ThanPhuc.comThán Phục
Cơ thể phi thường

Cá mập Greenland sống hàng trăm năm: lạnh, chậm và cách đọc tuổi qua mắt cá

Cá mập Greenland có thể sống vài trăm năm trong nước gần đóng băng: lớn chậm, trao đổi chất thấp, cách các nhà khoa học đọc tuổi qua nhân thuỷ tinh thể mắt.

A huge grey Greenland shark glides slowly above a dim rocky seafloor in icy Arctic water, viewed from a low angle, faint blue light filtering from above, particles drifting

Cá mập Greenland sống được vài trăm năm chủ yếu vì nó sống cực chậm trong làn nước gần điểm đóng băng: thân nhiệt theo nước lạnh, mọi phản ứng hoá học trong cơ thể chạy chậm, cá lớn chưa tới một xăng-ti-mét mỗi năm và mất khoảng một thế kỷ hoặc hơn mới trưởng thành. Ước tính từ nhân thuỷ tinh thể mắt cho thấy những con lớn nhất có thể vài trăm tuổi, đưa loài này lên hàng động vật có xương sống sống lâu nhất từng biết.

Con số chính xác vẫn có biên độ rất rộng, và đó là chuyện quan trọng cần hiểu cho đúng. Bài này đi qua cách các nhà khoa học đọc được tuổi một con cá không có vảy đếm vòng, vì sao lạnh và chậm lại đồng nghĩa với sống lâu, so sánh với các kỷ lục tuổi thọ khác và gỡ vài ngộ nhận đang lan trên mạng.

Một con cá mập chẳng giống cá mập trong phim

Cá mập Greenland, tên khoa học Somniosus microcephalus, sống ở Bắc Đại Tây Dương và Bắc Băng Dương, thường ở tầng nước sâu, lạnh quanh mức không độ đến vài độ C. Con trưởng thành dài cỡ bốn năm mét, có cá thể hơn nữa, thân xám nâu, đầu nhỏ so với thân, vây nhỏ. Nó bơi chậm đến mức là một trong những loài cá chậm nhất so với kích thước, kiểu lững lờ trôi hơn là lao vút.

Phần lớn thời gian nó lặng lẽ ở vùng biển tối và lạnh, ăn cá, mực, xác thú biển, đôi khi cả hải cẩu, cách bắt hải cẩu thì vẫn còn là câu hỏi, có thể là tiếp cận lúc con mồi ngủ. Nhiều con có một loài giáp xác ký sinh bám vào giác mạc, làm mắt kém đi; dù vậy cá vẫn sống tốt vì ở vùng tối, khứu giác và các giác quan khác quan trọng hơn mắt.

Chính lối sống chậm, ở nơi lạnh và tối ấy làm nên tuổi thọ phi thường. Đây không phải con cá mập dữ dằn trong phim, mà giống một cụ già đi bộ chậm rãi qua nhiều thế kỷ.

Đọc tuổi cá qua thuỷ tinh thể mắt, từng bước

Cá mập không có vảy cứng hay xương tai có vòng tăng trưởng rõ như nhiều loài cá xương, nên trước đây gần như không đoán được tuổi. Cách đọc tuổi hiện nay đi theo một chuỗi khéo léo:

  1. Tìm mô hình thành từ lúc còn trong bụng mẹ. Phần nhân ở giữa thuỷ tinh thể mắt gồm các protein được tạo ra từ thời phôi thai và không bao giờ thay mới suốt đời. Nó như một chiếc hộp thời gian khoá kín.
  2. Đo cacbon phóng xạ trong nhân ấy. Lượng cacbon-14 trong protein phản ánh lượng cacbon-14 trong môi trường lúc con cá còn là phôi. Cacbon-14 phân rã rất chậm theo quy luật biết trước, nên có thể ước lượng thời điểm.
  3. Dùng dấu mốc thử bom hạt nhân. Các vụ thử hạt nhân giữa thế kỷ hai mươi làm cacbon-14 trong khí quyển và đại dương tăng vọt. Cá sinh ra sau mốc này có lượng cacbon-14 cao bất thường; cá nhỏ trong mẫu cho thấy dấu hiệu đó, còn cá lớn thì không, chứng tỏ chúng sinh ra trước.
  4. Ghép với chiều dài cơ thể. Kết hợp số đo cacbon với kích thước của nhiều cá thể, các nhà khoa học dựng một đường cong tăng trưởng và suy ra tuổi của những con lớn nhất.
  5. Chấp nhận biên độ. Kết quả là một khoảng chứ không phải một con số: con lớn nhất trong mẫu được ước tính ở mức vài trăm năm, với sai số cộng trừ hơn một thế kỷ.

Vì vậy câu "có con cá mập đã bốn trăm tuổi" nên được hiểu là "ước tính trung tâm vào khoảng ấy, có thể trẻ hơn đáng kể". Dù lấy đầu thấp của khoảng, loài này vẫn sống lâu hơn mọi động vật có xương sống khác đã đo được bằng phương pháp tương tự.

Vì sao lạnh và chậm lại sống lâu

Hoá học chạy chậm trong lạnh. Cá mập là động vật biến nhiệt, thân nhiệt gần bằng nước. Ở vài độ C, các phản ứng trao đổi chất chậm hơn nhiều so với ở cá vùng ấm. Ít năng lượng đốt đi thì cũng ít sản phẩm phụ gây hại cho tế bào, như các phân tử ôxy hoá, nên tổn thương tích luỹ chậm hơn.

Lớn chậm, trưởng thành muộn. Cá lớn chưa tới một xăng-ti-mét mỗi năm, và con cái dường như chỉ sinh sản sau khi dài khoảng bốn mét, tức là ở độ tuổi được ước tính quanh một trăm rưỡi năm. Ở động vật, trưởng thành muộn và tuổi thọ dài thường đi cùng nhau.

Ít kẻ thù, ít rủi ro. Ở vùng biển sâu, lạnh, ít loài săn được một con cá mập vài mét. Khi nguy cơ chết vì bên ngoài thấp, chọn lọc tự nhiên ưu ái những cơ thể đầu tư vào bảo trì lâu dài thay vì sinh sản vội.

Hoá chất bảo vệ protein. Mô cá mập Greenland chứa nhiều một chất gọi là TMAO, giúp ổn định protein trước nước lạnh và áp suất cao. Chất này cũng làm thịt cá tươi gây ngộ độc nếu ăn. Vai trò của nó trong tuổi thọ là giả thuyết, chưa phải kết luận.

Gen sửa chữa. Bộ gen của loài này đã được giải trình tự và cho thấy những dấu hiệu liên quan tới sửa chữa ADN. Mối liên hệ cụ thể với tuổi thọ còn đang được phân tích.

Lạnh đi mười độ thì sống chậm lại bao nhiêu

Có một quy tắc kinh nghiệm quen thuộc trong sinh học: với động vật biến nhiệt, mỗi khi nhiệt độ giảm khoảng mười độ C, tốc độ của nhiều phản ứng sinh hoá giảm còn khoảng một nửa đến một phần ba. Quy tắc này không chính xác cho mọi phản ứng, nhưng cho ta cảm giác về độ lớn. Một con cá sống ở nước gần không độ so với một con cá sống ở rạn san hô gần ba mươi độ chênh nhau ba bậc như thế, tức là nhịp hoá học trong cơ thể chậm hơn nhiều lần.

Bạn có thể thấy nguyên lý này bằng một thí nghiệm nhỏ trong bếp. Rót hai cốc nước bằng nhau, một cốc nước ấm, một cốc nước đá, rồi thả vào mỗi cốc một viên sủi vitamin giống nhau. Viên trong nước ấm tan rất nhanh, viên trong nước lạnh sủi lâu hơn hẳn. Phản ứng hoá học trong tế bào cũng chịu ảnh hưởng của nhiệt độ tương tự.

Dĩ nhiên không phải con vật nào sống ở nước lạnh cũng sống lâu; nhiều loài cá biển lạnh khác chỉ sống vài chục năm. Lạnh là điều kiện thuận lợi, còn tuổi thọ phi thường cần thêm các yếu tố khác như kích thước lớn, ít kẻ thù và những cơ chế bảo vệ tế bào mà nghiên cứu mới chỉ bắt đầu hé lộ.

So sánh các nhà vô địch tuổi thọ

Những con số dưới đây là ước tính phổ biến, ghi dạng khoảng; hãy đọc chúng như thứ bậc tương đối hơn là con số tuyệt đối:

Sinh vậtTuổi thọ ước tínhCách biếtGhi chú
Cá mập GreenlandVài trăm nămCacbon phóng xạ trong nhân thuỷ tinh thể mắtBiên độ sai số rộng
Cá voi đầu congKhoảng hai thế kỷHoá học thuỷ tinh thể mắt, mũi lao cũ tìm thấy trong thânThú có vú sống lâu nhất được biết
Rùa cạn khổng lồTrên một trăm rưỡi nămHồ sơ cá thể nuôi được ghi chépCó cá thể nổi tiếng sống rất lâu
Ngao biển lạnhCó thể tới khoảng năm thế kỷĐếm vòng tăng trưởng trên vỏĐộng vật không xương sống
Con ngườiHiếm khi quá một trăm mười nămGiấy tờ khai sinhKỷ lục được xác minh quanh một trăm hai mươi

Điểm chung của nhiều loài sống lâu là nhịp sống chậm, môi trường lạnh hoặc ổn định và ít kẻ thù. Cá mập Greenland hội tụ cả ba.

Ngộ nhận hay gặp trên mạng

"Cá mập Greenland chắc chắn đã 500 tuổi." Không có bằng chứng như vậy. Con số cao nhất hay được trích là đầu trên của khoảng ước tính. Đọc đúng là: con lớn nhất có thể sống vài trăm năm, con số chính xác chưa biết.

"Chúng không bao giờ già." Sai. Chúng già, chỉ là già rất chậm. Sống lâu nhờ chậm khác với không lão hoá như thuỷ tức.

"Cá này mù hoàn toàn vì ký sinh." Không hẳn. Ký sinh trùng bám giác mạc làm mắt tổn thương ở nhiều con, nhưng cá vẫn có thể cảm nhận ánh sáng. Ở vùng tối, chúng dựa vào khứu giác và cảm nhận rung động là chính.

"Ăn thịt cá sống lâu thì bổ." Không có cơ sở, lại nguy hiểm: thịt tươi của loài này gây ngộ độc vì chất TMAO. Đây là động vật trưởng thành rất muộn, sinh sản ít, nên bất cứ việc đánh bắt nào cũng khó bù lại.

Một loài sống chậm thì cũng hồi phục chậm

Tuổi thọ dài là con dao hai lưỡi. Con cái chỉ sinh sản sau khoảng một thế kỷ, nên nếu một cá thể trưởng thành chết vì mắc lưới, quần thể mất đi một tài sản cần cả trăm năm để thay. Cá mập Greenland hay bị mắc phải như sản phẩm phụ trong nghề lưới kéo và câu ở biển lạnh. Một số nơi đã nghiên cứu cách giảm số cá bị bắt nhầm và thả lại.

Ở Việt Nam không có loài này, nhưng bài học áp dụng được cho nhiều loài cá mập, cá đuối ở biển nước ta: phần lớn lớn chậm, đẻ ít con. Khi đi chợ cá hay nhà hàng ven biển, việc không mua vây cá mập và các sản phẩm từ cá mập là cách góp phần nhỏ mà thiết thực.

Muốn thấy họ hàng của cá mập mà không làm hại chúng, bạn có thể đến các thuỷ cung lớn có bể cá mập, hoặc khi lặn ngắm san hô ở vùng biển có quản lý, quan sát từ xa, không đuổi theo, không chạm. Quan sát nhịp bơi, nhịp thở qua khe mang, và nghĩ về một cái nhịp chậm hơn thế nhiều lần ở biển lạnh phương bắc.

Câu hỏi thường gặp

Cá mập Greenland sống lâu nhất là bao nhiêu năm?

Ước tính cho con lớn nhất trong mẫu nghiên cứu là vài trăm năm, với sai số hơn một thế kỷ. Chưa ai biết chính xác, nhưng ngay cả đầu thấp của khoảng cũng vượt mọi động vật có xương sống khác đã đo.

Làm sao biết tuổi một con cá mập?

Với loài này, các nhà khoa học đo cacbon phóng xạ trong nhân thuỷ tinh thể mắt, phần protein hình thành từ lúc phôi thai và không thay mới, rồi ghép với kích thước cơ thể để dựng đường cong tăng trưởng.

Cá mập Greenland có nguy hiểm cho người không?

Gần như không có ghi nhận đáng tin về việc loài này tấn công người. Chúng sống ở vùng nước sâu, lạnh, ít người lặn tới, và bơi rất chậm.

Vì sao cá mập Greenland lớn chậm vậy?

Nước lạnh làm trao đổi chất của chúng rất thấp, thức ăn ở biển sâu cũng không dồi dào. Ít năng lượng thì tăng trưởng chậm, chưa tới một xăng-ti-mét mỗi năm.

Ở Việt Nam có cá mập Greenland không?

Không. Loài này chỉ sống ở vùng biển lạnh Bắc Đại Tây Dương và Bắc Băng Dương. Biển Việt Nam có nhiều loài cá mập khác, phần lớn cũng lớn chậm và cần được bảo vệ.

Ăn thịt cá mập Greenland được không?

Thịt tươi của loài này gây ngộ độc vì chứa nhiều TMAO. Quan trọng hơn, đây là loài sinh sản rất muộn, nên không nên khuyến khích đánh bắt hay tiêu thụ dưới bất kỳ hình thức nào.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138