ThanPhuc.comThán Phục
Hành trình di cư

Rùa biển tìm về bãi đẻ thế nào: bản đồ từ trường in dấu từ lúc mới nở

Rùa con ghi nhớ dấu từ trường của bãi cát nơi nở, rồi nhiều năm sau dùng nó để quay về. Cơ chế, bằng chứng, điều còn tranh luận và vì sao đèn bờ biển làm rối.

A tiny green sea turtle hatchling crawls across wet dark sand toward silver moonlit surf, low ground-level angle, deep blue night tones with faint amber glow on the horizon

Rùa biển cái tìm về đúng vùng bờ biển nơi nó nở ra chủ yếu nhờ một "bản đồ từ trường": khi còn là rùa con, nó ghi nhớ dấu hiệu từ trường Trái Đất ở bãi cát đó, gồm độ mạnh và góc nghiêng của đường sức, rồi nhiều năm sau bơi ngược lại cho tới khi gặp đúng dấu hiệu ấy. Ở chặng cuối, khi đã sát bờ, nhiều khả năng rùa còn dùng thêm mùi nước, hình dạng đáy biển và những gì nhìn thấy được.

Đây là một trong những hành trình đáng thán phục nhất của loài bò sát: một con vật không có bản đồ, không có ai dẫn đường, rời bãi khi chỉ to bằng lòng bàn tay, trôi dạt khắp đại dương hàng chục năm, rồi vẫn trở về một đoạn bờ biển cụ thể. Bài này đi theo từng chặng của hành trình, tách điều đã có bằng chứng vững khỏi điều còn là giả thuyết, và chỉ ra vì sao ánh đèn của con người có thể xoá mất cả chuyến đi ngay từ đêm đầu tiên.

Những phút đầu đời quyết định cả chuyến trở về

Trứng rùa nở dưới lớp cát sâu, rùa con cùng ổ đào lên gần như cùng lúc, thường vào ban đêm khi cát đã nguội. Ngay khi ló khỏi cát, chúng không đứng yên mà lao về phía biển. Chính quãng bò ngắn ngủi trên bãi và vài ngày bơi đầu tiên ngoài khơi được nhiều nhà khoa học coi là lúc rùa con "in dấu" nơi mình sinh ra.

In dấu nghĩa là một thông tin được khắc vào trí nhớ trong một khoảng thời gian ngắn của đời sống và giữ rất lâu về sau. Ví dụ quen thuộc là vịt con đi theo vật chuyển động đầu tiên nó nhìn thấy. Với rùa biển, thứ được in dấu không phải là hình ảnh mẹ, vì rùa mẹ đã bỏ đi từ lâu, mà là dấu hiệu từ trường của vùng bờ biển.

Mỗi điểm trên Trái Đất có hai đặc trưng từ trường khá riêng: cường độ (từ trường mạnh hay yếu) và độ nghiêng (đường sức cắm xuống mặt đất dốc hay thoải). Gần xích đạo đường sức gần như nằm ngang, càng lên cao về phía cực càng cắm dốc. Dọc theo một bờ biển chạy theo hướng bắc nam, mỗi đoạn bờ vì vậy có một cặp số cường độ và độ nghiêng hơi khác đoạn bên cạnh. Rùa con mang cặp số ấy theo suốt đời.

Từ bãi cát ra biển khơi: ba la bàn nối tiếp nhau

Rùa con không dùng một cách định hướng duy nhất. Các thí nghiệm với rùa mới nở cho thấy chúng chuyển qua ba "la bàn" theo từng chặng:

  1. Trên bãi cát: đi về phía sáng nhất và thấp nhất. Đường chân trời trên biển ban đêm luôn sáng hơn phía đất liền, nơi có cây cối và đồi cát che. Rùa con bò về hướng sáng hơn, thấp hơn, và cách này hiệu quả suốt hàng triệu năm trước khi có đèn điện.
  2. Ở vùng sóng vỗ: bơi ngược hướng sóng. Gần bờ, sóng luôn chạy vào bờ. Rùa con cảm nhận chuyển động lên xuống và xô tới của nước, rồi bơi thẳng vào sóng. Làm như vậy nó tự động đi ra khơi, kể cả khi không còn nhìn thấy gì.
  3. Ngoài khơi: giữ hướng bằng la bàn từ trường. Khi đã qua vùng sóng, rùa con giữ hướng bơi theo từ trường. Trong phòng thí nghiệm, đổi chiều từ trường quanh bể là rùa con đổi hướng bơi theo.
  4. Những năm trôi dạt: đọc bản đồ để ở lại trong dòng hải lưu thuận lợi. Rùa non sống nhiều năm giữa đại dương, bám theo rác trôi, rong và dòng hải lưu lớn. Khi được thả trong từ trường mô phỏng của những vùng biển khác nhau, rùa non bơi theo hướng giúp chúng ở lại trong vòng hải lưu ấm thay vì trôi ra vùng nước lạnh nguy hiểm.

Điều đáng chú ý ở chặng cuối là rùa non chưa từng đi qua các vùng biển đó, vậy mà vẫn phản ứng đúng. Điều này gợi ý rằng phản ứng với một số dấu hiệu từ trường là bẩm sinh, còn dấu hiệu riêng của bãi nở thì được học qua in dấu.

Bản đồ từ trường hoạt động ra sao

La bàn khác bản đồ. La bàn chỉ cho biết phía bắc ở đâu. Bản đồ cho biết "mình đang ở đâu so với đích". Một người cầm la bàn bị bỏ giữa rừng vẫn có thể lạc, vì không biết nhà nằm phía nào. Rùa biển trưởng thành có vẻ dùng được cả hai: la bàn để giữ hướng, bản đồ để biết nên rẽ về hướng nào.

Hai con số tạo thành một lưới toạ độ thô. Nếu cường độ tăng dần theo hướng này và độ nghiêng tăng dần theo hướng kia, mỗi điểm trên đại dương có một cặp số riêng, giống kinh độ và vĩ độ. Rùa không cần "tính" theo kiểu con người, nó chỉ cần biết: nếu cường độ đang yếu hơn dấu hiệu nhà thì bơi về hướng làm nó mạnh lên.

Đi theo một đường đồng mức rồi men dọc bờ. Giả thuyết được nhiều người ủng hộ là rùa cái trưởng thành bơi về phía bờ lục địa, tới khi gặp đúng độ nghiêng hoặc đúng cường độ của quê nhà, rồi men theo đường bờ cho tới khi cả hai con số đều khớp. Cách đi này không cần chính xác tuyệt đối mà vẫn đưa nó tới đúng vùng.

Chặng cuối cần giác quan khác. Từ trường thay đổi rất ít trên khoảng cách vài cây số, nên khó dùng để chọn đúng một bãi cát nhỏ. Người ta nghĩ rằng ở gần bờ, rùa dùng thêm mùi đặc trưng của nước, độ dốc đáy biển, tiếng sóng và hình dáng bờ. Phần này đến nay vẫn ít bằng chứng trực tiếp.

Đã chứng minh, đang có bằng chứng tốt và còn là giả thuyết

Khoa học về định hướng của rùa biển đi một chặng dài từ phỏng đoán tới thí nghiệm. Bảng dưới tách các mức chắc chắn để bạn không nhầm khi đọc tin trên mạng:

Nhận địnhMức chắc chắnCăn cứ chính
Rùa con mới nở bò về phía chân trời sáng hơnĐã chứng minh rõThí nghiệm thay đổi ánh sáng trên bãi và trong bể
Rùa con bơi ngược hướng sóng để ra khơiĐã chứng minh rõThí nghiệm bể tạo sóng nhân tạo
Rùa biển có la bàn từ trườngĐã chứng minh rõĐổi chiều từ trường quanh bể, rùa đổi hướng bơi
Rùa non phản ứng với từ trường của từng vùng biểnBằng chứng tốtThả rùa trong từ trường mô phỏng nhiều vùng
Rùa cái quay về nhờ dấu từ trường in dấu từ nhỏBằng chứng tốt, gián tiếpVị trí làm tổ dịch chuyển theo sự trôi chậm của từ trường qua nhiều năm
Rùa cảm nhận từ trường bằng tinh thể sắt từ trong cơ thểGiả thuyếtChưa tìm thấy cơ quan cụ thể
Rùa dùng mùi nước ở chặng cuốiGiả thuyếtSuy ra từ các loài khác, chưa có thí nghiệm quyết định

Bằng chứng gián tiếp ở dòng thứ năm khá thuyết phục: từ trường Trái Đất không đứng yên mà trôi chậm qua các năm. Khi dấu hiệu của một đoạn bờ dịch đi, mật độ tổ rùa dọc bờ biển cũng dịch theo cùng chiều. Nếu rùa nhớ nhà bằng cảnh vật thì không có lý do gì để tổ dịch theo từ trường.

Rùa cảm nhận từ trường bằng bộ phận nào

Đây là câu hỏi mở lớn nhất. Con người có mắt cho ánh sáng, tai cho âm thanh, nhưng chưa ai chỉ ra được "cơ quan từ trường" của rùa biển một cách chắc chắn. Có hai hướng giải thích chính, và cũng có thể rùa dùng cả hai.

Hướng thứ nhất cho rằng trong mô của rùa có những hạt khoáng sắt từ cực nhỏ, giống kim la bàn tí hon. Khi từ trường bên ngoài thay đổi, các hạt này xoay hoặc kéo nhẹ vào màng tế bào thần kinh, tạo ra tín hiệu. Thí nghiệm cho rùa tiếp xúc một xung từ mạnh, đủ làm rối các hạt sắt từ, thấy hành vi định hướng bị ảnh hưởng trong một thời gian, gợi ý giả thuyết này có cơ sở.

Hướng thứ hai là một phản ứng hoá học trong mắt, phụ thuộc ánh sáng, được nghiên cứu nhiều ở chim di cư. Phản ứng này tạo ra cặp phân tử mang điện có trạng thái nhạy với hướng từ trường. Với rùa, giả thuyết này chưa có nhiều bằng chứng như với chim.

Một chi tiết dễ quên: từ trường xuyên qua nước, đá, thân thể mà không bị cản. Đó chính là lý do nó là tín hiệu lý tưởng cho một con vật sống giữa đại dương, nơi không có mốc nào cố định để nhìn.

Khi bản đồ bị nhiễu: đèn bờ biển, bãi cát đổi dạng và kim loại

Một hệ định hướng tinh vi vẫn có điểm yếu, và gần như mọi điểm yếu đều đến từ con người:

  • Đèn bờ biển: rùa con bò về phía sáng nhất. Đèn khách sạn, quán ăn, đường ven biển sáng hơn chân trời trên biển, khiến cả ổ bò ngược vào đất liền, kiệt sức hoặc bị xe cán, chim và chó bắt. Ánh sáng xanh và trắng gây rối nhiều nhất, ánh sáng đỏ hoặc hổ phách ít gây rối hơn.
  • Ánh đèn pin và đèn điện thoại: một người cầm đèn rọi khắp bãi lúc rùa con đang lên cũng đủ làm lệch hướng cả nhóm.
  • Bãi cát bị kè, bị lấp: rùa cái quay về đúng vùng in dấu, nhưng nếu bãi đã biến thành kè bê tông thì nó không có chỗ đẻ, phải đẻ ở nơi kém an toàn hơn hoặc bỏ ổ.
  • Công trình nhiều sắt thép sát bãi: một số nhà khoa học lo ngại các khối kim loại lớn hay đường dây điện làm sai lệch nhẹ từ trường cục bộ. Mức ảnh hưởng thực tế còn đang được đánh giá, chưa có kết luận.
  • Rác nhựa ngoài khơi: không làm hỏng la bàn nhưng rùa non sống trong đúng các dải rác trôi theo hải lưu, nơi chúng dễ nuốt nhựa nhầm với thức ăn.

Nhiều khu bảo tồn ven biển trên thế giới, và các bãi rùa đẻ ở Việt Nam như Côn Đảo, đều khuyến cáo tắt hoặc che đèn hướng ra bãi trong mùa rùa đẻ. Đó là cách bảo vệ trực tiếp cái la bàn đầu tiên của rùa con.

Quan sát và tự làm một thí nghiệm nhỏ để hiểu la bàn từ

Bạn không thể "thử" bản đồ từ trường trên rùa thật, và cũng không nên chạm vào rùa con. Nhưng vẫn có cách hiểu cơ chế bằng tay mình và quan sát có trách nhiệm:

  • Làm la bàn nổi: chà một cây kim khâu theo một chiều lên thỏi nam châm khoảng ba mươi lần, đặt lên miếng nút bần hoặc lá cây nổi trong bát nước. Kim tự xoay về hướng bắc nam. Đó là phần "la bàn" mà rùa cũng có.
  • Thấy được độ nghiêng: treo một cây kim đã nhiễm từ bằng sợi chỉ buộc đúng điểm cân bằng. Ở Việt Nam, đầu kim sẽ chúc xuống rất nhẹ vì ta ở gần xích đạo; ở vùng gần cực, kim chúc gần như thẳng đứng. Rùa đọc chính góc chúc ấy.
  • Đi xem rùa đẻ đúng cách: chỉ đi theo chương trình của vườn quốc gia hoặc khu bảo tồn, có kiểm lâm dẫn, không chiếu đèn trắng, không chụp đèn flash, giữ khoảng cách, không đứng chắn giữa rùa con và mặt biển.
  • Ở nhà bên biển: nếu nhà, quán bạn nhìn thẳng ra bãi có rùa lên, kéo rèm, dùng đèn ánh vàng chiếu xuống đất thay vì đèn trắng chiếu ngang ra biển trong mùa rùa đẻ.

Rùa biển là nhóm loài nguy cấp, được pháp luật bảo vệ. Không mua đồ làm từ mai rùa, không mua trứng rùa, không mang rùa con về nuôi "cho chắc ăn rồi thả", vì làm như vậy là cắt ngang đúng khoảnh khắc in dấu mà cả bài này kể.

Câu hỏi thường gặp

Rùa biển đực có quay về bãi nơi nó nở không?

Rùa đực không lên bãi, nhưng nhiều bằng chứng di truyền cho thấy chúng cũng quay về vùng biển gần nơi nở để giao phối, nên có thể chúng cũng dùng bản đồ từ trường tương tự.

Rùa cái có về đúng từng mét cát nơi nó nở không?

Không chính xác đến vậy. Rùa thường về đúng vùng bờ biển, sai lệch có thể vài cây số đến vài chục cây số tuỳ loài và tuỳ cá thể, rồi chọn chỗ đẻ trong vùng đó.

Bao lâu rùa biển mới quay về đẻ lần đầu?

Tuỳ loài và điều kiện thức ăn, thường phải nhiều năm, có loài cần tới vài chục năm mới trưởng thành. Vì thế trí nhớ in dấu của rùa phải giữ được rất lâu.

Từ trường Trái Đất thay đổi thì rùa có bị lạc không?

Từ trường trôi rất chậm, nên rùa thường chỉ về lệch một chút so với nơi nở, theo đúng chiều trôi của từ trường. Sự lệch có hệ thống này lại là bằng chứng cho thấy rùa dùng từ trường.

Thả rùa con ở bãi khác có làm nó về bãi đó không?

Có thể, vì rùa con in dấu nơi nó thật sự bò ra biển. Đó là lý do các chương trình ấp trứng cứu hộ thường thả rùa con ngay tại bãi gốc, không mang đi nơi khác.

Ánh trăng có làm rùa con lạc hướng không?

Không. Trăng và sao chiếu sáng cả bầu trời, làm chân trời trên biển sáng hơn, giúp rùa con đi đúng. Chỉ nguồn sáng nhân tạo nằm thấp phía đất liền mới gây lạc hướng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138