Cá hồi vượt được thác và dòng xiết để về suối đẻ nhờ ba thay đổi lớn trong cơ thể: mang và thận đảo ngược chế độ xử lý muối khi chuyển từ biển vào nước ngọt, cơ bắp dùng nguồn năng lượng dự trữ cho những cú bứt tốc ngắn, và cả cơ thể chuyển sang chế độ nhịn ăn, tự tiêu mỡ rồi tiêu cả cơ để đi tới đích. Cá hồi tìm đúng con sông nhờ mùi nước và từ trường; bài này không nói chuyện tìm đường mà nói chuyện cơ thể chịu đựng chuyến đi ra sao.
Một con cá sống vài năm trong nước mặn rồi bơi ngược lên suối nước ngọt, nhảy qua những bậc đá cao gấp nhiều lần thân mình, không ăn gì suốt nhiều tuần, đẻ xong thì nhiều loài kiệt sức mà chết. Mỗi chặng của chuyến đi đòi hỏi một bộ máy sinh lý khác. Hiểu được nó, bạn sẽ thấy cá hồi không chỉ "khoẻ" mà là một cỗ máy tự lắp lại chính mình giữa đường.
Hai thế giới nước: vì sao đổi môi trường là chuyện sống còn
Máu cá có độ mặn ở mức trung gian: mặn hơn nước sông nhưng nhạt hơn nhiều so với nước biển. Ở biển, nước trong cơ thể cá liên tục bị kéo ra ngoài qua mang theo hiện tượng thẩm thấu, cá có nguy cơ mất nước dù đang bơi giữa nước. Ở sông thì ngược lại, nước tràn vào cơ thể, còn muối bị rửa trôi ra ngoài.
Phần lớn loài cá chỉ chịu được một trong hai môi trường. Cá biển thả vào ao sẽ trương nước, cá ao thả xuống biển sẽ teo tóp. Cá hồi thuộc nhóm nhỏ những loài sống được cả hai, nhưng không phải lúc nào cũng được. Chúng chỉ đổi môi trường ở đúng giai đoạn nhất định trong đời, sau khi cơ thể đã chuẩn bị xong.
Người ta gọi những loài sinh ở nước ngọt, lớn ở biển rồi về nước ngọt đẻ là loài di cư ngược sông. Cá chình thì làm điều ngược lại: lớn ở sông, ra biển đẻ. Cùng một bài toán muối và nước, hai nhóm có lời giải đi theo hai chiều trái nhau.
Mang và thận đổi chế độ thế nào
Thay đổi quan trọng nhất diễn ra ở mang và thận. Bảng so sánh cách cơ thể cá hồi làm việc ở hai môi trường:
| Bộ phận | Khi sống ở biển | Khi vào sông và suối |
|---|---|---|
| Uống nước | Uống nước biển liên tục để bù phần nước mất | Gần như không uống |
| Mang | Tế bào chuyên biệt bơm muối thừa ra ngoài | Cùng loại tế bào đổi sang hút muối từ nước vào |
| Thận | Thải ít nước tiểu, đặc | Thải rất nhiều nước tiểu, loãng để đẩy nước thừa ra |
| Ruột | Hấp thu nước từ nước biển đã uống | Không còn việc này khi cá ngừng ăn uống |
| Nguy cơ chính | Mất nước, thừa muối | Trương nước, thiếu muối |
Sự chuyển đổi không diễn ra trong một đêm. Khi cá hồi non chuẩn bị xuống biển, thân chúng chuyển màu bạc, mang tăng số lượng tế bào bơm muối, hormone thay đổi, giai đoạn này thường kéo dài nhiều tuần. Khi cá trưởng thành quay về, chúng thường dừng lại ở vùng cửa sông nước lợ một thời gian để cơ thể đảo ngược quá trình. Bỏ qua bước chuẩn bị này, cá có thể chết vì sốc muối ngay ở cửa sông.
Cú nhảy qua thác diễn ra theo từng bước
Ai từng xem cá hồi nhảy thác đều nghĩ đó là sức mạnh thô. Thật ra đó là một chuỗi động tác có tính toán:
- Chờ ở vũng nước sâu dưới chân thác. Cá nghỉ trong vũng, nơi dòng chảy chậm, để hồi sức sau những đoạn bơi dài.
- Chọn đúng chỗ. Dòng nước đổ xuống tạo ra một vùng sóng đứng cuộn ngược ngay chân thác. Cá thường lao lên từ vùng này, vì nước cuộn ngược tạo thêm lực đẩy lên.
- Bứt tốc bằng cơ trắng. Cá có hai loại cơ: cơ đỏ dùng cho bơi bền, đốt mỡ với oxy; cơ trắng chiếm phần lớn thân, co rất mạnh mà không cần đủ oxy, nhưng chỉ giữ được vài giây. Cú nhảy dùng gần như toàn bộ cơ trắng.
- Cong thân và bật đuôi. Thân uốn hình chữ S rồi duỗi mạnh, đuôi đạp nước lần cuối trước khi rời mặt nước. Có con nhảy cao tới vài mét.
- Rơi vào dòng chảy phía trên và bơi tiếp. Nếu nhảy hụt, cá rơi lại vũng, nghỉ, rồi thử lại. Nhiều con phải thử rất nhiều lần.
Sau những cú nhảy, cơ trắng tích axit và cần thời gian hồi phục. Vì vậy một thác cao kế tiếp ngay thác trước sẽ khó hơn nhiều so với một thác có vũng nghỉ ở giữa. Đây là nguyên lý mà người ta áp dụng khi làm thang cá vượt đập: chia độ cao thành nhiều bậc thấp, mỗi bậc có một bể nghỉ.
Nhịn ăn suốt chuyến đi: cơ thể tự tiêu chính mình
Ngừng ăn từ khi vào sông. Phần lớn cá hồi ngừng ăn khi bắt đầu ngược dòng. Ruột teo lại, năng lượng đến hoàn toàn từ phần dự trữ tích luỹ được trong những năm ăn no ở biển.
Đốt mỡ trước, rồi tới cơ. Cơ thể dùng mỡ trước, sau đó phân giải cả protein cơ bắp. Một con cá hồi tới bãi đẻ có thể trông vẫn to nhưng thịt đã nhão, ít mỡ hơn hẳn lúc rời biển.
Đổi màu và đổi dáng. Nhiều loài chuyển sang màu đỏ rực hoặc đỏ sẫm. Sắc tố đỏ trong thịt, tích từ tôm tép nhỏ ăn ở biển, được chuyển ra da và vào trứng. Cá đực của một số loài mọc hàm móc cong và gù lưng, dùng để tranh giành con cái.
Hệ miễn dịch và da yếu dần. Hormone căng thẳng tăng cao kéo dài, khả năng chống bệnh giảm, vết xước khó lành. Tới cuối chuyến đi, nhiều con bị nấm, loét.
Đẻ xong, nhiều loài chết. Các loài cá hồi Thái Bình Dương thường chỉ đẻ một lần trong đời rồi chết. Cá hồi Đại Tây Dương có thể sống sót, quay ra biển và trở lại đẻ thêm lần nữa, dù tỉ lệ không cao.
Cái chết của cá hồi nuôi sống cả khu rừng
Nghe thì buồn, nhưng cái chết hàng loạt sau mùa đẻ là một phần của hệ sinh thái. Xác cá mang theo chất dinh dưỡng tích luỹ từ đại dương, đặc biệt là đạm, vào sâu trong lục địa, nơi đất thường nghèo dinh dưỡng.
Gấu, chim, chồn bắt cá và mang vào rừng, phần thừa mục rữa làm phân bón cho cây. Bằng cách đo loại đạm đặc trưng của biển trong lá cây, các nhà khoa học đã thấy cây mọc gần những con suối có cá hồi nhận một phần dinh dưỡng có nguồn gốc từ biển. Xác cá phân huỷ trong suối còn nuôi côn trùng nước, và chính côn trùng đó sau này nuôi cá hồi con mới nở.
Vì vậy khi một con sông bị chặn đập và cá hồi không về được nữa, không chỉ đàn cá biến mất. Cả chuỗi thức ăn từ suối tới rừng bị cắt mất một nguồn dinh dưỡng đến đều đặn hằng năm.
Bức tranh này giúp giải thích một điều tưởng như vô lý: vì sao chọn lọc tự nhiên lại giữ một kiểu sống mà con cha mẹ chết ngay sau mùa sinh sản. Cá bố mẹ đã dồn hết dự trữ vào trứng và tinh, cơ thể không còn đủ sức quay ra biển. Ở lại suối, xác của chúng góp phần làm giàu chính dòng suối mà thế hệ sau sẽ lớn lên. Đây là cách giải thích được nhiều người chấp nhận, dù mức đóng góp cụ thể cho cá con còn thay đổi rất nhiều giữa các con suối.
Hiểu lầm hay gặp và chuyện cá hồi ở Việt Nam
Vài điều người đọc hay nhầm khi nói tới cá hồi:
- "Cá hồi nhảy thác vì vui": không. Mỗi cú nhảy tiêu tốn năng lượng mà cá không bù lại được, chúng chỉ nhảy khi không còn đường nào khác. Nếu bên cạnh thác có một nhánh nước chảy thoải hơn, cá sẽ chọn nhánh đó.
- "Cá hồi nào cũng chết sau khi đẻ": chỉ đúng với nhiều loài ở Thái Bình Dương. Một số loài khác có thể đẻ nhiều lần.
- "Cá hồi ở vùng núi phía Bắc Việt Nam cũng di cư": không. Cá hồi được nuôi trong ao nước lạnh ở vùng cao chủ yếu là cá hồi vân, nhân giống và nuôi trong ao, không có hành trình ra biển. Việt Nam không có quần thể cá hồi hoang dã di cư.
- "Màu đỏ của cá là do máu": không. Đó là sắc tố từ thức ăn, giống màu đỏ của tôm luộc hay màu hồng của chim hồng hạc.
- "Cá hồi nhịn ăn vì không có gì để ăn": không hẳn. Kể cả khi có mồi, chúng vẫn ít hoặc không ăn, vì ruột đã thu nhỏ và cơ thể đã chuyển chế độ.
Muốn tận mắt thấy kiểu bơi chống dòng ở Việt Nam, bạn có thể đứng trên bờ những con suối đá miền núi mùa nước lên, quan sát cá suối nhỏ rúc vào sau tảng đá để nghỉ rồi lao lên từng đoạn. Đó là cùng một nguyên lý "nghỉ sau vật cản, bứt tốc ngắn" mà cá hồi dùng.
Thí nghiệm nhỏ ở nhà: thấy thẩm thấu bằng mắt
Bài toán muối và nước của cá hồi có thể nhìn thấy trong bếp, với vật liệu rất đơn giản:
- Cắt hai lát dưa chuột hoặc khoai tây dày như nhau.
- Ngâm một lát trong cốc nước máy, một lát trong cốc nước pha đậm muối.
- Sau khoảng nửa giờ, lát trong nước muối mềm oặt, uốn cong được; lát trong nước máy cứng và căng.
- Giải thích: nước đi từ nơi nhạt sang nơi mặn qua màng tế bào. Lát dưa trong nước muối mất nước, giống một con cá nước ngọt bị thả xuống biển.
- Đổi lại: chuyển lát dưa mềm sang nước máy, chờ thêm một lúc, lát dưa cứng lại phần nào. Cá hồi làm được điều tương tự nhưng có kiểm soát, nhờ mang và thận chủ động bơm muối.
Với bé Na lớp năm hỏi vì sao cá biển không sống được trong bể cá nhà mình, thí nghiệm này là câu trả lời bằng tay. Từ đó bé sẽ hiểu tại sao cá hồi phải "tập" ở cửa sông nhiều ngày trước khi ngược dòng.
Câu hỏi thường gặp
Cá hồi tìm đúng con sông nơi sinh ra bằng gì?
Ngoài biển, cá hồi được cho là dùng từ trường để về gần vùng cửa sông quê nhà. Khi vào gần bờ, chúng dùng khứu giác để nhận ra mùi riêng của con suối nơi chúng lớn lên.
Vì sao cá hồi không ở luôn ngoài biển để đẻ?
Trứng cá hồi cần nước ngọt lạnh, giàu oxy, đáy sỏi sạch, ít kẻ săn mồi. Biển không có những điều kiện đó, nên tổ tiên cá hồi giữ thói quen đẻ ở suối dù phải trả giá bằng chuyến đi dài.
Cá hồi nhảy cao được bao nhiêu?
Tuỳ loài, tuỳ kích thước và sức khoẻ. Những con khoẻ có thể nhảy cao vài mét trong điều kiện thuận lợi, còn nhiều thác cao quá sức thì cá không qua được và dừng ở dưới.
Thang cá là gì và có giúp được cá hồi không?
Thang cá là dãy bậc nước thấp nối từ chân tới đỉnh đập, mỗi bậc có bể nghỉ. Nó giúp một phần cá vượt đập, nhưng hiệu quả tuỳ thiết kế và nhiều đàn vẫn suy giảm khi sông bị chặn.
Cá hồi con sau khi nở ở lại suối bao lâu?
Tuỳ loài, có loài xuống biển gần như ngay sau khi nở, có loài ở lại suối hoặc hồ một đến vài năm rồi mới chuyển màu bạc và xuôi ra biển.
Có phải cá hồi bị mù hay mất cảm giác khi đi ngược dòng không?
Không. Mắt, đường bên và khứu giác vẫn hoạt động, chúng cần các giác quan này để chọn đường qua dòng xiết, tránh gấu và chim săn mồi, nhận ra mùi suối quê và tìm bãi sỏi phù hợp để đẻ trứng.