấp nhất trước bình minh. Chúng đọc mưa, trăng và triều để hẹn giờ ra sao.

A carpet of bright red land crabs streams across a rainforest floor and a wet stone path toward the ocean edge, low wide angle, overcast morning, vivid red against green moss

Cua đỏ ở một hòn đảo phía đông Ấn Độ Dương sống cả năm trong rừng, nhưng mỗi mùa mưa hàng chục triệu con đồng loạt bò ra biển để giao phối và thả trứng; ngày lên đường do cơn mưa lớn đầu mùa quyết định, còn khoảnh khắc thả trứng được hẹn chính xác theo pha trăng, vào lúc con nước chênh lệch ít nhất trước bình minh. Ba chiếc đồng hồ của tự nhiên là mưa, trăng và thuỷ triều phối hợp để cả quần thể gặp nhau đúng một thời điểm.

Cảnh cả con đường, bậc thềm, sân nhà phủ kín một lớp cua đỏ đang bò về một hướng là một trong những cảnh di cư ngoạn mục nhất của động vật. Đằng sau nó là bài toán sinh lý khá chặt: một con vật thở bằng mang phải vượt quãng đường khô, giữ ẩm, đến đúng lúc, và để lại trứng cho biển. Bài này đi qua từng bước, kèm một hiện tượng họ hàng rất gần gũi ở đồng bằng Bắc Bộ.

Một loài cua sống trên cạn nhưng vẫn cần biển

Cua đỏ là cua cạn. Con trưởng thành sống trong hang dưới tán rừng, ăn lá rụng, quả, hoa và xác sinh vật. Chúng đóng vai trò dọn dẹp và trộn lá rụng vào đất, ảnh hưởng tới cả cấu trúc khu rừng. Nhưng giống như nhiều loài cua cạn khác, ấu trùng của chúng chỉ sống được ở biển. Vì vậy mỗi năm con trưởng thành phải về biển một lần để đẻ.

Cua đỏ vẫn thở bằng mang, chỉ khác là buồng mang được giữ ẩm và có cấu tạo giúp lấy oxy từ không khí ẩm. Chúng rất sợ khô. Mùa khô, cua đỏ ở lì trong hang, bịt cửa hang bằng lá để giữ ẩm, gần như không hoạt động. Một con cua bị phơi dưới nắng gắt trên đường nhựa có thể mất nước nhanh và chết.

Chính nhu cầu giữ ẩm này giải thích vì sao cơn mưa là tín hiệu lên đường: chỉ khi rừng và đường đi đủ ướt, cua mới an toàn bò hàng cây số ra biển mà không bị mất nước.

Lịch trình của một mùa di cư

Diễn biến mỗi năm thay đổi theo thời tiết, nhưng trình tự thường như sau:

  1. Mưa lớn đầu mùa. Khi những cơn mưa đầu mùa đủ lớn làm ướt đẫm rừng, cua chui ra khỏi hang và bắt đầu bò về phía biển. Cua đực thường đi trước, cua cái theo sau.
  2. Bò ra bờ biển trong khoảng một tuần. Cua đi chủ yếu vào sáng sớm và chiều, tránh nắng gắt giữa trưa, nghỉ trong bóng râm. Quãng đường tuỳ nơi ở, có con đi vài cây số.
  3. Cua đực đào hang ở vùng đất sát biển. Tới bờ, cua đực xuống nước nhúng mình để bù nước và muối, rồi đào hang trên vùng đất ven biển, tranh nhau chỗ tốt.
  4. Giao phối trong hang. Cua cái đến sau, giao phối với cua đực trong hang. Sau đó cua đực quay vào rừng.
  5. Cua cái ấp trứng khoảng hai tuần. Cua cái ở lại trong hang, ôm khối trứng dưới bụng cho tới khi trứng gần nở.
  6. Thả trứng vào con nước đúng giờ. Vào những đêm gần pha trăng hạ huyền, trước bình minh, khi thuỷ triều lên ở mức chênh thấp, hàng triệu cua cái xuống mép nước, rung mình thả trứng. Trứng nở ra ấu trùng ngay khi chạm nước biển.

Sau khi thả trứng, cua cái quay lại rừng. Ấu trùng trôi ngoài biển khoảng một tháng, lột xác nhiều lần, rồi những con sống sót biến thành cua con nhỏ xíu, bò lên bờ và vào rừng. Có năm gần như không có cua con nào quay về vì cá và cá mập voi ăn hết ấu trùng; có năm lại có một làn sóng cua con khổng lồ. Chỉ cần vài năm thành công như thế là đủ duy trì quần thể.

Cua tìm đường ra biển bằng gì

Một con cua bò sát mặt đất, tầm nhìn bị lá rụng và rễ cây che khuất, nhưng vẫn giữ một hướng khá ổn định về phía bờ biển gần nhất. Các nhà nghiên cứu theo dõi cua bằng thiết bị định vị nhỏ thấy chúng không bò lòng vòng mà đi theo những đường tương đối thẳng, và có cá thể dùng lại tuyến đường gần giống ở các năm khác nhau.

Cơ chế cụ thể vẫn chưa rõ. Có vài giả thuyết đang được kiểm tra. Thứ nhất là địa hình: đảo có địa thế cao ở giữa và dốc dần ra biển, chỉ cần đi xuống dốc là gần như tới bờ. Thứ hai là hướng ánh sáng và mặt trời, vì nhiều loài giáp xác ven biển được biết là dùng vị trí mặt trời để định hướng. Thứ ba là từ trường, vốn đã được chứng minh ở một số giáp xác khác. Ngoài ra, ở chặng cuối, tiếng sóng và mùi biển có thể giúp cua xác định bờ.

Điều đáng chú ý là cua con mới lên bờ, chưa từng ở trong rừng, lại đi ngược hướng: từ biển vào sâu trong đảo. Nghĩa là cùng một loài, ở hai giai đoạn đời, phải có hai "chương trình" định hướng trái chiều nhau. Đây là một câu hỏi mở thú vị cho những ai muốn tìm hiểu sâu hơn về định hướng ở giáp xác.

Vì sao lại hẹn theo trăng và triều

Con nước chênh ít nhất là an toàn nhất. Vào những ngày gần trăng hạ huyền, chênh lệch giữa nước lớn và nước ròng nhỏ nhất trong tháng. Cua cái có thể xuống mép nước thả trứng mà ít bị sóng mạnh cuốn đi, và trứng được thả vào nước đang rút ra khơi.

Trước bình minh là lúc tối và mát. Thả trứng lúc trời còn tối giúp giảm bị chim và cá săn bằng mắt, và cua không phải phơi mình dưới nắng.

Đồng loạt để áp đảo kẻ săn mồi. Khi hàng triệu ổ trứng được thả trong vài đêm, cá ăn ấu trùng không thể ăn hết. Đây cùng một logic "làm kẻ săn mồi no quá sức" như linh dương đầu bò đẻ đồng loạt.

Cơ chế cảm nhận trăng còn chưa rõ. Cua có thể cảm nhận ánh trăng, nhịp thuỷ triều qua mực nước và sóng, hoặc có đồng hồ bên trong theo chu kỳ trăng. Mức đóng góp của từng tín hiệu chưa được tách bạch hoàn toàn.

Năng lượng cho cuộc hành quân: hormone mở kho dự trữ

Bò hàng cây số trong vài ngày là việc nặng với một con cua quen sống chậm trong rừng. Nghiên cứu sinh lý cho thấy trong mùa di cư, cua đỏ tiết nhiều hơn một loại hormone giúp huy động đường dự trữ trong cơ và gan tuỵ, để cơ có đủ nhiên liệu cho những đoạn đi dài. Ngoài mùa di cư, cũng hormone đó giữ ở mức thấp, cua tiết kiệm năng lượng.

Thêm vào đó, mỗi lần tới được nguồn nước hoặc bờ biển, cua đều nhúng mình để bù nước và muối mất trên đường. Đây là lý do những đoạn đường gần suối, gần bờ thường có rất nhiều cua tụ lại.

Sự phối hợp này cho thấy di cư không chỉ là hành vi, mà là một trạng thái toàn cơ thể được bật lên theo mùa: hormone, chuyển hoá năng lượng, cân bằng nước, hành vi định hướng đều đổi chế độ cùng lúc.

Họ hàng gần gũi ở Việt Nam: rươi nổi theo con nước

Bạn không cần đến hòn đảo xa xôi để thấy một cuộc sinh sản hẹn theo trăng. Ở vùng đồng bằng ven biển miền Bắc có một hiện tượng tương tự:

  • Rươi là một loài giun nhiều tơ sống trong bùn ruộng lúa nước lợ, vùng ven sông gần cửa biển.
  • Vào khoảng tháng chín, tháng mười âm lịch, đúng những con nước nhất định trong tháng, rươi trưởng thành chui khỏi bùn, đứt thân ra thành phần mang trứng và tinh, nổi lên mặt nước để sinh sản. Người dân có câu "tháng chín đôi mươi, tháng mười mồng năm".
  • Cơ chế giống cua đỏ: sinh sản đồng loạt, hẹn giờ theo chu kỳ trăng và thuỷ triều, để trứng và tinh gặp nhau với xác suất cao nhất.
  • Điều đáng lo: thuốc bảo vệ thực vật dùng trên ruộng và việc cải tạo ruộng nước lợ làm môi trường sống của rươi thu hẹp ở nhiều nơi.

Câu ca dao về ngày rươi nổi là một dạng ghi chép khoa học dân gian: quan sát lặp lại qua nhiều thế hệ về mối liên hệ giữa con nước và sinh sản. Điều thú vị là khoa học hiện đại xác nhận phần cốt lõi của kinh nghiệm ấy, dù ngày cụ thể thay đổi theo năm và theo nơi.

Đường, ô tô và kiến lạ: những thử thách mới và cách con người giúp

Cua đỏ đối mặt với vài mối đe doạ mà tổ tiên chúng chưa từng gặp:

  • Đường giao thông: nhiều con bị xe cán khi băng qua đường. Người dân trên đảo đóng nhiều đoạn đường trong mùa di cư, dựng hàng rào thấp dẫn cua vào các cống chui và cả một cây cầu dành riêng cho cua.
  • Kiến xâm hại: một loài kiến ngoại lai lan rộng trên đảo đã giết rất nhiều cua, vì kiến phun axit vào mắt và miệng cua. Các chương trình kiểm soát kiến đang được thực hiện.
  • Thời tiết thất thường: mưa đến trễ hoặc mùa khô kéo dài làm lệch lịch di cư, có năm cua lên đường muộn hơn và lệch với pha trăng thuận lợi.

Nếu có dịp đi xem cua di cư, đi bộ hoặc đi xe thật chậm theo chỉ dẫn, không nhặt cua, không chụp ảnh bằng cách dồn cua vào một chỗ. Ở Việt Nam, khi thấy còng, cua cạn bò qua đường ven biển sau mưa, chậm lại và để chúng đi qua cũng là một cách quan sát có trách nhiệm.

Câu hỏi thường gặp

Có bao nhiêu cua đỏ tham gia di cư?

Các đợt khảo sát ước tính quần thể cua đỏ trên đảo lên tới hàng chục triệu con. Con số thay đổi theo năm và bị ảnh hưởng nhiều bởi kiến xâm hại.

Cua đỏ có cắn người không?

Cua đỏ có càng nhưng nhỏ và không hung dữ. Chúng có thể kẹp nhẹ nếu bị cầm lên, vì vậy không nên nhặt cua, vừa an toàn cho người vừa cho cua.

Vì sao cua đực đi trước cua cái?

Cua đực cần tới bờ sớm để đào hang và giành chỗ tốt sát biển, nhiều khi phải đánh nhau với cua đực khác. Cua cái tới sau, chọn hang, giao phối rồi ở lại trong hang ấp trứng.

Ấu trùng cua đỏ sống bao lâu ngoài biển?

Ấu trùng sống trôi nổi ngoài biển khoảng một tháng, trải qua nhiều lần lột xác, rồi tụ lại gần bờ, biến thành cua con nhỏ cỡ móng tay và bò lên bờ để vào rừng.

Ở Việt Nam có loài cua cạn nào di cư ra biển như vậy không?

Một số loài cua cạn và còng ven biển ở Việt Nam cũng cần ra biển để thả ấu trùng, nhưng chưa có cuộc di cư quy mô hàng chục triệu con như cua đỏ được ghi nhận.

Rươi nổi vào ngày nào chính xác?

Rươi thường nổi vào những con nước quanh cuối tháng chín, đầu tháng mười âm lịch, nhưng ngày cụ thể thay đổi theo năm, theo vùng và theo điều kiện thời tiết, thuỷ triều.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138