Chim lớn như ngỗng, sếu, cò quăm, cốc bay theo hình chữ V vì mỗi con đặt đầu cánh mình vào đúng vùng không khí đang bốc lên phía sau đầu cánh con bay trước, nhờ đó được nâng thêm một phần và đỡ tốn sức vỗ cánh. Chúng còn vỗ cánh lệch nhịp đúng lúc để luôn ở trong vùng khí nâng, và thay phiên nhau bay ở vị trí đầu, nơi vất vả nhất.
Hình chữ V trông như một trò xếp hàng cho đẹp, nhưng thật ra là lời giải khí động học cho bài toán bay xa hàng nghìn cây số với lượng mỡ có hạn. Bài này giải thích luồng khí phía sau một cánh chim, bằng chứng đo được trên chim thật, lý do chim nhỏ không bay kiểu này, và cách bạn quan sát đội hình của cò, vịt trời trên đồng ruộng Việt Nam.
Phía sau mỗi cánh chim không khí chuyển động thế nào
Để hiểu chữ V, trước hết cần thấy luồng khí quanh một cánh đang bay. Chuỗi hiện tượng diễn ra như sau:
- Cánh tạo lực nâng bằng cách đẩy không khí xuống. Khi chim vỗ cánh và lướt tới, áp suất dưới cánh cao hơn trên cánh, một khối khí bị đẩy xuống phía dưới, và phản lực của nó nâng chim lên.
- Không khí ở đầu cánh cuộn tròn. Ở mút cánh, khí áp suất cao bên dưới tràn vòng lên phía trên áp suất thấp, tạo thành một cuộn xoáy kéo dài phía sau, giống sợi khói xoắn.
- Phía trong cuộn xoáy khí đi xuống, phía ngoài khí đi lên. Ngay sau thân chim là vùng khí bị đẩy xuống; nhưng lệch ra ngoài mút cánh một chút lại có một dải khí đang bốc lên.
- Con bay sau đặt cánh vào dải khí bốc lên. Nếu con chim phía sau bay lệch ra ngoài và lùi lại một chút, đầu cánh của nó nằm trong vùng khí bốc lên ấy, như được nâng nhẹ bằng một bàn tay vô hình.
- Lặp lại cho cả đàn. Mỗi con lại bay lệch sau con trước theo cùng một góc, và đàn tự xếp thành hai cạnh của chữ V.
Phi công cũng biết hiện tượng này. Máy bay lớn để lại xoáy đầu cánh mạnh tới mức máy bay nhỏ cất cánh sau phải chờ một khoảng thời gian. Một số thử nghiệm cho hai máy bay chở hàng bay nối nhau theo đúng vị trí lệch như chim, và ghi nhận nhiên liệu tiết kiệm đáng kể cho máy bay phía sau.
Bằng chứng đo được trên chim thật
Trong nhiều năm, lợi ích của chữ V chỉ được tính trên giấy. Bằng chứng trực tiếp đến khi người ta gắn thiết bị định vị độ chính xác cao và cảm biến chuyển động lên một đàn cò quăm được nuôi dạy để bay theo máy bay siêu nhẹ trên hành trình di cư. Thiết bị ghi được vị trí của từng con và từng nhịp vỗ cánh nhiều lần mỗi giây.
Kết quả cho thấy hai điều. Thứ nhất, chim thường bay ở đúng khoảng lệch mà lý thuyết khí động học dự đoán là có lợi nhất. Thứ hai, và bất ngờ hơn, chúng chỉnh nhịp vỗ cánh: khi bay chéo sau con trước, nhịp vỗ của con sau lệch pha sao cho đầu cánh của nó đi theo đúng đường lượn sóng của dòng khí bốc lên. Khi tình cờ bay thẳng ngay sau lưng con trước, nơi khí đi xuống, chúng đổi sang vỗ ngược pha để giảm tác hại.
Một loạt quan sát khác ở bồ nông được huấn luyện bay theo thuyền máy cho thấy nhịp tim của chim khi bay trong đội hình thấp hơn khi bay một mình, và chúng vỗ cánh ít lần hơn, lượn nhiều hơn. Mức tiết kiệm cụ thể thay đổi theo loài và theo điều kiện gió, các con số trên giấy thường cao hơn con số đo thực tế, nhưng hướng kết quả thì nhất quán: bay đội hình giúp đỡ tốn sức.
Ai dẫn đầu và vì sao phải đổi chỗ
Con đầu đàn không được nâng. Vị trí mũi chữ V không có ai phía trước tạo khí nâng, nên con dẫn đầu tốn sức nhất. Nó không phải là "thủ lĩnh" theo nghĩa ra lệnh cho cả đàn.
Chim thay phiên nhau. Dữ liệu từ đàn cò quăm gắn thiết bị cho thấy các con luân phiên vào vị trí đầu và vị trí được nâng. Mỗi con dành một phần thời gian bay ở chỗ tốn sức và một phần ở chỗ được hưởng lợi, gần giống một nhóm đạp xe đổi người dẫn gió.
Có qua có lại. Con nào chịu bay đầu lâu thì cũng được bay sau lâu. Kiểu đổi phiên công bằng này là một trong những ví dụ hiếm hoi đo được về hợp tác qua lại giữa các cá thể không cần là họ hàng.
Chim trẻ học từ chim già. Ở sếu, ngỗng và nhiều loài bay theo gia đình, chim non di cư cùng bố mẹ trong đàn và học đường bay, điểm dừng chân. Đội hình vì vậy còn là một lớp học về bản đồ, không chỉ về khí động học.
Loài nào bay chữ V, loài nào không
Không phải chim nào cũng hưởng lợi từ đội hình. Bảng so sánh các nhóm hay gặp:
| Nhóm chim | Kiểu bay đàn | Vì sao |
|---|---|---|
| Ngỗng, sếu, cò quăm, thiên nga | Chữ V hoặc một hàng chéo | Cánh dài, thân nặng, vỗ đều, xoáy đầu cánh mạnh và ổn định |
| Cốc, bồ nông | Hàng chéo, chữ V lỏng | Bay thấp gần mặt nước, cùng nguyên lý |
| Cò trắng, diệc trên đồng ruộng | Thường hàng lỏng hoặc chữ V không đều | Quãng bay ngắn, lợi ích ít nên đội hình không chặt |
| Sáo, chim sẻ, chim chích | Đàn tròn, đổi hình liên tục | Thân nhỏ, vỗ cánh nhanh, xoáy yếu và hỗn loạn, khó hưởng lợi |
| Chim ưng, diều hâu di cư | Bay rải rác, lượn vòng | Dùng luồng khí nóng bốc từ mặt đất, không cần đội hình |
Đàn sáo bay cuộn như đám khói vào chiều tối là một chuyện khác hẳn: mỗi con chỉ bám theo vài con gần nhất để tránh bị chim săn mồi bắt, không nhằm tiết kiệm sức. Hai kiểu bay đàn trông đều đẹp nhưng giải hai bài toán khác nhau.
Cái giá của bay đội hình và cách chim giữ khoảng cách
Bay sát nhau không miễn phí. Vùng khí bốc lên chỉ là một dải hẹp, lệch ra hay lùi lại một chút là mất lợi, sát vào thân con trước thì rơi vào vùng khí đi xuống, còn tệ hơn bay một mình. Con chim phía sau phải liên tục điều chỉnh vị trí, giống người lái xe giữ khoảng cách với xe trước trên đường đèo.
Chim làm việc này chủ yếu bằng mắt và bằng cảm giác của lông. Mắt chim ngỗng, sếu nằm hai bên đầu, tầm nhìn ngang rất rộng, nên nó thấy con trước ở góc chéo mà không phải quay đầu. Lông cánh và các thụ thể ở gốc lông cảm nhận được luồng khí đổi hướng, báo cho chim biết đầu cánh đang ở trong hay ngoài vùng có lợi. Phần não xử lý thông tin này nhanh tới mức chỉnh được nhịp vỗ trong từng lần đập cánh.
Một cái giá khác là tốc độ. Cả đàn phải bay theo tốc độ phù hợp với nhiều con, không ai bay hết sức riêng mình. Với chim lớn bay chặng dài, giữ một tốc độ đều mà tiết kiệm năng lượng có lợi hơn nhiều so với vài con bay nhanh rồi kiệt sức. Đó là lý do ở những chặng ngắn, chẳng hạn bay từ tổ ra bãi ăn vài cây số, đội hình thường lỏng lẻo: lợi ích không bõ công giữ hàng.
Hiểu lầm hay gặp về chữ V
Một vài điều kể sai khá phổ biến:
- "Con đầu đàn là con khoẻ nhất, dẫn đường suốt chuyến": vị trí đầu được thay phiên. Đường bay thì được quyết định bởi kinh nghiệm chung của những con lớn tuổi trong đàn.
- "Chữ V giúp chim cắt gió như mũi thuyền": không phải. Lợi ích không đến từ việc rẽ không khí mà từ dải khí bốc lên sau đầu cánh con trước.
- "Hai cạnh chữ V luôn dài bằng nhau": rất hiếm. Đàn thật thường có một cạnh dài một cạnh ngắn, hoặc chỉ là một hàng chéo, vì mỗi con chỉ quan tâm tới con ngay trước mình.
- "Chim kêu khi bay để cổ vũ nhau": chim kêu để giữ liên lạc, biết vị trí của nhau, nhất là trong mây hoặc ban đêm. Gán cho nó chuyện cổ vũ là tưởng tượng.
- "Mọi đàn chim di cư đều bay chữ V": chỉ những loài thân lớn, cánh dài. Chim nhỏ, chiếm phần lớn số chim di cư, bay rời rạc hoặc theo đàn tròn.
Quan sát đội hình bay ở Việt Nam
Bạn có thể thấy nguyên lý này ở rất gần, chỉ cần đúng chỗ và đúng giờ:
- Chiều muộn trên cánh đồng lúa: đàn cò, diệc bay về tổ thường xếp hàng chéo hoặc chữ V lỏng. Đếm số con và để ý con đầu có đổi không sau vài trăm mét.
- Mùa đông ở vùng đất ngập nước ven biển: các vườn quốc gia ở cửa sông có vịt trời, cốc và đôi khi cả sếu, cò thìa. Đội hình chặt nhất thấy được lúc cả đàn cất cánh rời bãi kiếm ăn.
- Dùng điện thoại quay chậm: quay đoạn đàn bay ngang trời rồi xem lại chậm, bạn sẽ thấy nhịp vỗ cánh của con sau không trùng con trước, mà lệch như làn sóng chạy dọc hàng.
- Thí nghiệm với giấy: thả một tờ giấy mỏng ngay sau mép một tấm bìa đang được kéo nhanh ngang qua, sẽ thấy tờ giấy bị cuốn xuống phía sau bìa nhưng bốc lên khi đặt lệch ra ngoài mép. Đó là mô hình thô của xoáy đầu cánh.
Khi quan sát ở các khu đất ngập nước, giữ khoảng cách để không làm đàn hoảng bay, vì mỗi lần cất cánh vô cớ là một lần chim mất năng lượng cần cho chuyến đi. Sếu đầu đỏ và cò thìa là loài nguy cấp, chỉ nên ngắm bằng ống nhòm từ xa.
Câu hỏi thường gặp
Chim bay chữ V tiết kiệm được bao nhiêu sức?
Mức tiết kiệm thay đổi theo loài, khoảng cách giữa các con và gió. Các phép đo trên chim thật cho thấy lợi ích rõ ràng nhưng thường thấp hơn những con số lý thuyết hay được nhắc trên mạng.
Vì sao đàn chim đôi khi đổi từ chữ V sang hàng ngang?
Khi cất cánh, hạ cánh, đổi hướng hay gặp gió xoáy, đội hình vỡ ra rồi tự sắp xếp lại. Hình dạng chỉ ổn định khi cả đàn bay thẳng, đều tốc độ trong không khí êm.
Chim non lần đầu bay có biết xếp chữ V không?
Chim non thường bay vụng hơn, vị trí kém chính xác hơn. Chúng cải thiện dần qua các chặng bay cùng đàn, nhờ cảm nhận được luồng khí và quan sát chim lớn.
Máy bay có học theo cách bay chữ V không?
Có. Các hãng chế tạo và hàng không đã thử cho máy bay bay nối tiếp nhau ở vị trí lệch để tận dụng xoáy đầu cánh, và ghi nhận tiết kiệm nhiên liệu cho máy bay phía sau.
Chim có bay chữ V vào ban đêm không?
Có. Ngỗng và sếu thường bay cả ban đêm trong mùa di cư và vẫn giữ đội hình, liên lạc với nhau bằng tiếng kêu khi không nhìn rõ nhau.
Một con chim bị thương bỏ đàn thì sao?
Con đó phải bay một mình, tốn sức hơn. Ở một số loài sống theo gia đình, vài con trong nhóm có thể đáp xuống cùng, nhưng câu chuyện cả đàn luôn chờ con yếu là phóng đại.