Thuỷ tức gần như không già vì cơ thể nó không giữ tế bào nào lâu: ba dòng tế bào gốc ở thân liên tục sinh tế bào mới, đẩy dần về hai đầu, và tế bào cũ bị loại ra ở đầu xúc tu, ở đế bám hay theo chồi con. Cứ khoảng vài tuần, gần như toàn bộ con vật đã được thay bằng vật liệu mới, nên những hỏng hóc tích luỹ theo năm tháng, thứ làm nên tuổi già ở phần lớn động vật, không có chỗ để đọng lại.
Thuỷ tức là sinh vật nhỏ xíu trong ao hồ nước ngọt, dài chừng nửa đến hơn một xăng-ti-mét, trông như một sợi chỉ có tua. Khi theo dõi các đàn thuỷ tức trong phòng thí nghiệm nhiều năm, người ta thấy tỉ lệ chết và khả năng sinh sản gần như không đổi theo tuổi. Bài này giải thích cơ chế ấy, vì sao "không già" không có nghĩa là "bất tử", và cách tìm thuỷ tức ngay trong ao làng hay bể thuỷ sinh.
Thuỷ tức là con gì và sống ở đâu
Thuỷ tức thuộc ngành ruột khoang, cùng họ hàng xa với sứa và san hô. Khác sứa ở chỗ nó không bơi tự do mà bám một đầu xuống rong, lá súng, mặt dưới bèo hay đá, đầu kia là miệng mở ra giữa một vòng xúc tu mảnh. Cơ thể chỉ gồm hai lớp tế bào chính kẹp một lớp keo mỏng ở giữa, không có não, không có tim, chỉ có một mạng thần kinh lưới rải đều.
Ở Việt Nam, thuỷ tức gặp trong ao hồ, mương nước trong, ruộng nước tĩnh, và nhiều khi xuất hiện bất ngờ trong bể cá cảnh thuỷ sinh do đi theo cây rong mới mua. Có loài màu nâu nhạt, có loài màu xanh lục vì nuôi tảo cộng sinh trong tế bào. Chúng săn giáp xác nhỏ như bọ nước, rận nước bằng các tế bào châm trên xúc tu: mỗi tế bào chứa một ngòi cuộn, chạm mồi là bật ra, tiêm chất làm tê.
Kích thước nhỏ, cấu tạo đơn giản và khả năng sinh sản nhanh khiến thuỷ tức thành một trong những sinh vật được dùng lâu đời nhất trong phòng thí nghiệm sinh học. Tên khoa học của chi này lấy theo con quái vật nhiều đầu trong thần thoại Hy Lạp, vì người xưa đã thấy nó cắt đi một phần lại mọc lại.
Băng chuyền tế bào: thân thuỷ tức thay mới thế nào
Hình dung cơ thể thuỷ tức như một băng chuyền chạy liên tục từ giữa ra hai đầu. Chuỗi diễn ra như sau:
- Vùng giữa thân là xưởng. Tế bào gốc của hai lớp biểu mô, lớp ngoài và lớp trong, phân chia chủ yếu ở đoạn thân giữa. Mỗi lần chia, tế bào mới chiếm chỗ và đẩy tế bào bên cạnh đi xa dần.
- Dòng thứ ba sinh tế bào chuyên việc. Một nhóm tế bào gốc nằm xen giữa, gọi là tế bào kẽ, sinh ra tế bào thần kinh, tế bào châm, tế bào tuyến và tế bào sinh dục. Ba dòng tế bào gốc này cùng nhau làm mới mọi thứ.
- Tế bào trôi về hai đầu. Tế bào biểu mô dần bị đẩy lên phía miệng và xúc tu, hoặc xuống phía đế bám. Trên đường đi chúng chuyển dần thành loại tế bào hợp với vùng mới đến.
- Tế bào già bị loại. Ở đầu xúc tu và ở đế, tế bào cũ bong ra hoặc chết theo chương trình. Một phần khác đi vào chồi con mọc bên hông và rời đi cùng con non.
- Vòng lặp không ngừng. Vì luôn có tế bào mới thay thế, những tế bào mang hư hại lâu ngày bị đẩy ra khỏi cơ thể trước khi kịp tích luỹ đủ để làm con vật suy yếu.
Điều mấu chốt là thuỷ tức không cố sửa từng tế bào già cho thật bền. Nó chọn cách khác: không giữ tế bào nào đủ lâu để kịp già. Tế bào gốc của nó thì dường như giữ được khả năng phân chia gần như vô hạn, và gen điều khiển sự bền bỉ này cũng có mặt ở người, chỉ hoạt động khác.
Mọc lại từ mảnh vụn, thậm chí từ tế bào rời
Cắt ngang vẫn thành hai con. Một con thuỷ tức bị cắt ngang thân thì nửa trên mọc thêm đế, nửa dưới mọc thêm miệng và xúc tu, sau vài ngày thành hai con. Đầu miệng đóng vai trò trung tâm tổ chức, phát tín hiệu cho phần còn lại biết đâu là trên, đâu là dưới.
Ép qua lưới vẫn tự lắp lại. Trong thí nghiệm kinh điển, người ta làm rời thuỷ tức thành từng tế bào riêng lẻ rồi gom chúng lại thành một cục. Cục tế bào tự sắp xếp, hai lớp tách ra đúng vị trí, rồi mọc miệng, mọc xúc tu, thành những con mới hoàn chỉnh. Ít động vật nào làm được điều này.
Sinh sản chủ yếu bằng chồi. Khi đủ thức ăn, thuỷ tức mọc chồi bên hông thân. Chồi lớn dần, có miệng và xúc tu riêng, rồi đứt ra thành con mới. Đây cũng là một lối thoát cho tế bào cũ, góp phần giữ cơ thể mẹ luôn trẻ.
Tái sinh và không già là hai mặt của một khả năng. Cùng đội tế bào gốc vừa giúp thay mới hằng ngày, vừa giúp mọc lại sau tổn thương. Ở sinh vật này, sửa chữa không phải chế độ khẩn cấp mà là trạng thái bình thường.
Thuỷ tức, sứa bất tử và những sinh vật lâu năm khác
Từ "không già" dễ gây nhầm. Bảng sau so thuỷ tức với vài trường hợp hay được nhắc cùng:
| Sinh vật | Cách thoát tuổi già | Điểm cần hiểu đúng |
|---|---|---|
| Thuỷ tức nước ngọt | Thay mới tế bào liên tục, tỉ lệ chết không tăng theo tuổi trong điều kiện nuôi tốt | Vẫn chết vì đói, bệnh, bị ăn, nước bẩn hay nóng |
| Sứa Turritopsis | Khi gặp bất lợi, quay ngược về giai đoạn polyp rồi lớn lại | Là một cú "lùi" vòng đời, không phải trạng thái thường trực |
| Cá mập Greenland | Sống rất chậm trong nước lạnh, ước tính vài trăm năm | Vẫn già, chỉ là già rất chậm |
| Cây thông lâu năm | Mô sống mới mọc thêm từng năm, phần chết vẫn đỡ thân | Từng tế bào không sống mãi, cây sống nhờ thay mới |
| Con người | Phần lớn tế bào biệt hoá không thay, tổn thương tích luỹ | Tuổi già là quá trình nhiều nguyên nhân cùng lúc |
Thuỷ tức khác các trường hợp còn lại ở chỗ sự trẻ mãi của nó diễn ra trong điều kiện bình thường, ngày qua ngày, không cần biến cố kích hoạt. Đó là lý do nó trở thành mô hình được ưa chuộng khi nghiên cứu vì sao động vật già đi.
Điều đã chứng minh và điều còn mở
Đã thấy rõ. Trong các đàn thuỷ tức nâu được nuôi kỹ ở nhiệt độ ổn định nhiều năm, tỉ lệ chết mỗi năm rất thấp và không tăng theo tuổi, khả năng mọc chồi không giảm. Theo tính toán từ số liệu đó, một phần đáng kể cá thể có thể sống rất, rất lâu nếu điều kiện được giữ mãi như phòng thí nghiệm.
Không phải loài nào cũng vậy. Ở một loài thuỷ tức khác sống vùng lạnh, khi nhiệt độ hạ, con vật chuyển sang sinh sản hữu tính, tế bào gốc giảm dần, và nó có dấu hiệu lão hoá rõ ràng rồi chết. Điều này cho thấy "không già" là một trạng thái phụ thuộc lối sống, có thể bật tắt.
Gen liên quan. Một gen điều hoà thuộc nhóm FoxO, nhóm gen cũng liên quan tới tuổi thọ ở giun tròn, ruồi và cả người, hoạt động mạnh trong tế bào gốc thuỷ tức. Khi làm giảm hoạt động gen này, tế bào gốc suy yếu. Còn chi tiết nối từ gen đến khả năng không già vẫn đang được nghiên cứu.
Đừng ngoại suy sang người. Thuỷ tức không có cơ quan phức tạp như não, tim, thận cần giữ tế bào ổn định suốt đời. Chiến lược thay toàn bộ mọi thứ không áp được nguyên xi cho người; bài học là về tế bào gốc và sửa chữa, không phải công thức trường thọ.
Cái giá của việc luôn trẻ
Thay mới cơ thể liên tục không miễn phí. Mỗi tế bào mới cần nguyên liệu và năng lượng, nên thuỷ tức phải ăn đều. Khi đói kéo dài, nó không chết ngay mà co nhỏ lại: tế bào gốc vẫn chia nhưng số tế bào bị loại nhiều hơn số sinh ra, con vật teo dần như một chiếc áo được may lại cho vừa người gầy. Khi có mồi trở lại, nó lớn lên và mọc chồi tiếp.
Chiến lược này chỉ hợp với cơ thể nhỏ, đơn giản, sống trong nước. Một con vật lớn có não chứa ký ức, có xương chịu lực, có tim đập không nghỉ, không thể cứ vài tuần lại thay toàn bộ tế bào mà không đánh mất chính mình. Người và thú có vú đi theo hướng khác: giữ nhiều tế bào suốt đời, đặc biệt tế bào thần kinh, và chấp nhận rằng tổn thương sẽ tích luỹ dần.
Nói cách khác, thuỷ tức không "thắng" được tuổi già bằng một phép màu, mà bằng việc chọn một kiểu cơ thể mà ở đó tuổi già không có chỗ bám. Cách nghĩ này giúp tránh hiểu sai rằng chỉ cần tìm ra một gen thần kỳ là mọi loài đều sống mãi.
Tìm và quan sát thuỷ tức: thí nghiệm nhỏ an toàn
Thầy giáo sinh muốn có tiết học sống động, hay hai chị em muốn thấy tận mắt sinh vật không già, có thể làm theo các bước sau:
- Lấy một ít rong, bèo và nước ao trong vào lọ thuỷ tinh trong suốt, để yên ở chỗ sáng dịu một hai ngày, tránh nắng gắt.
- Soi thành lọ và mặt dưới lá bằng kính lúp: thuỷ tức hiện ra như những sợi tơ nhỏ bám một đầu, đầu kia xoè tua, chạm nhẹ là co lại thành một chấm.
- Theo dõi nhiều ngày liền, vẽ lại hình dạng và đếm chồi bên hông; chồi tách thành con mới là cảnh hiếm có cơ hội xem tận mắt.
- Nếu có kính hiển vi học sinh, để ý tế bào châm trên xúc tu và cảnh thuỷ tức bắt rận nước.
- Không đổ nước có hoá chất, không để lọ ngoài nắng nóng. Xong việc, trả rong và nước về đúng ao lấy, không thả sang ao hay bể khác.
- Người nuôi tôm tép cảnh nên biết thuỷ tức có thể bắt tép con; nhưng sự có mặt của nó cũng cho biết nước giàu sinh vật phù du.
Quan sát trong vài ngày đủ để thấy thuỷ tức không phải một vật bất động. Nó co, duỗi, bắt mồi, đôi khi lộn nhào di chuyển bằng cách bám miệng xuống rồi lật đế qua, như người tập nhào lộn chậm.
Câu hỏi thường gặp
Thuỷ tức có thật sự bất tử không?
Không. Thuỷ tức không có dấu hiệu lão hoá rõ rệt trong điều kiện nuôi tốt, nhưng vẫn chết vì đói, bệnh, bị ăn, nước ô nhiễm hay nhiệt độ bất lợi. Không già khác với không chết.
Thuỷ tức có nguy hiểm cho người không?
Không. Tế bào châm của thuỷ tức quá nhỏ và yếu để xuyên qua da người. Chúng chỉ nguy hiểm với giáp xác tí hon, ấu trùng cá và tép con.
Thuỷ tức khác sứa thế nào?
Cả hai cùng ngành ruột khoang. Thuỷ tức sống bám ở nước ngọt, gần như chỉ có dạng polyp hình ống, còn nhiều loài sứa có giai đoạn bơi tự do hình chuông ở biển.
Thuỷ tức sinh sản bằng cách nào?
Chủ yếu mọc chồi bên hông thân, chồi lớn rồi tách thành con mới. Khi điều kiện xấu đi, một số loài chuyển sang sinh sản hữu tính, tạo trứng và tinh trùng.
Vì sao bể thuỷ sinh tự nhiên có thuỷ tức?
Thuỷ tức hoặc chồi nhỏ của chúng thường đi theo cây thuỷ sinh, ốc hay thức ăn sống. Khi bể có nhiều sinh vật phù du, chúng sinh sôi nhanh và dễ nhìn thấy trên thành kính.
Nghiên cứu thuỷ tức có giúp người sống lâu hơn không?
Thuỷ tức giúp hiểu cách tế bào gốc giữ sức trẻ và cách cơ thể tự sửa chữa. Đây là kiến thức nền, chưa có cách kéo dài tuổi thọ người nào được chứng minh từ đó.