ThanPhuc.comThán Phục
Hợp tác và cộng sinh

Chim chỉ mật dẫn người tìm tổ ong ra sao: tiếng gọi hai chiều và phần thưởng sáp ong

Ở châu Phi, một loài chim nhỏ kêu gọi người, bay từng chặng dẫn tới tổ ong rừng rồi chờ phần sáp. Cách chim dẫn, tiếng gọi hai chiều, và chuyện lửng mật thật hư.

A small brown honeyguide bird perches on a dry acacia branch with spread white tail feathers in African savanna, a distant figure walking below, warm dusty light

Chim chỉ mật lớn ở châu Phi dẫn người tìm tổ ong bằng cách bay lại gần, kêu một tràng lích chích đặc biệt, rồi bay từng chặng ngắn về phía tổ, đậu chờ, kêu tiếp cho tới khi người theo kịp. Khi người hun khói, mở tổ lấy mật, chim được ăn phần sáp và ấu trùng ong còn lại, thứ nó thèm mà không tự mở tổ được. Người ở một số vùng còn có tiếng gọi riêng để mời chim, và thí nghiệm cho thấy chim đáp lại tiếng gọi ấy.

Đây là một trong số rất ít ví dụ được kiểm chứng về hợp tác giữa người và một loài động vật hoang dã, không qua huấn luyện, không nuôi nhốt, truyền qua nhiều thế hệ ở cả hai bên. Bài dưới giải thích chim dẫn đường thế nào, con người "nói chuyện" với chim ra sao, vì sao một con chim lại ăn được sáp, mặt tối của loài chim này, và những chuyện kể chưa có bằng chứng.

Một loài chim thèm sáp ong

Họ chim chỉ mật gồm khoảng mười mấy loài, phần lớn sống ở châu Phi, vài loài ở châu Á. Chúng là những con chim nhỏ, lông nâu xám khá giản dị, cỡ chim sẻ lớn đến chim sáo. Điểm chung kỳ lạ của cả họ là ăn sáp ong, một món mà gần như không loài chim nào khác tiêu hoá được. Ngoài sáp, chúng ăn ấu trùng, nhộng ong và côn trùng khác.

Sáp là chất béo khó tiêu. Cơ chế chim chỉ mật dùng được sáp chưa được hiểu đầy đủ; có bằng chứng cho thấy hệ vi khuẩn trong ruột chúng góp phần phân giải sáp, và đường ruột của chúng giữ thức ăn đủ lâu để việc đó diễn ra. Đây là một lớp cộng sinh khác lồng bên trong câu chuyện hợp tác với người.

Vấn đề của chim là tổ ong rừng thường nằm trong hốc cây, hốc đá, được hàng vạn con ong canh gác. Một con chim nhỏ lao vào là bị đốt. Chim có thể nhặt mẩu sáp ở tổ bỏ hoang, nhưng muốn có một bữa lớn thì cần ai đó phá tổ giúp. Con người, với lửa, khói và rìu, là đối tác hoàn hảo.

Trong cả họ, hành vi dẫn đường mới được ghi nhận chắc chắn ở một loài là chim chỉ mật lớn. Các loài khác cũng ăn sáp nhưng không dẫn đường. Việt Nam không phải nơi xem được hành vi này; bài viết kể để hiểu cơ chế của một kiểu hợp tác hiếm có.

Vì sao người ta tin chim thật sự dẫn chứ không phải tình cờ bay cùng hướng? Những người lấy mật đi cùng chim tìm được tổ ong nhanh hơn hẳn so với khi tự đi tìm, và tỷ lệ các chuyến đi có chim kết thúc ở một tổ ong rất cao. Quan sát lặp lại qua nhiều năm, ở nhiều cộng đồng, cho cùng một kết quả.

Một chuyến đi lấy mật cùng chim

Theo mô tả của các nhóm nghiên cứu đi cùng những người lấy mật truyền thống ở châu Phi, một chuyến đi thường diễn ra theo trình tự sau.

  1. Mời gọi. Người lấy mật vừa đi vừa phát tiếng gọi riêng của cộng đồng mình: ở nơi này là một tiếng rung dài ở cổ họng kết thúc bằng một tiếng ngắn, ở nơi khác là tiếng huýt sáo.
  2. Chim đến. Một con chim chỉ mật bay tới gần, đậu trên cành thấp, kêu tràng lích chích liên tục, xoè đuôi để lộ mảng lông trắng hai bên, như để được nhìn thấy.
  3. Dẫn từng chặng. Chim bay đi một đoạn, đậu lại, chờ người tới gần, kêu tiếp rồi bay tiếp. Người vừa theo vừa gọi đáp lại để chim biết mình vẫn đi theo.
  4. Tới nơi. Khi đã gần tổ, chim thường đổi cách kêu, bay ngắn hơn, rồi đậu yên gần cây có tổ. Người tìm lỗ tổ, nghe tiếng ong vo ve.
  5. Mở tổ. Người hun khói làm ong dịu đi, mở hốc cây, lấy lược mật.
  6. Trả công. Phần sáp, lược có ấu trùng còn lại cho chim. Ở một số cộng đồng, người ta cố ý để phần đó trên cành cho chim; ở nơi khác, chim chỉ nhặt phần bỏ lại.

Có bằng chứng cho thấy hướng chim bay khi dẫn chỉ khá đúng hướng tổ ong, và chim dẫn thẳng tới những tổ mà nó đã biết từ trước, chứ không phải đi tìm cùng người. Điều này có nghĩa là chim thật sự mang thông tin về vị trí tổ mà người không có.

Tiếng gọi hai chiều: chim học "phương ngữ" của người

Thí nghiệm phát âm thanh. Để kiểm tra xem tiếng gọi của người có tác dụng thật không, các nhà nghiên cứu đi vào vùng có chim chỉ mật và phát xen kẽ ba loại âm thanh qua loa: tiếng gọi truyền thống của người địa phương, tiếng người nói bình thường, và tiếng một loài vật khác. Tiếng gọi truyền thống làm khả năng chim tới dẫn đường và khả năng tìm được tổ ong tăng lên rõ rệt so với các âm thanh đối chứng.

Mỗi vùng một tiếng gọi. Ở những cộng đồng cách xa nhau, người dùng tiếng gọi khác nhau. Thí nghiệm sau đó cho thấy chim ở mỗi vùng đáp lại tiếng gọi của vùng mình mạnh hơn tiếng gọi của vùng kia. Điều này gợi ý chim học tiếng gọi địa phương từ kinh nghiệm, chứ không bẩm sinh hiểu một tín hiệu chung.

Văn hoá hai phía. Tiếng gọi của người được truyền từ cha sang con. Phía chim, người ta cho rằng chim non học cách dẫn và học tiếng gọi qua tiếp xúc, vì chim non không được bố mẹ nuôi, như mục sau giải thích. Vì vậy đây có thể là một trường hợp hiếm mà truyền thống văn hoá ở hai loài khác nhau ăn khớp với nhau.

Phần còn chưa rõ. Chim học cụ thể như thế nào, từ người hay từ chim khác, ở giai đoạn nào của đời, vẫn đang được nghiên cứu.

Mặt tối: chim non giết anh em nuôi

Một loài chim hợp tác khéo léo với người lại có cách nuôi con khá tàn nhẫn. Chim chỉ mật không làm tổ, không ấp trứng. Chim mẹ đẻ trứng lén vào tổ của loài chim khác, thường là những loài làm tổ trong hốc như chim gõ kiến, chim trảu, chim sả. Chim chủ tổ ấp và nuôi con hộ mà không biết.

Chim chỉ mật non vừa nở có một cái móc nhọn ở đầu mỏ. Dù còn trụi lông và chưa mở mắt, nó dùng móc đó cắn và lắc những con non của chủ tổ cho tới chết, để một mình hưởng hết thức ăn bố mẹ nuôi mang về. Vài tuần sau, cái móc tự rụng đi. Kiểu sinh sản này gọi là ký sinh tổ, cùng chiến lược với chim cu cu.

Vì không được bố mẹ ruột nuôi, chim chỉ mật non không thể học dẫn đường từ bố mẹ. Đó là lý do nhiều nhà khoa học cho rằng hành vi dẫn đường phần nào được lập trình sẵn, còn những chi tiết như tiếng gọi địa phương và vị trí tổ ong thì học qua trải nghiệm.

Hai mặt của cùng một loài là lời nhắc rằng thiên nhiên không chia ra loài "tốt" và loài "xấu". Hợp tác và ký sinh chỉ là hai chiến lược khác nhau, cùng được chọn lọc giữ lại vì giúp loài sống sót.

Người và động vật hoang dã cùng làm: những trường hợp đã được kiểm chứng

Hợp tác thật sự giữa người và động vật hoang dã, nghĩa là con vật tự do, không huấn luyện, và cả hai bên đều được lợi, rất hiếm. Bảng dưới đặt chim chỉ mật cạnh vài trường hợp khác.

Cặp hợp tácCon vật làm gìNgười làm gìTình trạng hiện nay
Chim chỉ mật lớn và người lấy mật ở châu PhiDẫn tới tổ ongMở tổ, để lại sápCòn ở một số vùng, mai một ở nơi người không còn đi lấy mật rừng
Cá heo và ngư dân quăng chài ở vài vùng ven biển Nam MỹLùa cá về phía bờ, ra hiệu bằng cú lặn đặc trưngQuăng chài đúng lúc, cá heo bắt cá chạy tán loạnCòn, nhưng số cá heo tham gia giảm
Cá heo sông và ngư dân ở một số con sông châu ÁLùa cá về phía thuyền khi nghe tín hiệu gõQuăng lướiHiếm dần do cá heo sông suy giảm

Điểm chung: cả hai bên đều có thứ bên kia không có (chim biết chỗ tổ, người mở được tổ; cá heo lùa được cá, người có lưới), có tín hiệu để phối hợp, và truyền thống được giữ qua nhiều thế hệ. Khi một bên không còn tham gia, chẳng hạn người chuyển sang mua đường, mua mật, sợi dây hợp tác đứt dần.

Chuyện kể và sự thật

Một hành vi lạ thường luôn đi kèm những câu chuyện thêu dệt. Dưới đây là những điều hay được kể và điều khoa học biết đến nay.

  • "Chim chỉ mật dẫn lửng mật đi phá tổ ong." Đây là câu chuyện rất phổ biến trong sách và phim. Tuy vậy, chưa có ghi nhận đáng tin cậy nào về chim dẫn lửng mật, và nhiều nhà nghiên cứu nghi ngờ điều này. Có thể câu chuyện bắt nguồn từ việc cả hai cùng có mặt quanh tổ ong bị phá.
  • "Không trả công cho chim, lần sau chim sẽ dẫn tới rắn độc hay thú dữ." Đây là truyện dân gian ở một số nơi, có lẽ để nhắc người nhớ chia phần cho chim. Không có bằng chứng chim "trả thù".
  • "Chim dẫn ai cũng được." Chim phản ứng mạnh với tiếng gọi quen của vùng; người lạ không biết gọi có ít cơ hội được dẫn hơn.
  • "Chim chỉ mật cũng có ở Việt Nam." Họ chim này có vài loài ở châu Á nhiệt đới, nhưng hành vi dẫn người chỉ được ghi nhận chắc chắn ở loài chim chỉ mật lớn của châu Phi.
  • Một lưu ý thực tế: câu chuyện này không phải lời mời đi lấy mật ong rừng. Tự ý phá tổ ong rừng rất nguy hiểm vì ong đốt tập thể, và làm mất một đàn thụ phấn quan trọng cho rừng.

Câu hỏi gợi mở cho học sinh: "Con nghĩ chim được lợi gì, người được lợi gì, và nếu một bên gian dối thì chuyện gì sẽ xảy ra?" Câu trả lời dẫn thẳng tới khái niệm hỗ sinh và sự bền vững của hợp tác.

Câu hỏi thường gặp

Chim chỉ mật có thật sự biết trước tổ ong ở đâu không?

Có bằng chứng cho thấy chim dẫn người tới những tổ mà nó đã biết từ trước, vì hướng bay ban đầu đã khá đúng và chim dừng lại gần đúng cây có tổ. Chim thường tìm ra tổ ong khi kiếm ăn quanh vùng.

Vì sao chim chỉ mật không tự phá tổ ong để ăn?

Chim nhỏ, mỏ không đủ khoẻ để mở hốc cây và sẽ bị hàng vạn con ong đốt. Chim chỉ nhặt được sáp ở tổ bỏ hoang hoặc tổ đã bị mở. Nhờ người dùng khói và dụng cụ, chim có được bữa sáp lớn an toàn hơn.

Người gọi chim chỉ mật bằng tiếng gì?

Mỗi cộng đồng có tiếng gọi riêng truyền qua nhiều thế hệ, có nơi là tiếng rung dài trong cổ họng kết thúc bằng một âm ngắn, có nơi là tiếng huýt sáo. Thí nghiệm cho thấy chim ở mỗi vùng đáp lại tiếng gọi địa phương mạnh hơn tiếng gọi vùng khác.

Chim chỉ mật có dẫn lửng mật thật không?

Đây là câu chuyện phổ biến nhưng chưa có quan sát đáng tin cậy nào xác nhận. Nhiều nhà khoa học nghi ngờ nó, và cho rằng hợp tác dẫn đường chỉ được chứng minh rõ giữa chim và con người.

Vì sao chim chỉ mật non giết chim non của chủ tổ?

Chim chỉ mật đẻ nhờ vào tổ loài khác. Chim non nở ra có móc nhọn ở mỏ để giết các con non của chủ tổ, nhờ đó một mình nhận hết thức ăn. Cái móc rụng đi sau vài tuần.

Hợp tác giữa người và chim chỉ mật có đang mất dần không?

Ở những vùng mà người dân chuyển sang mua đường, mua mật hoặc nuôi ong trong thùng, việc đi lấy mật rừng giảm, và chim cũng ít dẫn đường hơn. Nhiều nhà nghiên cứu lo ngại truyền thống hai chiều này đang mai một ở nhiều nơi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138