Cá hề không bị hải quỳ đốt chủ yếu nhờ lớp nhầy phủ ngoài da: lớp nhầy này không chứa, hoặc chứa rất ít, những chất hoá học làm tế bào châm của hải quỳ phóng kim. Nhiều con cá hề còn trải qua một màn làm quen, chạm nhẹ vào xúc tu từng chút trong vài phút đến vài giờ, sau đó mới rúc hẳn vào. Hải quỳ không "tha" cho cá hề; đúng hơn, nó không nhận ra cá hề là con mồi.
Đổi lại chỗ trú an toàn, cá hề làm việc cho hải quỳ: đuổi những loài cá chuyên gặm xúc tu, thải chất dinh dưỡng nuôi tảo sống trong mô hải quỳ, quạt nước giúp xúc tu có thêm ôxy vào ban đêm. Đây là cộng sinh hai bên cùng có lợi, một trong những ví dụ được nghiên cứu kỹ nhất ở rạn san hô. Phần dưới đi từng bước: kim châm hoạt động ra sao, cá hề né nó bằng cách nào, điều gì đã chắc và điều gì các nhà khoa học còn tranh luận.
Kim châm của hải quỳ hoạt động thế nào
Muốn hiểu cá hề né được gì, trước hết phải hiểu vũ khí của hải quỳ. Hải quỳ cùng ngành ruột khoang với sứa và san hô; trên bề mặt xúc tu của chúng có hàng nghìn tế bào châm, mỗi tế bào chứa một bao nang cuộn sẵn một sợi chỉ rỗng như ống kim tiêm.
- Cảm nhận. Mỗi tế bào châm có một sợi lông cảm giác nhỏ nhô ra ngoài. Khi có vật chạm vào, sợi lông nhận tín hiệu cơ học.
- Xác nhận bằng hoá học. Chạm thôi chưa đủ. Phần lớn tế bào châm chỉ phóng khi đồng thời nhận được tín hiệu hoá học từ con mồi, điển hình là một số loại đường và đạm có trên da, nhầy của cá. Cơ chế "hai chìa khoá" này giúp hải quỳ không phí kim khi va phải cát, rong hay xúc tu của chính mình.
- Phóng kim. Áp suất trong bao nang rất cao; khi được kích hoạt, sợi chỉ lộn từ trong ra ngoài và xuyên vào da con mồi chỉ trong một phần rất nhỏ của giây, thuộc loại chuyển động nhanh nhất từng đo được ở tế bào sống.
- Bơm nọc. Nọc chứa các chất độc thần kinh làm cá nhỏ tê liệt. Xúc tu cuộn con mồi đưa về miệng ở giữa đĩa.
Điểm mấu chốt nằm ở bước hai. Nếu lớp ngoài của cá không mang tín hiệu hoá học mà tế bào châm chờ đợi, kim sẽ không phóng dù cá cọ sát liên tục. Toàn bộ bí mật của cá hề xoay quanh việc "tắt" tín hiệu đó.
Ba giả thuyết về lớp nhầy của cá hề
Giả thuyết lớp nhầy bẩm sinh. Một số thí nghiệm cho thấy nhầy của cá hề có thành phần đường khác với nhầy của các loài cá cùng cỡ, thiếu đúng những chất mà tế bào châm dùng để nhận ra con mồi. Theo hướng này, cá hề sinh ra đã mang "áo tàng hình" ở mức độ nào đó. Bằng chứng ủng hộ: có những con cá hề nuôi tách biệt, chưa từng gặp hải quỳ, vẫn vào được hải quỳ mà không cần làm quen lâu.
Giả thuyết làm quen dần. Ở nhiều cặp cá hề và hải quỳ, người quan sát thấy cá chạm nhẹ vào xúc tu bằng vây bụng và đuôi, giật ra, rồi chạm lại, lặp lại nhiều lần. Trong những lần đầu cá có thể bị châm nhẹ. Sau một thời gian, từ vài phút đến vài giờ tuỳ cặp, cá rúc vào hẳn. Người ta cho rằng trong quá trình đó cá điều chỉnh thành phần nhầy của chính mình.
Giả thuyết mượn nhầy. Hướng thứ ba cho rằng cá hề phủ lên mình một phần nhầy của chính hải quỳ, nên với tế bào châm, cá giống như một phần cơ thể chủ. Điều này hợp lý vì hải quỳ vốn không châm xúc tu của mình.
Kết luận hiện nay. Ba cơ chế không loại trừ nhau. Khả năng cao là cá hề có sẵn lớp nhầy ít kích thích, cộng thêm việc điều chỉnh và có thể mượn nhầy khi làm quen. Mức đóng góp của từng cơ chế còn khác nhau theo loài cá, loài hải quỳ, và đến nay vẫn được nghiên cứu tiếp. Điều đã chắc: nếu cạo bỏ lớp nhầy, cá hề bị châm như mọi con cá khác.
Cá hề trả ơn hải quỳ những gì
Mối quan hệ này từng bị coi là một chiều: cá được nhờ, hải quỳ chẳng được gì. Quan sát ngoài biển và trong bể thí nghiệm cho thấy điều ngược lại. Bảng dưới đây đặt cạnh nhau phần mỗi bên nhận được.
| Cá hề nhận | Hải quỳ nhận |
|---|---|
| Chỗ trốn kẻ săn mồi: cá lớn không dám thò miệng vào giữa rừng xúc tu | Được bảo vệ khỏi cá bướm và vài loài cá khác chuyên gặm xúc tu hải quỳ; cá hề lao ra đuổi rất hăng |
| Chỗ đẻ trứng an toàn: trứng gắn trên đá ngay chân hải quỳ, được che chắn | Chất thải giàu nitơ của cá hề làm "phân bón" cho tảo đơn bào sống trong mô hải quỳ; tảo quang hợp tốt hơn thì hải quỳ có thêm đường |
| Thức ăn rơi vãi: mẩu thừa từ bữa ăn của hải quỳ | Cá bơi và quạt vây giữa xúc tu giúp nước lưu thông, nhất là ban đêm khi nước quanh hải quỳ thiếu ôxy |
| Lãnh thổ ổn định suốt nhiều năm | Những hải quỳ có cá hề ở cùng thường lớn nhanh hơn và xoè rộng hơn hải quỳ không có cá |
Vì lợi ích đi cả hai chiều, giới sinh học xếp đây là cộng sinh hỗ sinh, khác với hội sinh (một bên lợi, bên kia không sao) hay ký sinh (một bên lợi, bên kia hại). Mức lợi của hải quỳ dao động theo nơi chốn; ở vùng nước nghèo dinh dưỡng, phần phân bón từ cá hề có ý nghĩa rõ hơn.
Gia đình cá hề trong một cây hải quỳ
Một hải quỳ thường chỉ có một nhóm cá hề: một con cái lớn nhất, một con đực sinh sản nhỏ hơn, và vài con chưa trưởng thành nhỏ dần. Thứ bậc trong nhóm xếp theo kích thước, và mỗi con giữ khoảng cách kích thước nhất định với con xếp trên. Con nhỏ ăn ít lại, tự kìm mức lớn của mình, để không bị con trên đuổi ra khỏi hải quỳ, nơi mà rời đi gần như đồng nghĩa với bị ăn thịt.
Điều đáng kinh ngạc nằm ở giới tính. Cá hề là loài lưỡng tính chuyển từ đực sang cái. Mọi cá hề đều bắt đầu là đực hoặc chưa phân giới. Khi con cái chết hoặc mất đi, con đực sinh sản lớn lên và chuyển thành cái, còn con lớn nhất trong đám nhỏ trở thành đực sinh sản mới. Quá trình chuyển đổi kéo dài nhiều tuần, đi kèm thay đổi trong não và tuyến sinh dục.
Cách tổ chức này hợp với lối sống dính chặt vào một hải quỳ. Cá không thể đi xa tìm bạn đời, nên "dự phòng" sẵn người thay thế ngay trong nhà là lời giải gọn nhất. Đây cũng là điều mà nhiều phim hoạt hình về cá hề kể sai: nếu kể đúng sinh học, khi cá mẹ mất, cá bố sẽ trở thành cá mẹ.
Hiểu lầm hay gặp về cá hề và hải quỳ
Cá hề nổi tiếng đến mức có nhiều điều được nhắc lại mà không đúng. Năm điều dưới đây hay gặp nhất trong lớp học và trên mạng.
- "Cá hề miễn nhiễm mọi hải quỳ." Không đúng. Trong khoảng hơn một nghìn loài hải quỳ, chỉ khoảng mười loài làm chủ nhà cho cá hề. Mỗi loài cá hề thường chọn một vài loài hải quỳ quen; đặt nhầm loài, cá vẫn bị châm.
- "Hải quỳ là thực vật." Hải quỳ là động vật, ăn thịt, có miệng và khoang tiêu hoá. Màu xanh của nhiều hải quỳ đến từ tảo cộng sinh trong mô.
- "Cá hề nuôi bể không cần hải quỳ." Cá vẫn sống được, nhưng thiếu chỗ trú tự nhiên; điều đáng bàn hơn là cá hề và hải quỳ bị khai thác từ tự nhiên để bán làm cảnh khiến nhiều rạn mất cả hai.
- "Hải quỳ châm người rất nguy hiểm." Đa số hải quỳ chủ của cá hề chỉ làm da người rát nhẹ hoặc không cảm thấy gì, vì kim ngắn không xuyên qua da dày. Một số người nhạy cảm vẫn có thể ngứa đỏ, nên không chạm là tốt nhất.
- "Cá hề chỉ có một màu cam sọc trắng." Có khoảng ba mươi loài cá hề với nhiều màu: đen, nâu đỏ, hồng nhạt, vàng, sọc một, hai hay ba vạch.
Mỗi hiểu lầm này đều có thể dùng làm câu hỏi mở đầu cho tiết sinh học: đưa ra nhận định, cho học sinh đoán đúng sai, rồi giải thích bằng cơ chế ở các mục trên.
Quan sát cá hề ở biển Việt Nam thế nào cho đúng
Cá hề có ở nhiều rạn san hô nước nông của Việt Nam, những vùng như Nha Trang, Côn Đảo, Phú Quốc hay quần đảo Cù Lao Chàm. Chúng thường ở độ sâu vài mét, vừa tầm lặn ống thở, nên đây là loài dễ quan sát nhất cho người mới. Cách tìm: lướt chậm trên mặt rạn, để ý những khối xúc tu mềm đung đưa màu nâu, xanh hay tím; cá hề hiếm khi rời xa chủ nhà quá một sải tay.
Khi đã thấy, giữ khoảng cách và nổi yên. Cá hề rất giữ lãnh thổ; nếu bạn lại gần quá, chúng sẽ lao ra "dọa" thậm chí đớp nhẹ vào mặt nạ, một cảnh rất vui nhưng làm cá căng thẳng và rời trứng. Đừng chạm vào hải quỳ, đừng đứng lên san hô, đừng cho cá ăn. Kem chống nắng nên chọn loại ít hại san hô hoặc mặc áo lặn dài tay thay cho bôi kem.
Ở thuỷ cung, bạn có thể xem cá hề vào ổ hải quỳ mới, nếu bể vừa thả. Hãy chú ý cách cá chạm nhẹ rồi giật lại, chính là màn làm quen được mô tả ở trên. Với trẻ nhỏ, một câu hỏi gợi mở hay dùng: "Nếu con là cá hề, con sẽ làm gì để hải quỳ không châm con?" Trả lời bằng ý tưởng "mặc áo giống hải quỳ" là đã chạm gần đến giả thuyết mượn nhầy.
Cá hề và nhiều loài hải quỳ đang chịu sức ép từ việc khai thác làm cảnh và từ hiện tượng san hô tẩy trắng khi nước nóng lên; hải quỳ cũng bị tẩy trắng khi mất tảo cộng sinh. Ngắm chúng tại chỗ và không mua cá, hải quỳ bắt từ tự nhiên là cách người yêu biển góp phần giữ rạn.
Câu hỏi thường gặp
Cá hề có bị hải quỳ đốt khi mới gặp lần đầu không?
Có thể có, nhưng nhẹ. Nhiều con cá hề bị châm vài lần trong màn làm quen, khi chúng chạm thử rồi giật ra. Sau vài phút đến vài giờ, lớp nhầy được điều chỉnh và cá rúc vào được mà không sao.
Cá khác có học được cách sống trong hải quỳ như cá hề không?
Ngoài cá hề, có một vài loài cá nhỏ, tôm và cua sống được giữa xúc tu hải quỳ, mỗi loài theo cơ chế riêng. Nhưng hầu hết cá cùng cỡ đều bị châm và trở thành mồi, nên đây là khả năng hiếm chứ không học được trong một lần.
Nếu cá hề mất hải quỳ thì sống được bao lâu?
Ngoài tự nhiên, cá hề rời hải quỳ dễ bị cá lớn ăn thịt và hiếm khi sống lâu. Trong bể nuôi không có kẻ săn mồi, chúng vẫn sống được, nhưng thường đi tìm một góc thay thế như chùm san hô mềm hay khe đá.
Vì sao cá hề đổi từ đực sang cái chứ không ngược lại?
Ở cá hề, con cái càng to thì đẻ được càng nhiều trứng, còn con đực nhỏ vẫn thụ tinh đủ. Vì vậy con lớn nhất làm cái mang lại nhiều con cháu nhất cho cả cặp, và chọn lọc tự nhiên đã giữ lại hướng đổi từ đực sang cái.
Đi lặn ống thở có chạm tay vào hải quỳ được không?
Không nên. Phần lớn hải quỳ chủ của cá hề chỉ gây rát nhẹ, nhưng chạm tay làm tổn thương mô mềm, có thể làm hải quỳ co lại và khiến cá hề hoảng. Quan sát bằng mắt, giữ khoảng cách một sải tay là đủ đẹp.
Cá hề có thật sự giúp hải quỳ lớn nhanh hơn không?
Có bằng chứng từ quan sát ngoài biển và thí nghiệm cho thấy hải quỳ có cá hề sống cùng thường lớn hơn và sinh sản tốt hơn. Nguyên nhân chính là cá đuổi kẻ gặm xúc tu và cung cấp chất dinh dưỡng cho tảo trong mô hải quỳ.