ThanPhuc.comThán Phục
Nguỵ trang và bắt chước

Bọ ngựa phong lan giả hoa để săn mồi: khi kẻ đi săn nguỵ trang thành miếng mồi

Bọ ngựa phong lan không cần rình: côn trùng tự bay tới vì tưởng nó là hoa. Cùng nhện cua đổi màu theo hoa, cá có mồi câu trên đầu và những kẻ săn mặc áo giả khác.

A pink and white orchid mantis perched motionless on a pale flower cluster, petal-shaped legs spread, a small fly approaching, macro shot, humid rainforest morning light

Bọ ngựa phong lan săn mồi bằng cách trở thành thứ mà con mồi đang đi tìm: một bông hoa. Thân trắng hồng, các đốt chân dẹt ra như cánh hoa, nó đậu bất động giữa chùm hoa hoặc trên cành lá xanh, và ong, ruồi, bướm tự bay tới gần. Khi con mồi vào tầm, hai chân trước có gai bật ra tóm lấy trong khoảnh khắc. Giới sinh học gọi lối này là bắt chước để tấn công, mặt trái của bắt chước để tự vệ.

Điều đáng ngạc nhiên là bọ ngựa phong lan không giả một loài lan cụ thể nào, và theo một số quan sát, nó còn hút côn trùng hiệu quả hơn cả hoa thật quanh đó. Bài này giải thích vì sao điều ấy có thể xảy ra, rồi đi qua những kẻ săn khác cũng mặc áo giả: nhện cua đổi màu theo hoa ngoài vườn, cá có “cần câu” trên đầu dưới đáy biển, và cách bạn quan sát chúng mà không làm phiền.

Một bông hoa có chân: chân dung bọ ngựa phong lan

Bọ ngựa phong lan sống ở rừng nhiệt đới ẩm Đông Nam Á. Con cái lớn hơn con đực nhiều, có màu trắng pha hồng hoặc vàng nhạt, bề mặt hơi bóng như sáp. Bốn chân sau có đốt đùi phình dẹt thành bản rộng, cong như cánh hoa, và khi con vật đậu, chúng xoè ra bốn phía quanh thân. Phần bụng cong lên, trông như cánh môi ở giữa.

Con non mới nở lại có màu đỏ đen, giống một loài bọ xít khó ăn hơn là giống hoa. Chỉ sau vài lần lột xác, nó mới chuyển sang tông trắng hồng. Như vậy cùng một cá thể, ở hai giai đoạn đời, dùng hai chiến lược khác nhau: lúc nhỏ yếu thì giả làm thứ không ai muốn ăn, lúc đủ lớn để săn thì giả làm thứ mà con mồi muốn tới.

Con đực nhỏ, màu nâu xanh kém nổi, bay được xa. Sự chênh lệch giữa hai giới gợi ý rằng áo hoa chủ yếu phục vụ con cái, cá thể ở lâu một chỗ để săn và cần nhiều thức ăn cho việc đẻ trứng. Những con bọ ngựa quen thuộc ở Việt Nam như bọ ngựa xanh, bọ ngựa lá khô thì dùng lối nguỵ trang hoà nền, rình mồi bên cạnh hoa chứ không tự biến thành hoa.

Vì sao một bông hoa giả lại hút côn trùng hơn hoa thật

Không giả loài nào, mà giả “hoa nói chung”. Các quan sát cho thấy màu và hình của bọ ngựa phong lan không khớp với một loài lan cụ thể. Nó mang những đặc điểm mà côn trùng thụ phấn ưa thích ở nhiều loài hoa: màu sáng, hình đối xứng, kích thước vừa phải. Một bông hoa “trung bình” như vậy có thể hấp dẫn nhiều loại khách hơn một loài hoa riêng lẻ.

Màu của nó hiện lên tốt dưới mắt côn trùng. Côn trùng nhìn thấy cả tia cực tím, phần mà mắt người không thấy. Màu trắng hồng của bọ ngựa phong lan được cho là tương phản tốt với tán lá xanh dưới mắt ong và ruồi, giống như nhiều cánh hoa thật.

Đậu cả trên lá, không cần đậu trong hoa. Bọ ngựa phong lan không nhất thiết phải trốn giữa chùm hoa. Có thể nó đậu một mình trên lá xanh mà vẫn thu hút côn trùng, nghĩa là nó không chỉ hoà vào hoa mà thật sự đóng vai hoa.

Kết quả được đo bằng số lượt ghé. Đã có quan sát ngoài tự nhiên đếm số côn trùng bay tới bọ ngựa và tới những bông hoa quanh đó, cho thấy bọ ngựa nhận được nhiều lượt ghé hơn. Đây là một kết quả đáng chú ý nhưng mới được ghi nhận ở số ít nơi, nên vẫn cần thêm nghiên cứu để khái quát.

Một lần săn của bọ ngựa phong lan

Nguỵ trang chỉ là nửa đầu. Nửa sau là cú bắt, và hai nửa phải ăn khớp với nhau. Một lần săn điển hình có thể chia thành các bước.

  1. Chọn chỗ đậu. Một cành lá thoáng hoặc mép chùm hoa có nắng, nơi côn trùng thụ phấn hay bay ngang.
  2. Bất động hoàn toàn. Bọ ngựa có thể đứng yên rất lâu; nếu có gió, nó đu đưa nhẹ theo gió như hoa thật.
  3. Theo dõi bằng mắt kép. Đầu xoay chậm theo con mồi đang tiến lại, đây là cử động duy nhất.
  4. Đợi con mồi vào tầm với. Bọ ngựa không đuổi; nếu con mồi bay qua ngoài tầm, nó để đi.
  5. Bật chân trước. Hai chân trước có hàng gai sắc gập lại như con dao gấp, khép vào con mồi rất nhanh, nhanh hơn khả năng mắt người theo kịp.

Chuỗi này cho thấy vì sao lối săn ngồi chờ kết hợp rất tốt với nguỵ trang: con vật hầu như không tốn năng lượng để di chuyển, và mọi chi phí dồn vào việc trông giống hoa thật lâu. Nếu nó phải đi lại nhiều, bộ áo hoa trên một thân hình đang bò sẽ lộ ngay.

Nhện cua: kẻ săn đổi màu theo bông hoa ngoài vườn nhà

Bạn không cần tới rừng nhiệt đới để thấy kẻ săn đội lốt hoa. Nhện cua, những con nhện thân ngắn, hai cặp chân trước dài và chĩa ngang như càng cua, thường ngồi rình ngay trên cánh hoa ở vườn nhà, bờ ruộng, công viên. Nhiều con có màu trắng, vàng hoặc hồng nhạt gần trùng với bông hoa chúng đang ngồi.

Ở một số loài, nhện cái có thể đổi dần giữa trắng và vàng tuỳ màu hoa. Quá trình này không nhanh như bạch tuộc: chuyển từ trắng sang vàng chậm, có khi tới một hai tuần hoặc hơn, vì sắc tố vàng phải được tạo ra và đưa lên lớp ngoài; chuyển ngược từ vàng về trắng nhanh hơn, cỡ vài ngày, khi sắc tố bị thải bớt. Vì thế một con nhện vừa chuyển từ bông hoa vàng sang bông hoa trắng có thể vẫn lộ màu trong một thời gian.

Nhện cua thường đợi ong, ruồi, bướm đến hút mật rồi vồ lấy, dùng nọc làm tê liệt con mồi lớn hơn mình. Chúng không giăng lưới. Người ta vẫn đang bàn xem nhện cua chủ yếu trốn khỏi mắt con mồi hay trốn khỏi mắt chim săn nhện; có khả năng cả hai lợi ích đều có, tuỳ loài và tuỳ nơi.

Những kẻ săn mặc áo giả trong tự nhiên

Bắt chước để tấn công xuất hiện ở rất nhiều nhóm sinh vật, mỗi nhóm giả một thứ khác nhau mà con mồi không thể cưỡng lại.

Kẻ sănGiả làm gìCon mồi bị dụNơi sống
Bọ ngựa phong lanBông hoaOng, ruồi, bướmRừng nhiệt đới Đông Nam Á
Nhện cuaMột phần bông hoaCôn trùng hút mậtVườn, đồng cỏ, phổ biến cả ở Việt Nam
Cá vây chân có mồi câuCon mồi nhỏ ngọ nguậy, có loài phát sángCá nhỏĐáy biển, biển sâu
Rùa cá sấu ở Bắc MỹCon giun đỏ trên lưỡiCáSông hồ nước ngọt
Đom đóm cái của một số loàiTín hiệu nháy của con cái loài khácĐom đóm đực loài khácĐồng cỏ, ven rừng
Rắn có chóp đuôi khác màuSâu hoặc ấu trùng côn trùngẾch, thằn lằnNhiều vùng nhiệt đới

Điểm chung của các trường hợp này là kẻ săn khai thác đúng thứ con mồi đang tìm: thức ăn, mật hoa, bạn tình. Con mồi càng phụ thuộc vào thứ ấy, cú lừa càng khó tránh.

Dưới đáy biển: cá mang cần câu trên đầu

Nếu bọ ngựa phong lan giả làm thứ con mồi muốn tới, thì cá vây chân, nhóm cá thân tròn xù xì sống ở đáy biển và biển sâu, đi thêm một bước: chúng mang theo hẳn một chiếc cần câu. Tia đầu tiên của vây lưng tách ra, dài và mảnh như cần, đầu mút có một búi thịt nhỏ. Ở loài sống gần bờ, búi thịt có hình dạng giống con giun, con tôm nhỏ hay con cá con.

Cá vây chân nằm im giữa đá và rong, thân sần sùi nhiều màu, nhiều loài nguỵ trang rất khéo như một tảng đá phủ bọt biển. Chỉ có chiếc cần là cử động: ngoe nguẩy, giật nhẹ, vẽ những vòng nhỏ trước miệng. Khi một con cá nhỏ tiến lại đớp mồi, miệng cá vây chân mở toang và hút con mồi vào trong một khoảnh khắc ngắn tới mức chỉ máy quay tốc độ cao mới bắt được.

Ở những loài sống ở vùng biển sâu không có ánh sáng mặt trời, đầu cần câu chứa vi khuẩn phát sáng, tạo một chấm sáng trong bóng tối. Ở đó nguỵ trang hình dạng không còn ý nghĩa, chỉ có ánh sáng mới dụ được con mồi. Hai lối khác nhau, cùng một nguyên tắc: kẻ săn tạo ra tín hiệu mà con mồi đã được tiến hoá để tìm kiếm.

Hiểu lầm hay gặp về kẻ săn giả hoa

Những bức ảnh bọ ngựa phong lan lan truyền rất nhanh, kèm theo vài cách hiểu chưa đúng.

  • “Bọ ngựa phong lan sống trong hoa lan.” Tên gọi chỉ vì dáng nó gợi nhớ hoa lan. Thực tế nó đậu trên nhiều loại cây, kể cả lá xanh không có hoa.
  • “Nó đổi màu theo bông hoa đang đậu.” Bọ ngựa phong lan không đổi màu nhanh theo nền; màu của nó thay đổi chủ yếu theo giai đoạn phát triển qua các lần lột xác.
  • “Mọi con bọ ngựa đều ăn thịt bạn tình.” Chuyện con cái ăn con đực có xảy ra ở một số loài, nhất là trong điều kiện nuôi nhốt khi con cái đói, nhưng không phải lúc nào cũng vậy.
  • “Nhện cua thay đổi màu ngay khi đổi hoa.” Quá trình mất từ vài ngày tới vài tuần, nên một con nhện cua có thể lệch màu rõ rệt với bông hoa nó vừa chuyển tới.

Nhớ những điểm này giúp bạn đọc các đoạn phim ngắn trên mạng một cách tỉnh táo hơn, và giải thích cho trẻ đúng tinh thần: nguỵ trang là chuyện của nhiều thế hệ, không phải phép biến hình tức thời.

Quan sát kẻ săn đội lốt ngoài vườn và những điều cần nhớ

Nhện cua là đối tượng tuyệt vời để trẻ em làm quen với khái niệm nguỵ trang để săn. Gợi ý cho một buổi sáng quan sát:

  • Chọn những bụi hoa trắng hoặc vàng như cúc, sao nhái, ngũ sắc, mười giờ, đi chậm và nhìn kỹ vào giữa bông hoa và mặt dưới cánh hoa.
  • Khi thấy một con ong hay ruồi đứng im bất thường trên hoa, nhìn kỹ: rất có thể nó đã bị nhện cua bắt.
  • Dùng kính lúp quan sát từ xa một gang tay, không thổi, không chọc cành để nhện chạy ra.
  • Ghi lại màu nhện và màu hoa trong vài ngày liên tiếp; nếu nhện ở lại cùng một bụi, bạn có thể thấy nó vẫn ở đúng chỗ.
  • Không bắt nhện cua về nuôi trong lọ; chúng cần săn mồi sống và rất dễ chết khi bị nhốt.

Về bọ ngựa phong lan, chúng thường xuất hiện trên các trang bán thú cảnh. Mua bọ ngựa phong lan về nuôi góp phần tạo nhu cầu bắt từ tự nhiên và có thể đưa loài ngoại lai ra môi trường. Xem chúng qua phim tài liệu hoặc tại các vườn côn trùng có chương trình nhân nuôi là lựa chọn tốt hơn.

Câu hỏi thường gặp

Bọ ngựa phong lan có giả một loài hoa lan cụ thể không?

Theo các quan sát hiện nay thì không. Nó mang những đặc điểm chung mà côn trùng thụ phấn ưa thích ở nhiều loài hoa, như màu sáng và hình đối xứng, nên giống một bông hoa nói chung hơn là một loài lan nhất định.

Bọ ngựa phong lan có ở Việt Nam không?

Bọ ngựa phong lan được biết đến chủ yếu ở rừng nhiệt đới ẩm Đông Nam Á. Những loài bọ ngựa quen thuộc ở vườn nhà Việt Nam là bọ ngựa xanh và bọ ngựa nâu, nguỵ trang hoà nền chứ không giả hoa.

Nhện cua đổi màu mất bao lâu?

Ở những loài nhện cua đổi được màu, chuyển từ trắng sang vàng chậm, có khi tới một hai tuần hoặc hơn, còn chuyển ngược về trắng nhanh hơn, cỡ vài ngày. Đây là quá trình chậm vì liên quan tới việc tạo hoặc thải sắc tố, không phải co giãn tế bào.

Bắt chước để tấn công khác bắt chước để tự vệ thế nào?

Bắt chước để tự vệ giúp con vật tránh bị ăn, như ruồi giả ong. Bắt chước để tấn công giúp kẻ săn tiếp cận con mồi, như bọ ngựa giả hoa hay cá có mồi câu trên đầu, khai thác thứ mà con mồi đang đi tìm.

Nhện cua có nguy hiểm cho người không?

Nhện cua nhỏ và nọc chủ yếu tác dụng lên côn trùng. Chúng hiếm khi cắn người và thường không gây hại đáng kể. Dù vậy vẫn nên quan sát bằng mắt, không bắt hay để trẻ cầm.

Vì sao bọ ngựa phong lan con lại có màu đỏ đen?

Ở giai đoạn non, nó trông giống một loài bọ khó ăn hơn là giống hoa, có lẽ để tránh bị chim săn. Khi lớn hơn và bắt đầu săn mồi lớn, nó chuyển sang màu trắng hồng giống hoa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138