ThanPhuc.comThán Phục
Tài tình của thực vật

Tua cuốn mướp, bầu bí tìm giàn thế nào: xoay vòng dò đường, chạm là cuộn, xoắn lò xo

Ngọn mướp, bầu bí xoay vòng quét không gian, tua cuốn chạm vật là cuộn lại trong vài phút tới vài giờ, rồi xoắn thành lò xo kéo cây sát giàn. Cơ chế dễ hiểu.

Curling green tendril of a gourd vine wrapping around a thin bamboo trellis stick in a backyard garden, extreme macro side view, morning dew, soft bokeh

Cây mướp, bầu, bí, su su, chanh dây không có mắt nhưng vẫn tìm được giàn nhờ ba động tác: ngọn và tua cuốn tự xoay thành vòng để quét không gian xung quanh, tua chạm vào vật gì thì mặt bên kia lớn nhanh hơn làm tua cuộn lấy vật đó, và sau cùng phần tua còn lại xoắn thành lò xo kéo thân cây sát vào giá đỡ.

Cả ba động tác đều là sự lớn không đều của tế bào, chạy chậm đến mức mắt thường không thấy, nhưng quay nhanh bằng điện thoại là lộ ra như một điệu múa. Bài này giải thích từng động tác, so sánh các kiểu leo của cây quanh nhà, và chỉ cách làm giàn để cây leo nhanh, cùng một thí nghiệm nhỏ cho trẻ để thấy tua cuốn "cảm" được cái chạm.

Động tác một: xoay vòng quét không gian

Ngọn cây không mọc thẳng mà mọc xoắn. Nếu quay nhanh một ngọn bầu non trong nhiều giờ, bạn sẽ thấy đầu ngọn vẽ những vòng tròn hoặc hình elip trong không khí, mỗi vòng mất khoảng một tới vài giờ tuỳ loài và nhiệt độ. Hiện tượng này gọi là chuyển động xoay quanh trục khi lớn, có ở hầu hết cây nhưng rất rõ ở cây leo.

Vì sao xoay được. Ở đoạn thân đang lớn, các tế bào phía này lớn nhanh hơn phía kia; vùng lớn nhanh lại dịch dần vòng quanh thân. Hệ quả là ngọn lắc thành vòng, giống cách bạn xoay cổ tay mà không cần nhấc cả cánh tay.

Tua cuốn cũng xoay. Các tua mới nhú, duỗi thẳng và cũng quét vòng. Một cây mướp có nhiều tua cùng quét, khả năng chạm được giá đỡ cao hơn hẳn một ngọn đơn độc.

Có thể nhắm hướng. Một số cây leo có xu hướng vươn về phía bóng râm của thân cây gần đó, tức là về nơi có giá đỡ, trước khi vươn lên ánh sáng. Hiện tượng này đã được ghi nhận ở vài loài cây leo rừng nhiệt đới, còn ở bầu bí trong vườn thì chủ yếu là quét ngẫu nhiên.

Giới hạn. Ngọn chỉ quét được trong tầm với của mình. Giàn đặt quá xa, ngọn đổ rạp xuống đất trước khi chạm được, nên người làm vườn luôn cắm cọc dẫn sát gốc lúc cây còn nhỏ.

Động tác hai: chạm là cuộn

Mặt dưới gần đầu tua cuốn nhạy cảm với sự chạm, nhất là chạm có cọ xát. Khi một tua quét trúng que tre, chuỗi sự kiện như sau:

  1. Tế bào biểu bì ở mặt chạm bị ép biến dạng nhẹ. Kênh ion trên màng mở, tạo tín hiệu điện và tăng canxi trong tế bào, giống bước khởi đầu ở lông cảm ứng của cây bắt ruồi.
  2. Tín hiệu lan dọc tua, kích hoạt hoóc môn sinh trưởng và các hoóc môn liên quan tới phản ứng chạm.
  3. Mặt đối diện với chỗ chạm lớn nhanh hơn, trong khi mặt chạm co ngắn hoặc lớn chậm lại. Như một thanh hai lớp, tua cong về phía vật vừa chạm.
  4. Tua càng cong càng chạm thêm vào vật, tín hiệu càng tăng, nên cuộn tiếp thành nhiều vòng ôm chặt. Ở nhiều loài, những vòng đầu tiên xuất hiện sau vài phút tới vài chục phút.
  5. Trong những giờ sau, tua hoá cứng dần: tế bào tích thêm chất gỗ, vòng ôm trở nên chắc như dây buộc.

Tua cuốn không cuộn vì mọi kích thích. Giọt mưa rơi, giọt nước nhỏ chạm vào gần như không làm tua cuộn, vì không có sự cọ xát kéo dài. Đây là cách cây lọc báo động giả, tương tự cây bắt ruồi đếm số lần chạm.

Động tác ba: xoắn lò xo và điểm đảo chiều

Sau khi đầu tua đã quấn chặt giàn, đoạn tua ở giữa, từ thân cây tới chỗ quấn, bắt đầu xoắn lại như dây điện thoại bàn kiểu cũ. Lò xo co lại kéo thân cây sát vào giàn. Đồng thời, lò xo giúp cây chịu gió: khi gió giật, lò xo giãn ra rồi co lại, không để tua đứt hay thân bị giật mạnh.

Có một chi tiết làm các nhà vật lý thích thú: vì hai đầu tua đã bị giữ cố định, một đầu ở thân cây, một đầu ở giàn, tua không thể xoắn cùng một chiều suốt chiều dài mà không tự vặn đứt. Lời giải là ở giữa tua xuất hiện một điểm đảo chiều: nửa này xoắn thuận, nửa kia xoắn nghịch. Bạn có thể tìm thấy điểm đảo chiều này trên hầu hết tua mướp, tua bầu đã bám chắc.

Lực tạo xoắn đến từ một dải tế bào dọc tua co lại không đều với phần còn lại, giống một dải băng hai lớp co theo chiều dài. Khi được kéo, lò xo tua có đặc tính lạ: lúc đầu mềm, càng kéo càng cứng lại, chống đứt khi gió mạnh. Các kỹ sư đã dựa vào kiểu xoắn này để thiết kế sợi nhân tạo co giãn và những cơ cấu mềm cho robot.

Bốn cách leo của cây quanh nhà

Không phải cây leo nào cũng dùng tua cuốn. Biết cây mình trồng leo theo cách nào thì làm giàn đúng kiểu.

Cách leoBộ phận dùngCây quen thuộcGiàn phù hợp
Tua cuốnTua mảnh biến đổi từ lá, cành hoặc lá chétMướp, bầu, bí, su su, chanh dây, đậu Hà LanLưới, dây cước, que nhỏ dưới khoảng một ngón tay
Thân quấnCả ngọn thân quấn vòng quanh giáĐậu đũa, mồng tơi, bìm bìm, khoai mỡCọc đứng, dây thả thẳng đứng
Rễ bámRễ khí sinh mọc từ đốt thânTrầu bà, trầu không, tiêuTrụ xơ dừa, thân cây, tường nhám
Móc gai, cành dựaGai cong, cành vắt qua vật khácHoa giấy, hoa hồng leo, mâyHàng rào, khung chắc, phải buộc thêm
Đĩa bámĐầu tua có đĩa tiết chất dínhMột số loài thường xuân leo tườngTường gạch, bê tông

Sai lầm hay gặp là dựng cột to cho mướp: tua cuốn chỉ ôm được vật mảnh, cột to quá thì tua trượt, cây phải bò lên nhờ người buộc. Ngược lại, mồng tơi và đậu đũa quấn bằng cả thân nên cần cọc đứng hoặc dây thẳng, lưới ngang ít tác dụng.

Làm giàn để cây leo nhanh: điều nên và không nên

Từ cơ chế ở trên, có thể rút ra những điểm thực hành cho vườn rau sân thượng hay vườn quê:

  • Nên cắm cọc dẫn sát gốc ngay khi cây có vài lá thật, để ngọn chạm được giá đỡ trong tầm xoay.
  • Nên dùng lưới, dây cước hoặc que tre chẻ nhỏ cho cây có tua cuốn; đường kính vật quá to làm tua không ôm được.
  • Nên để dây hơi căng nhưng còn đàn hồi; lò xo tua cần chút độ chùng để làm việc.
  • Không nên gỡ tua đã quấn để "sửa hướng": tua đã hoá cứng không cuộn lại được lần hai, cây mất điểm bám.
  • Không nên tưới phun mạnh vào ngọn lúc cây đang tìm giàn; nước không làm tua cuộn nhưng làm ngọn non gục, lệch hướng.
  • Không nên dựng giàn ngay dưới nắng gắt mà gốc thiếu nước: tua cuộn và lò xo đều dựa vào sức trương của tế bào, cây héo thì tua cũng mềm oặt.

Với đậu đũa, mồng tơi, quan sát xem ngọn quấn theo chiều nào rồi quấn dây theo đúng chiều ấy khi phải buộc giúp. Mỗi loài thường quấn theo một chiều cố định; quấn ngược, cây hay tuột ra và mọc lệch.

Thí nghiệm cho trẻ: tua cuốn có cảm được cái chạm không

Hai anh em Minh và Khoa có giàn mướp nhỏ ngoài sân thượng có thể làm thí nghiệm này vào một buổi sáng ấm, chỉ cần một que tăm, một đoạn chỉ và điện thoại.

  1. Chọn hai tua cuốn non còn thẳng, mọc ở hai nhánh khác nhau, chưa quấn vào gì.
  2. Tua thứ nhất: dùng que tăm vuốt nhẹ mặt dưới gần đầu tua khoảng mười lần, mỗi lần cách nhau vài giây. Tua thứ hai để nguyên làm đối chứng.
  3. Đặt điện thoại chụp hẹn giờ mỗi phút một ảnh, cùng góc máy, hướng vào cả hai tua.
  4. Sau khoảng nửa giờ tới một giờ, xem lại ảnh: tua được vuốt thường đã cong về phía mặt bị vuốt, có khi cuộn thành vòng; tua đối chứng vẫn gần như thẳng.
  5. Làm thêm một phép thử: buộc lỏng một đoạn chỉ mềm vào đầu tua thứ ba. Chỉ chạm nhẹ, tua có cuộn không? Kết quả tuỳ cây, đây là chỗ để trẻ tự đặt giả thuyết.
  6. Ghi lại kết quả, nhiệt độ hôm đó, và lặp lại vào một buổi sáng lạnh hơn để so tốc độ.

Nếu tua không cuộn, đừng vội kết luận thí nghiệm hỏng. Tua đã già, cây thiếu nước hay trời lạnh đều làm phản ứng chậm. Chính những khác biệt này giúp trẻ hiểu thực vật là sinh vật sống, phản ứng thay đổi theo điều kiện.

Ngộ nhận về cây leo

Chuyện cây leo "biết đường" dễ bị kể thành chuyện cây có mắt hay có ý định. Một số điểm cần nói cho đúng:

  • "Cây leo nhìn thấy giàn." Cây không có mắt. Nó quét ngẫu nhiên bằng chuyển động xoay vòng và phản ứng khi chạm. Ánh sáng và bóng râm có ảnh hưởng tới hướng mọc, nhưng không phải là nhìn thấy theo nghĩa của động vật.
  • "Tua cuốn mọc dài vô hạn cho tới khi chạm được vật." Mỗi tua có tuổi thọ giới hạn. Tua không bám được gì sau một thời gian sẽ tự cuộn thành lò xo rỗng hoặc khô đi.
  • "Cây quấn chiều nào cũng được." Thân quấn của mỗi loài thường theo một chiều cố định do cách tế bào xếp và lớn ở ngọn, không phải do bán cầu Bắc hay Nam như lời đồn về nước xoáy trong bồn.
  • "Tua cuốn hút chất dinh dưỡng từ giàn." Tua cuốn chỉ là bộ phận bám, không hút gì từ vật nó quấn. Khác hẳn với dây tơ hồng có giác mút cắm vào cây chủ.
  • "Cây leo làm hại cây khác." Phần lớn cây leo chỉ mượn chỗ dựa. Chúng có thể che bớt nắng của cây đỡ nếu phủ quá dày, nhưng không hút nhựa của cây ấy.

Nói đúng như vậy không làm cây leo kém thú vị: một sinh vật không mắt, không não, chỉ dùng tế bào lớn nhanh lớn chậm mà vẫn leo được lên ngọn giàn trong vài tuần là điều đáng thán phục.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao ngọn mướp, bầu bí biết tìm tới giàn?

Ngọn và tua cuốn tự xoay vòng khi lớn để quét không gian xung quanh. Khi tua chạm vào giàn, nó cuộn lấy và giữ chặt, nên cây không cần nhìn thấy giàn mà vẫn tìm được.

Tua cuốn cuộn lại nhanh cỡ nào sau khi chạm vật?

Ở nhiều loài, những vòng cuộn đầu tiên xuất hiện sau vài phút tới vài chục phút, rồi tua quấn chặt dần trong vài giờ. Tốc độ phụ thuộc tuổi tua, nhiệt độ và độ đủ nước của cây.

Vì sao tua cuốn xoắn như lò xo?

Sau khi bám giàn, tua xoắn lại để kéo thân cây sát giá đỡ và làm giảm chấn khi gió giật. Vì hai đầu bị giữ, ở giữa tua có một điểm đảo chiều xoắn.

Làm giàn bằng cột to cho mướp có được không?

Không nên. Tua cuốn chỉ ôm được vật mảnh như lưới, dây cước, que tre nhỏ. Cột to làm tua trượt, cây phải nhờ người buộc mới leo lên được.

Đậu đũa và mướp leo khác nhau thế nào?

Mướp leo bằng tua cuốn quấn vào vật mảnh, còn đậu đũa leo bằng cả thân quấn vòng quanh cọc hoặc dây. Vì vậy đậu đũa hợp với cọc hay dây thẳng đứng hơn lưới ngang.

Gỡ tua đã quấn ra để đổi hướng có sao không?

Tua đã quấn thường hoá cứng và không cuộn lại được lần nữa, nên gỡ ra là cây mất một điểm bám. Tốt hơn là dẫn ngọn non mới đi đúng hướng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138