ThanPhuc.comThán Phục
Tài tình của thực vật

Cây bị sâu ăn gọi ong ký sinh thế nào: mùi lá dập, tín hiệu hoá học và cây hàng xóm

Lá bị sâu cắn tiết ra hỗn hợp mùi riêng, ong ký sinh lần theo mùi ấy tìm sâu đẻ trứng vào. Cơ chế từng bước, điều đã chứng minh và điều còn tranh luận.

Tiny parasitic wasp hovering above a corn leaf chewed by a green caterpillar, garden plot at dawn, extreme macro side view, soft golden backlight, dew drops

Khi một con sâu gặm lá, cây không đứng yên chịu trận: nó đổi hỗn hợp mùi toả ra từ lá, và những con ong ký sinh nhỏ xíu lần theo mùi ấy để tìm đúng con sâu, đẻ trứng vào trong mình nó. Ấu trùng ong ăn sâu từ bên trong, sâu chết trước khi kịp hoá bướm. Cây không biết "gọi" theo nghĩa của con người, nhưng kết quả thì giống hệt một cuộc điện thoại cầu cứu: mùi phát ra, kẻ săn sâu tìm tới.

Hiện tượng này đã được kiểm chứng trên nhiều loại cây trồng quen thuộc như ngô, bông, đậu, cà chua, cải. Phần còn đang tranh luận là cây hàng xóm "nghe" được mùi ấy tới đâu và có nên gọi đó là giao tiếp hay không. Bài này đi từng bước: mùi sinh ra từ đâu, vì sao ong phân biệt được lá bị sâu ăn với lá bị gió làm rách, và bạn có thể tự quan sát ở đâu.

Chuỗi sự kiện từ vết cắn đầu tiên tới con ong hạ cánh

Toàn bộ quá trình có thể chia thành các bước nối nhau. Bước đầu diễn ra trong vài giây, bước sau mất hàng giờ, nên mùi của lá đổi dần theo thời gian chứ không phát một lần rồi thôi.

  1. Vết thương cơ học. Hàm sâu cắt đứt tế bào lá. Màng tế bào vỡ, các chất béo trong đó gặp men của chính lá và bị cắt nhỏ thành những phân tử dễ bay hơi gọi chung là chất bay hơi lá xanh. Đây chính là thứ mùi "cỏ mới cắt" mà bạn ngửi thấy khi phát cỏ.
  2. Nước bọt của sâu. Trong nước bọt và dịch miệng của sâu có những chất mà lá nhận ra là "kẻ ăn lá", khác với một vết rách do gió hay do người bứt. Đây là chỗ then chốt: cây không chỉ phản ứng với vết thương mà phản ứng với dấu hiệu của kẻ thù.
  3. Báo động lan trong cây. Tín hiệu nhận diện kích hoạt một dây chuyền hoóc môn, trong đó axit jasmonic là nhân vật chính. Tín hiệu điện và hoá chạy dọc gân lá sang cả những lá chưa bị cắn.
  4. Bật gen làm mùi mới. Sau vài giờ, lá bắt đầu tổng hợp những hợp chất không có lúc bình thường, chủ yếu thuộc nhóm terpen, cùng các chất như metyl salicylat. Hỗn hợp này đậm hơn vào ban ngày, khi ong ký sinh hoạt động.
  5. Ong lần theo mùi. Ong cái bay ngược chiều gió, đi theo nồng độ tăng dần của hỗn hợp mùi, hạ cánh xuống đúng cây, rồi dùng râu dò trên mặt lá để tìm phân và vết gặm của sâu, cuối cùng chích đẻ trứng.

Điểm đáng thán phục là cây không cần mắt hay não để làm việc này. Cả chuỗi chạy bằng phân tử và gen, giống như một chiếc báo động tự kích hoạt khi đúng loại kẻ trộm bước vào, chứ không phải bất cứ cơn gió nào.

Vì sao ong không nhầm lá bị sâu ăn với lá bị gió làm rách

Nếu cây chỉ tiết ra mùi cỏ mới cắt khi bị thương, ong sẽ bị dắt mũi suốt ngày, vì lá rách do gió, do mưa đá, do trâu bò dẫm là chuyện thường. Thực tế hỗn hợp mùi do sâu gây ra khác rõ với hỗn hợp mùi do vết cắt cơ học. Trong thí nghiệm, khi người ta lấy kéo cắt lá rồi bôi nước bọt sâu lên vết cắt, lá cho ra mùi gần giống lá bị sâu ăn thật; còn cắt kéo mà không bôi gì thì mùi yếu và khác thành phần.

Thứ ong đọc được không phải một chất đơn lẻ mà là tỉ lệ giữa nhiều chất, giống như bạn nhận ra mùi phở không phải nhờ một gia vị mà nhờ cả hồi, quế, gừng nướng, hành trộn đúng tỉ lệ. Có những trường hợp cây còn cho ra hỗn hợp khác nhau tuỳ loài sâu đang ăn nó, và loài ong chuyên ký sinh loài sâu đó bị hút về mạnh hơn. Mức độ "đặc hiệu theo loài sâu" này khác nhau nhiều giữa các cặp cây và sâu, không phải cây nào cũng tinh tế như vậy.

Ong ký sinh cũng biết học. Một con ong cái từng tìm được sâu trên cây có một mùi nào đó sẽ bay về mùi ấy nhanh hơn ở lần sau. Như vậy ở ngoài đồng là sự gặp nhau của hai năng lực: cây phát tín hiệu đủ riêng, và ong có trí nhớ mùi đủ tốt để gắn mùi với phần thưởng là con mồi cho con của nó.

So sánh: cây tự vệ trực tiếp và cây gọi đồng minh

Gọi ong chỉ là một trong nhiều cách cây đối phó với kẻ ăn lá. Bảng dưới xếp các cách đó cạnh nhau để thấy mùi gọi thiên địch nằm ở đâu trong "kho vũ khí" của cây.

Cách tự vệCây làm gìTác dụng lên sâuVí dụ dễ gặp
Phòng thủ có sẵnLông, gai, lớp sáp, lá daiKhó gặm, khó bámLá bí có lông ráp, lá dứa có gai mép
Chất độc, chất đắngTích chất khó tiêu hoặc độc trong láSâu ăn ít, chậm lớnLá cà chua, lá thuốc lá tiết chất hăng
Chất ức chế tiêu hoáSinh ra chất làm men tiêu hoá của sâu kém điSâu ăn nhiều mà vẫn đóiGặp ở nhiều cây họ đậu, cà
Gọi thiên địch bằng mùiĐổi hỗn hợp mùi sau khi bị ănOng ký sinh, nhện, bọ xít bắt mồi tìm tớiNgô, bông, đậu, cải
Thưởng cho vệ sĩTiết mật ngoài hoa ở cuống láKiến tuần tra đuổi sâuMột số loài keo, đậu, bông

Điều thú vị là các cách này thường chạy song song. Cùng một dây chuyền hoóc môn jasmonic vừa bật chất độc trong lá vừa bật mùi gọi ong. Với cây, đó là chiến thuật hai lớp: làm sâu ăn chậm lại, và trong lúc nó còn đang chậm chạp thì kẻ săn sâu kịp tới.

Cây hàng xóm có "nghe" được không: điều đã biết và điều còn bàn

Đã quan sát nhiều lần: cây chưa bị ăn nhưng đứng gần cây bị ăn, khi hít phải mùi ấy, sẽ chuẩn bị sẵn. Nó chưa sinh chất phòng vệ ngay mà ở trạng thái "lên dây cót": khi sâu thật sự tới, nó phản ứng nhanh và mạnh hơn cây không được báo trước. Các nhà sinh học gọi trạng thái này là mồi sẵn.

Còn tranh luận: cây phát mùi có "muốn" báo cho hàng xóm không. Nhiều nhà khoa học cho rằng mùi trước hết là tín hiệu nội bộ, giúp các cành của cùng một cây báo nhau nhanh hơn đường dẫn trong thân, còn cây bên cạnh chỉ là nghe lỏm. Nếu cây bên cạnh là đối thủ tranh ánh sáng, việc giúp nó không có lợi gì cho cây phát.

Khoảng cách có hạn: mùi loãng rất nhanh trong không khí. Hiệu ứng nghe lỏm thường chỉ thấy rõ ở khoảng cách ngắn, cỡ cây sát bên, chứ không lan khắp cánh đồng như một số bài báo giật tít mô tả.

Chữ "nói chuyện" là cách ví von: cây không có ý định, không có ngôn ngữ. Dùng chữ "nói chuyện" giúp dễ nhớ, nhưng khi giải thích cho trẻ nhỏ, nên nói thêm rằng đây là phản ứng hoá học được chọn lọc qua tiến hoá, không phải cây suy nghĩ.

Ngộ nhận hay gặp và sự thật

Đề tài cây cảm nhận được thế giới dễ bị thổi phồng. Dưới đây là các câu hay nghe và phần đúng của nó.

  • "Cây biết đau, cắt cỏ là cỏ đang kêu cứu." Mùi cỏ cắt đúng là tín hiệu tổn thương, nhưng cây không có hệ thần kinh để cảm thấy đau theo nghĩa của động vật.
  • "Cây nào cũng gọi được ong." Khả năng này được chứng minh trên nhiều loài, nhưng mức độ rất khác nhau. Một số giống cây trồng qua chọn giống lâu năm còn mất bớt khả năng phát mùi gọi thiên địch so với tổ tiên hoang dại.
  • "Ong ký sinh là ong đốt người." Đa số ong ký sinh sâu rất nhỏ, có loài chỉ bằng hạt vừng, không đốt người. Chúng là đồng minh của nhà nông.
  • "Cứ phun thêm mùi là hết sâu." Người ta có thử dùng các chất này để kéo thiên địch về ruộng, nhưng phun tràn lan có thể làm ong bị rối vì mùi ở đâu cũng có mà không có sâu để thưởng, dần dần ong học cách bỏ qua mùi ấy.
  • "Cây báo nhau qua rễ và qua nấm là cùng một chuyện." Truyền tin qua mạng nấm dưới đất là một đề tài riêng và còn nhiều tranh cãi hơn; đường mùi trong không khí là phần có bằng chứng vững hơn.

Giữ ranh giới giữa điều đã đo được và điều còn suy đoán làm câu chuyện bớt huyền hoặc nhưng thật ra còn đáng nể hơn: cây làm được việc này mà không cần cảm xúc nào.

Quan sát ngoài vườn: một buổi sáng đi tìm "cuộc gọi cứu viện"

Bạn không cần phòng thí nghiệm để thấy dấu vết của quan hệ cây, sâu và ong. Ví dụ bé Na lớp 5 cùng bố đi một vòng vườn rau sau nhà có thể làm theo các bước sau.

  1. Chọn luống cải, giàn bầu bí hoặc vài cây ngô có lá bị gặm thủng lỗ. Buổi sáng nắng nhẹ là lúc ong ký sinh bay nhiều.
  2. Ngửi thử một lá còn nguyên, rồi vò nhẹ một lá già đã định bỏ: mùi hăng xanh bốc ra ngay là chất bay hơi lá xanh. So với mùi gần lá bị sâu ăn từ hôm trước, nhiều người thấy khác, nhưng mũi người không đủ nhạy để phân tích, nên chỉ coi đây là cảm nhận.
  3. Đứng yên khoảng mười lăm phút gần lá bị ăn. Quan sát những con ong rất nhỏ, thân mảnh, bay lượn sát mặt lá rồi đậu, chạy qua lại, chạm râu liên tục.
  4. Lật mặt dưới lá tìm sâu. Một số con sâu mang trên lưng hoặc nằm cạnh những kén trắng nhỏ như hạt gạo: đó là kén của ấu trùng ong đã chui ra từ thân sâu.
  5. Ghi lại bằng ảnh và nhật ký, không phun thuốc lên vùng đang quan sát. Đừng bắt ong; chúng không nguy hiểm và đang làm việc giúp vườn.

Nếu gặp kén ong trên sâu, đừng gỡ bỏ. Để nguyên, vài ngày sau ong con chui ra và đi tìm con sâu tiếp theo. Đây là lý do nhà nông giảm thuốc trừ sâu phổ rộng: thuốc giết luôn đồng minh mà cây đã gọi tới.

Con người học được gì từ cuộc gọi bằng mùi

Hiểu được cây gọi thiên địch thế nào mở ra một hướng bảo vệ mùa màng ít hoá chất. Có những cách làm đã thành nền nếp ở nhiều nơi: trồng xen cây phát mùi xua sâu ở giữa luống và cây có mùi hấp dẫn sâu ở mép ruộng, kéo sâu ra khỏi cây trồng chính, đồng thời thu hút thiên địch về. Cách này dựa trên đúng nguyên lý tín hiệu mùi, chỉ là bố trí chúng trên không gian một cánh đồng.

Một hướng khác là chọn giống. Vì nhiều giống trồng đã mất bớt khả năng phát mùi, người làm giống có thể so với họ hàng hoang dại để tìm lại tính trạng ấy. Đây là công việc dài hơi, kết quả thay đổi theo vùng và theo loài sâu.

Với người làm vườn nhà, bài học đơn giản hơn: một khu vườn có hoa nhỏ nở quanh năm như thì là, rau mùi để ra hoa, cỏ hoa dại ven luống sẽ nuôi ong ký sinh trưởng thành bằng mật hoa. Có ong sẵn trong vườn thì khi cây phát tín hiệu, có người nghe. Cây gọi giỏi đến đâu mà xung quanh không còn thiên địch thì cuộc gọi cũng rơi vào khoảng không.

Câu hỏi thường gặp

Mùi cỏ mới cắt có phải là cỏ đang kêu cứu không?

Mùi đó là hỗn hợp chất bay hơi sinh ra khi tế bào lá vỡ, có vai trò như tín hiệu tổn thương và có thể thu hút thiên địch. Nhưng cỏ không cảm thấy đau và không có ý định kêu cứu, đây là phản ứng hoá học.

Ong ký sinh có đốt người không?

Phần lớn ong ký sinh sâu rất nhỏ, có loài chỉ bằng hạt vừng, máy đẻ trứng của chúng dùng để chích vào sâu chứ không để tấn công người. Chúng vô hại với người và có ích cho vườn rau.

Cây có phân biệt được loài sâu nào đang ăn nó không?

Ở một số cặp cây và sâu, hỗn hợp mùi sinh ra thay đổi theo loài sâu, nhờ các chất trong nước bọt của sâu. Mức độ phân biệt này khác nhau nhiều giữa các loài cây và không phải cây nào cũng làm được.

Cây hàng xóm có tự vệ được nhờ mùi của cây bị ăn không?

Có nhiều quan sát cho thấy cây đứng gần, khi hít mùi ấy, sẽ chuẩn bị sẵn và phản ứng mạnh hơn khi sâu tới. Hiệu ứng thường chỉ rõ ở khoảng cách ngắn, và việc gọi đó là giao tiếp có chủ đích vẫn còn tranh luận.

Phun thuốc trừ sâu có ảnh hưởng tới cơ chế này không?

Thuốc trừ sâu phổ rộng giết cả ong ký sinh và các thiên địch khác. Khi đó cây vẫn phát mùi nhưng không còn ai đến, nên vườn dễ bùng sâu trở lại hơn sau mỗi lần phun.

Làm sao biết một con sâu đã bị ong ký sinh?

Dấu hiệu dễ thấy nhất là những kén trắng nhỏ bám trên lưng hoặc nằm cạnh xác sâu, hoặc sâu chậm chạp, đổi màu khác thường. Nên để nguyên để ong con nở ra tiếp tục làm việc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138