Bò ăn cỏ mà lớn được là nhờ một "nhà máy lên men" trong bụng: dạ cỏ chứa hàng tỷ vi khuẩn, nấm và trùng lông phân giải chất xơ của cỏ, điều mà bản thân con bò không làm được vì không có enzyme cắt xenlulozơ. Vi sinh vật biến chất xơ thành các axit béo dễ hấp thu, bò dùng chúng làm nguồn năng lượng chính. Sau đó chính vi sinh vật trôi xuống ngăn dạ dày thật và trở thành nguồn đạm cho bò.
Nói cách khác, bò không thật sự ăn cỏ; bò nuôi vi sinh vật bằng cỏ rồi sống nhờ vi sinh vật. Đây là một trong những quan hệ cộng sinh quy mô lớn nhất hành tinh, có mặt ở trâu, bò, dê, cừu, hươu, nai. Bài dưới đi từng ngăn dạ dày, giải thích vì sao bò phải nhai lại hàng giờ mỗi ngày, khí metan từ đâu ra, và vì sao đổi thức ăn đột ngột có thể làm bò ốm nặng.
Bài toán chất xơ: vì sao hầu hết động vật không tiêu hoá nổi cỏ
Cỏ giàu năng lượng hơn ta tưởng, nhưng phần lớn năng lượng ấy bị khoá trong vách tế bào thực vật, làm từ xenlulozơ và các chất xơ khác. Xenlulozơ là chuỗi dài của đường glucozơ nối với nhau bằng một kiểu liên kết mà enzyme tiêu hoá của động vật có xương sống không cắt được. Người ăn rau, chất xơ đi qua ruột gần như nguyên vẹn; điều đó tốt cho người, nhưng nếu phải sống bằng cỏ thì người sẽ chết đói giữa đồng.
Ngược lại, nhiều vi khuẩn, nấm và động vật nguyên sinh có enzyme cắt được xenlulozơ. Vì vậy mọi động vật sống chủ yếu bằng lá, cỏ, gỗ đều phải "thuê" vi sinh vật. Khác nhau chỉ ở chỗ đặt phòng lên men: trâu bò đặt ở phía trước, trong những ngăn dạ dày to trước dạ dày thật; ngựa, thỏ đặt ở phía sau, trong manh tràng và ruột già; mối đặt trong đoạn ruột sau phình to.
Lên men trước như trâu bò có một lợi thế lớn: vi sinh vật sau khi làm việc sẽ trôi xuống dạ dày thật và ruột non, nơi chúng bị tiêu hoá và hấp thu như thịt. Lên men phía sau thì vi sinh vật đi thẳng ra ngoài, phí phần đạm quý. Thỏ giải bài toán này theo cách riêng: chúng ăn lại một loại phân mềm thải ra ban đêm, để đưa vi sinh vật qua ruột non thêm một lần.
Từ góc nhìn của vi sinh vật, dạ cỏ là một chỗ ở lý tưởng: ấm đều quanh năm, không có ôxy cạnh tranh, thức ăn được đưa vào đều đặn nhiều lần mỗi ngày, chất thải axit được chủ nhà hút đi liên tục. Vi sinh vật nhận chỗ ở và thức ăn, con vật nhận năng lượng và đạm. Đó là định nghĩa của cộng sinh hai bên cùng có lợi, chỉ khác là một bên là hàng tỷ sinh vật nhỏ không nhìn thấy bằng mắt.
Bốn ngăn dạ dày và việc của từng ngăn
Câu "bò có bốn cái dạ dày" là cách nói quen nhưng chưa chính xác: bò có một dạ dày chia bốn ngăn, ba ngăn đầu là phần phình của thực quản, chỉ ngăn cuối mới tiết axit và enzyme như dạ dày người.
| Ngăn | Hình dung đời thường | Việc chính |
|---|---|---|
| Dạ cỏ | Thùng ủ lên men cực lớn, ở bò trưởng thành chứa tới cả trăm lít | Nơi vi sinh vật phân giải chất xơ, tạo axit béo và khí; thành dạ cỏ có lớp gai nhỏ hấp thu axit béo |
| Dạ tổ ong | Cái sàng có vách như tổ ong | Phân loại: miếng thô bị đẩy ngược lên miệng để nhai lại, phần đã mịn được cho đi tiếp; vật lạ nặng như đinh, dây thép hay mắc lại ở đây |
| Dạ lá sách | Một cuốn sách với rất nhiều "trang" mỏng xếp sát nhau | Ép và hút nước, khoáng từ khối thức ăn trước khi đi xuống |
| Dạ múi khế | Dạ dày thật, giống dạ dày người | Tiết axit và enzyme, tiêu hoá cả phần thức ăn còn lại lẫn khối vi sinh vật trôi xuống |
Ở bê con mới sinh, dạ cỏ còn nhỏ và chưa có vi sinh vật. Khi bê bú, một rãnh ở thực quản khép lại thành ống, đưa sữa đi thẳng xuống dạ múi khế, bỏ qua dạ cỏ. Chỉ khi bê bắt đầu gặm cỏ, liếm láp quanh chuồng, cọ vào mẹ, vi sinh vật từ môi trường mới vào và dạ cỏ lớn dần theo.
Một nắm cỏ đi qua bò thế nào
Theo chân một nắm cỏ từ miệng đến lúc thành năng lượng sẽ thấy phần việc của bò và phần việc của vi sinh vật đan xen ra sao.
- Gặm và nuốt vội. Bò dùng lưỡi cuốn cỏ, nhai sơ vài lần rồi nuốt. Lúc này nước bọt trộn vào rất nhiều.
- Ngâm trong dạ cỏ. Cỏ chìm vào khối dịch ấm, gần bốn mươi độ, không có ôxy. Vi khuẩn bám lên bề mặt sợi cỏ, nấm kỵ khí cắm những sợi nhỏ vào trong xơ để mở đường, trùng lông nuốt mảnh cỏ và vi khuẩn.
- Ợ lên nhai lại. Những miếng còn thô được đẩy ngược lên miệng. Bò nhai kỹ, nghiền nhỏ để tăng diện tích cho vi sinh vật tấn công, rồi nuốt lại. Một con bò dành nhiều giờ mỗi ngày cho việc này, thường lúc nằm nghỉ.
- Lên men. Vi sinh vật cắt xenlulozơ thành đường rồi "ăn" đường, thải ra các axit béo ngắn mạch như axit axetic, propionic, butyric, cùng khí cacbonic và metan.
- Hấp thu. Thành dạ cỏ hút các axit béo vào máu. Gan và cơ thể bò dùng chúng làm năng lượng, làm đường máu và mỡ sữa.
- Ăn luôn người thợ. Vi sinh vật cùng phần cỏ đã mịn đi qua dạ lá sách xuống dạ múi khế, bị axit và enzyme tiêu hoá. Đạm của vi sinh vật trở thành nguồn đạm chính của bò.
Nước bọt là chi tiết nhỏ mà quan trọng. Bò tiết hàng chục lít nước bọt mỗi ngày, chứa chất đệm trung hoà axit do lên men tạo ra, giữ cho dạ cỏ không quá chua. Nhai lại càng nhiều thì nước bọt càng nhiều, nên cỏ thô giúp dạ cỏ ổn định hơn thức ăn mịn.
Khí metan và tiếng ợ của bò
Metan từ đâu ra. Quá trình lên men sinh ra khí hiđrô. Nếu hiđrô tích tụ, lên men sẽ chậm lại. Một nhóm vi sinh vật gọi là cổ khuẩn sinh metan dùng hiđrô và cacbonic để tạo ra metan, giữ cho dây chuyền lên men chạy đều. Như vậy metan là sản phẩm phụ của một hệ sinh thái đang làm việc tốt.
Đi ra bằng đường nào. Phần lớn metan thoát ra qua miệng khi bò ợ hơi, không phải qua đường hậu môn như nhiều người nghĩ. Bò ợ liên tục suốt ngày, nhẹ đến mức ta ít để ý.
Vì sao được quan tâm. Metan là khí nhà kính mạnh, và chăn nuôi gia súc nhai lại là một nguồn phát thải đáng kể trên toàn cầu. Các nhà khoa học đang thử nhiều cách giảm metan: thay đổi khẩu phần, chọn giống, và một số phụ gia thức ăn, kể cả loại chiết từ rong biển. Thách thức là giảm metan mà không làm hỏng sự cân bằng của dạ cỏ.
Năng lượng bị mất. Mỗi phần metan ợ ra cũng là một phần năng lượng của cỏ không vào được cơ thể bò. Giảm metan vì thế có thể vừa có lợi cho khí hậu vừa giúp bò tận dụng thức ăn tốt hơn, dù mức lợi thật sự còn đang được đo.
Khi hệ sinh thái trong bụng bị xáo trộn
Vi sinh vật trong dạ cỏ không phải một loài mà là một cộng đồng đông đúc với hàng trăm loài, mỗi nhóm chuyên một việc: nhóm phân giải xơ, nhóm ăn tinh bột, nhóm ăn đạm, nhóm sinh metan. Thành phần cộng đồng phụ thuộc vào thức ăn. Bò ăn cỏ khô có cộng đồng khác bò ăn nhiều cám, ngô.
Nếu bò đột ngột được ăn nhiều tinh bột, chẳng hạn ăn trộm một bao cám hay được đổi khẩu phần một lèo, nhóm vi khuẩn ăn tinh bột bùng phát. Chúng tạo nhiều axit lactic, mạnh hơn hẳn các axit béo thường, làm dạ cỏ chua đi nhanh. Nhóm phân giải xơ chết bớt, dạ cỏ ngừng co bóp, bò bỏ ăn, có khi nguy kịch. Người chăn nuôi gọi chung các tình trạng này là rối loạn dạ cỏ; nặng hơn có chướng hơi khi khí không thoát ra được.
Vì vậy nguyên tắc của người nuôi trâu bò có kinh nghiệm là đổi khẩu phần từ từ, trong nhiều ngày, để cộng đồng vi sinh vật kịp thích nghi; luôn có đủ cỏ thô; và không để gia súc tiếp cận bao thức ăn tinh. Đó là cách chăm sóc chính những người thợ vô hình bên trong con vật. Gặp con vật bỏ ăn, bụng chướng căng, cần gọi người làm thú y sớm.
So sánh và hiểu lầm: từ trâu đồng tới con mối
Đặt dạ cỏ cạnh các "phòng lên men" khác của tự nhiên giúp thấy tài tình của nó, và gỡ vài hiểu lầm hay gặp.
- Trâu và bò: cùng là động vật nhai lại. Người chăn nuôi thường nhận xét trâu ăn được cỏ thô, rơm già tốt hơn bò; hệ vi sinh và nhịp tiêu hoá của trâu có những khác biệt được nghiên cứu nhiều ở châu Á.
- Ngựa: lên men ở ruột sau, ăn nhiều hơn để bù lại phần tiêu hoá kém hiệu quả hơn, nhưng thức ăn đi qua nhanh hơn.
- Mối: nhiều loài mối ăn gỗ nhờ động vật nguyên sinh và vi khuẩn trong đoạn ruột sau; mối non nhận "giống" vi sinh vật từ mối trưởng thành qua việc trao đổi thức ăn.
- Người: ruột già cũng có vi sinh vật lên men một phần chất xơ, nhưng ở mức nhỏ so với nhu cầu năng lượng; người không thể sống bằng cỏ.
- Hiểu lầm "bò tự tiêu hoá cỏ": sai; không có vi sinh vật, bò chết đói dù dạ cỏ đầy cỏ.
- Hiểu lầm "nhai lại là bò đang nhai kẹo cao su vô ích": nhai lại là bước nghiền và tạo nước bọt không thể thiếu; bò bỏ nhai lại là dấu hiệu bệnh.
Quan sát an toàn: ra đồng lúc trưa, khi trâu bò nằm nghỉ dưới bóng cây, bạn sẽ thấy một cục nhỏ chạy ngược lên dọc cổ, rồi con vật nhai đều đặn khoảng một phút, nuốt xuống, và cục tiếp theo lại lên. Đếm số lần nhai cho một miếng là một bài quan sát thú vị cho học sinh. Đứng xa, không đứng sau lưng con vật.
Câu hỏi thường gặp
Bò có bốn dạ dày đúng không?
Chính xác hơn, bò có một dạ dày chia bốn ngăn: dạ cỏ, dạ tổ ong, dạ lá sách và dạ múi khế. Ba ngăn đầu là nơi lên men và phân loại thức ăn, chỉ ngăn cuối mới tiết axit và enzyme như dạ dày người.
Vì sao bò nằm nghỉ mà miệng vẫn nhai?
Đó là nhai lại. Bò ợ những miếng cỏ còn thô từ dạ cỏ lên, nhai kỹ cho mịn rồi nuốt lại. Nhai lại giúp vi sinh vật phân giải cỏ nhanh hơn và tạo nhiều nước bọt giữ cho dạ cỏ không quá chua.
Trâu bò có bị đau bụng khi ăn nhiều cám không?
Có thể bị nặng. Tinh bột nhiều đột ngột làm vi khuẩn sinh axit lactic phát triển mạnh, dạ cỏ chua đi, các vi sinh vật phân giải xơ chết bớt. Con vật bỏ ăn, chướng bụng, cần người làm thú y xử lý sớm.
Khí metan của bò thoát ra qua đường nào?
Phần lớn metan thoát ra qua miệng khi bò ợ hơi, chỉ một phần nhỏ đi qua đường ruột. Metan sinh ra trong dạ cỏ do nhóm cổ khuẩn dùng khí hiđrô của quá trình lên men.
Bê con mới đẻ đã có vi sinh vật trong dạ cỏ chưa?
Chưa. Bê mới sinh có dạ cỏ nhỏ và gần như không có vi sinh vật, sữa đi thẳng xuống dạ múi khế. Vi sinh vật vào dần khi bê tiếp xúc với mẹ, chuồng trại và bắt đầu gặm cỏ, dạ cỏ lớn lên theo.
Người có tiêu hoá được cỏ như bò không?
Không. Người không có enzyme cắt xenlulozơ và cũng không có ngăn lên men lớn. Vi sinh vật ở ruột già người chỉ lên men được một phần nhỏ chất xơ, đủ có lợi cho đường ruột nhưng không đủ để sống bằng cỏ.