Linh dương đầu bò ở vùng đồng cỏ Đông Phi di cư một vòng mỗi năm vì chúng bám theo cỏ non mọc lên sau những cơn mưa: mưa dịch chuyển theo mùa, cỏ xanh dịch theo mưa, và hơn một triệu con linh dương dịch theo cỏ. Không có con đầu đàn nào cầm bản đồ; hướng đi của cả đàn hình thành từ hàng triệu quyết định nhỏ của từng con, dựa trên mùi cỏ, tiếng mưa xa, ký ức của những con lớn tuổi và việc nhìn theo con bên cạnh.
Đây là cuộc di cư trên cạn của thú lớn có quy mô nổi tiếng nhất hiện nay. Nó trông như một dòng sông thú vật chảy qua đồng cỏ, nhưng bên dưới là những cơ chế rất cụ thể: dinh dưỡng trong cỏ, thời điểm đẻ, cách đàn quyết định vượt sông. Bài này giải thích từng cơ chế, kèm điều đã biết chắc và điều còn đang được nghiên cứu.
Vòng tròn của cỏ: mưa đi đâu, đàn đi đó
Vùng đồng cỏ rộng lớn này có hai mùa mưa và một mùa khô rõ rệt. Đầu năm, mưa rơi trên các đồng cỏ thấp phía nam, nơi đất hình thành từ tro núi lửa cổ. Cỏ ở đây ngắn nhưng rất giàu khoáng, đặc biệt phốt pho và canxi. Đàn linh dương tụ về đó, ăn cỏ non và sinh con.
Khi mùa khô tới, đồng cỏ phía nam cạn nước và cỏ khô vàng nhanh. Đàn kéo dần lên phía tây và phía bắc, nơi mưa còn rơi muộn hơn và có sông suối quanh năm. Giữa năm, đàn tới vùng phía bắc, nơi có lượng mưa ổn định hơn, rồi cuối năm lại theo những cơn mưa đầu mùa quay về phương nam. Mỗi vòng dài vài trăm cây số theo đường chim bay, nhưng quãng đường thật mỗi con đi còn dài hơn vì đàn đi vòng, dừng, quay lại.
Lịch trình không cố định theo ngày. Năm nào mưa sớm, đàn đi sớm; năm mưa lệch chỗ, đàn đổi đường. Đó là dấu hiệu cho thấy linh dương không đi theo lịch thuộc lòng mà phản ứng với điều kiện thực.
Linh dương biết cỏ non ở đâu bằng cách nào
Ngửi và nếm ở cự ly gần. Ở cự ly ngắn, linh dương chọn chỗ ăn bằng mũi và miệng. Chúng thích cỏ ngắn vừa mọc lại, giàu đạm và dễ tiêu, hơn là cỏ cao đã già.
Nhìn mây và chớp ở xa. Đồng cỏ phẳng, tầm nhìn xa. Các nhà nghiên cứu cho rằng linh dương có thể nhìn thấy mây dông, chớp và màn mưa ở chân trời và di chuyển về hướng đó. Có cả giả thuyết chúng nghe được tiếng sấm rất xa hay cảm nhận mùi đất ẩm theo gió. Những giả thuyết này hợp lý nhưng chưa được kiểm chứng trực tiếp.
Theo dõi thiết bị định vị. Dữ liệu từ những con linh dương được đeo vòng định vị cho thấy chúng di chuyển về phía những vùng vừa có mưa và cỏ đang xanh lại, đo được qua ảnh vệ tinh. Mối tương quan giữa đường đi và độ xanh của thảm cỏ là điều đã có bằng chứng tốt.
Ký ức của con lớn tuổi. Những con đã đi nhiều vòng có thể nhớ các điểm nước, khúc sông dễ vượt. Đàn nhỏ tách ra mà toàn con non thường kém hiệu quả hơn, gợi ý rằng kinh nghiệm có vai trò, dù khó đo trực tiếp ở loài sống đàn đông đến vậy.
Một cơ thể sinh ra để đi bộ đường dài
Dáng đi tiết kiệm. Linh dương đầu bò có vai cao, thân sau thấp, chân dài và mảnh. Kiểu thân này cho phép chúng đi nước kiệu nhẹ nhàng hàng giờ liền mà tiêu hao ít năng lượng, rất khác dáng chạy nước rút của báo hay sư tử. Đàn di chuyển thường xuyên ở tốc độ đi bộ đều, chỉ bứt tốc khi bị săn.
Miệng rộng để cắt cỏ ngắn. Mõm của linh dương đầu bò bè ngang, răng cửa xếp thành hàng rộng, rất hợp để gặm sát những đám cỏ ngắn vừa mọc lại. Đó là lý do chúng ưa đồng cỏ mới bị ngựa vằn gặm trước hoặc vừa nhú chồi sau mưa.
Phụ thuộc vào nước uống. Khác nhiều loài linh dương nhỏ có thể sống nhờ nước trong lá cây, linh dương đầu bò cần uống nước thường xuyên, gần như mỗi ngày hoặc cách ngày. Khi các vũng nước ở đồng cỏ phía nam cạn, đàn buộc phải đi, kể cả khi cỏ chưa khô hẳn. Nước và cỏ cùng nhau quyết định nhịp di cư.
Sinh lý theo mùa. Mùa giao phối diễn ra khi đàn đang trên đường, giữa năm, để con non ra đời đúng lúc đàn quay về đồng cỏ giàu khoáng sau khoảng tám tháng mang thai. Cả vòng đời sinh sản được "hẹn giờ" khớp với vòng đi của đàn.
Ngựa vằn, linh dương đầu bò, linh dương nhỏ: ba lượt ăn trên cùng một đồng cỏ
Linh dương đầu bò không đi một mình. Ngựa vằn và các loài linh dương nhỏ thường đi cùng hoặc nối tiếp nhau, và cách chúng chia đồng cỏ là một ví dụ đẹp về việc dùng chung tài nguyên:
| Loài | Ăn phần nào của cỏ | Lợi ích cho loài đến sau |
|---|---|---|
| Ngựa vằn | Thân cỏ cao, già, nhiều xơ; răng cửa trên và dưới cắt được cỏ cứng | Phát quang lớp cỏ cao, lộ ra lá non bên dưới |
| Linh dương đầu bò | Lá cỏ ngắn hơn, mềm hơn ở tầng giữa | Cắt cỏ ngắn tiếp, cỏ mọc lại nhiều chồi non |
| Linh dương nhỏ | Chồi non sát đất, lá cây thân thảo | Tận dụng phần mà hai loài lớn để lại |
| Thú ăn thịt | Bám theo đàn di cư | Không phải lợi ích, mà là áp lực khiến đàn phải đông và luôn di chuyển |
Kiểu "ăn nối tiếp" này giúp nhiều loài cùng sống trên một đồng cỏ mà ít tranh nhau trực tiếp. Nó cũng giải thích vì sao ngựa vằn hay đi trước một chút: chúng chịu được cỏ xấu hơn, mở đường cho đàn linh dương phía sau.
Hàng trăm nghìn con non ra đời trong vài tuần
Khi đàn tới đồng cỏ phía nam vào đầu năm, phần lớn con cái sinh con trong một khoảng thời gian rất ngắn, chỉ vài tuần. Mỗi ngày cao điểm có hàng nghìn con non chào đời. Đó không phải trùng hợp mà là một chiến lược chống kẻ săn mồi được nhiều nhà sinh học ủng hộ.
Sư tử, linh cẩu, báo chỉ ăn được một lượng giới hạn mỗi ngày. Nếu con non sinh rải rác quanh năm, chúng sẽ bị săn dần từng con. Sinh đồng loạt làm kẻ săn mồi "no quá sức", số bị bắt chỉ là phần nhỏ so với tổng số, và những con sống sót lớn đủ nhanh để theo kịp đàn khi đàn bắt đầu đi.
Con non linh dương đầu bò đứng dậy được rất nhanh sau khi sinh, thường chỉ trong vài phút, và chạy theo mẹ trong vòng chưa đầy một ngày. Khả năng này là bắt buộc với một loài không có hang, không có tổ, sống giữa đồng trống đầy thú săn. Thời điểm sinh cũng trùng mùa cỏ giàu khoáng nhất, giúp con mẹ có đủ sữa.
Vượt sông có cá sấu: đàn quyết định thế nào
Cảnh đàn linh dương lao qua sông có cá sấu là đoạn được quay phim nhiều nhất. Quan sát thực địa cho thấy diễn biến thường theo các bước:
- Tụ lại bên bờ. Đàn dồn về bờ sông, có khi đứng chờ hàng giờ, thậm chí bỏ đi rồi quay lại vào ngày khác.
- Vài con thăm dò. Một số con xuống mép nước, lùi lại, chạy dọc bờ. Không có con đầu đàn cố định ra lệnh.
- Đạt "ngưỡng". Khi đủ số con đã nhích về phía nước, những con khác bắt chước theo. Quyết định của đàn hình thành khi tỉ lệ con muốn đi vượt qua một ngưỡng, giống cách một đám đông bắt đầu bước qua đường khi vài người đã đi.
- Lao xuống cùng lúc. Khi đã bắt đầu, dòng người chen nhau rất khó dừng. Đi đông cùng lúc làm mỗi con ít khả năng bị cá sấu chọn trúng.
- Lên bờ bên kia. Nhiều con bị dòng xiết cuốn, bị giẫm hoặc mắc kẹt ở bờ dốc. Số chết vì đuối nước và giẫm đạp thường lớn hơn số bị cá sấu bắt.
Điều thú vị là xác linh dương chết đuối không lãng phí. Phân tích dòng sông cho thấy xác chúng là nguồn dinh dưỡng lớn cho cá, chim và vi sinh vật ở hạ lưu trong nhiều tuần, giống cách xác cá hồi nuôi rừng ở Bắc Mỹ.
Hiểu lầm hay gặp và điều đáng lo
Một số điều thường bị kể sai, và một số mối lo thật:
- "Đàn đi theo một con đầu đàn": hướng đi là kết quả tập thể, không có thủ lĩnh cố định như trong phim hoạt hình.
- "Linh dương liều mạng vượt sông vì ngốc": vượt sông là cái giá để tới đồng cỏ còn xanh. Đứng lại phía bờ khô cạn cũng có thể chết đói.
- "Di cư diễn ra đúng một tháng trong năm": đàn di chuyển gần như quanh năm, cảnh vượt sông chỉ là một đoạn ngắn được chú ý.
- Điều đáng lo thật: ở nhiều nơi khác trên thế giới, các cuộc di cư của thú lớn đã biến mất vì hàng rào, đường sá, đất nông nghiệp cắt ngang đường đi. Một đàn di cư cần cả một vùng rộng liền mạch, không chỉ một khu bảo tồn.
Với thầy giáo sinh chuẩn bị tiết học, có thể cho học sinh làm trò mô phỏng: mỗi bạn chỉ được nhìn hai bạn bên cạnh, bạn nào thấy đủ hai người bước tới thì bước theo. Cả lớp sẽ thấy "quyết định của đàn" hình thành mà không cần ai chỉ huy.
Câu hỏi thường gặp
Có bao nhiêu linh dương đầu bò tham gia di cư?
Các đợt đếm bằng máy bay ước tính hơn một triệu linh dương đầu bò, cùng hàng trăm nghìn ngựa vằn và linh dương nhỏ. Con số thay đổi theo năm và theo phương pháp đếm.
Linh dương đầu bò có thật sự ngửi được mưa từ xa không?
Đó là giả thuyết phổ biến nhưng chưa được kiểm chứng trực tiếp. Điều chắc chắn hơn là chúng di chuyển về phía nơi cỏ vừa xanh lại sau mưa, theo dữ liệu định vị và ảnh vệ tinh.
Vì sao linh dương không ở luôn vùng phía bắc có nước quanh năm?
Đồng cỏ phía nam vào mùa mưa có cỏ giàu khoáng hơn, rất cần cho con mẹ nuôi con. Ở lại một chỗ quanh năm, đàn đông như vậy cũng nhanh chóng ăn cạn cỏ.
Ở Việt Nam có loài thú nào di cư như vậy không?
Không có cuộc di cư thú lớn quy mô như thế. Một số đàn thú hoang ở Việt Nam di chuyển theo mùa giữa các vùng rừng để tìm nước và thức ăn, nhưng quãng đường ngắn và ít được nghiên cứu.
Linh dương non bị lạc mẹ thì sao?
Con non phụ thuộc hoàn toàn vào sữa và sự bảo vệ của mẹ. Lạc mẹ trong đàn đông là rủi ro lớn, nên mẹ và con nhận ra nhau qua mùi và tiếng kêu ngay từ những giờ đầu.
Đi xem linh dương di cư cần lưu ý gì?
Đi cùng đơn vị được phép, ở trong xe, giữ khoảng cách, không chặn đường đàn ra sông, không bấm còi hay bật đèn để đàn chạy. Mỗi lần đàn hoảng đều tốn năng lượng và có thể gây giẫm đạp.