Lan ong là những loài hoa không có mật, không trả công gì cho côn trùng, nhưng vẫn được thụ phấn nhờ giả làm một con ong cái: cánh môi có lông như thân ong, có hoa văn như cánh, và quan trọng nhất là toả ra hỗn hợp mùi rất gần với mùi con cái dùng để gọi bạn tình. Ong đực bị dụ đáp xuống, cố giao phối với bông hoa, và trong lúc đó dính một cặp khối phấn lên đầu để mang sang bông khác.
Đây là một trong những ví dụ thuyết phục nhất về việc thực vật bắt chước động vật. Phần dưới đây đi qua ba lớp tín hiệu của lan ong, thời điểm hoa nở sao cho đánh lừa được, một loài lan khác còn có “cần gạt” hất ong vào phấn, lối lừa ruồi của lan hài ở rừng Việt Nam, và những điều cần biết để không vô tình làm hại các loài lan quý khi đi xem hoa.
Ba lớp tín hiệu của một bông lan ong
Lớp thứ nhất là mùi, cũng là lớp quyết định. Con ong cái của nhiều loài ong đất phát ra một hỗn hợp chất bay hơi riêng để ong đực cùng loài tìm tới. Lan ong tiết ra hỗn hợp có thành phần và tỉ lệ rất gần như vậy. Ong đực bay từ xa, lần theo vệt mùi trong gió tới đúng bông hoa, trước khi kịp nhìn rõ nó là gì.
Lớp thứ hai là hình và màu. Cánh môi của hoa phồng lên như bụng ong, màu nâu nhung, có những mảng ánh hoặc hoa văn giống phần cánh gập. Kích thước vừa với con ong đực của loài thụ phấn. Ở khoảng cách gần, hình dáng này giúp ong đực đáp đúng tư thế.
Lớp thứ ba là xúc giác. Bề mặt cánh môi có lông xếp theo một chiều, giống lông trên thân ong cái. Khi ong đực đậu lên và chà xát, hướng lông dẫn nó vào đúng tư thế, đầu hướng về phía cột hoa, nơi có các khối phấn. Ba lớp chồng lên nhau khiến hành vi của ong đực đi đúng trình tự mà bông hoa “cần”, dù không có gì để ăn.
Từ cú lừa tới thụ phấn: chuỗi sự kiện
Thụ phấn bằng cách giả bạn tình diễn ra theo một trình tự khá cố định, và mỗi bước đều có cấu trúc của hoa chuẩn bị sẵn.
- Ong đực ra đời trước ong cái vài tuần. Ở nhiều loài ong đất, con đực trưởng thành và bay đi tìm bạn tình sớm hơn con cái. Lan ong nở đúng giai đoạn này, khi con đực nhiều mà con cái thật còn hiếm.
- Ong đực lần theo mùi tới hoa. Trong vùng không có đối thủ là con cái thật, bông hoa trở thành nguồn mùi hấp dẫn nhất.
- Ong đực đáp xuống cánh môi và cố giao phối. Hướng lông và hình dạng môi đặt đầu nó sát cột hoa.
- Một cặp khối phấn dính lên đầu hoặc bụng ong. Ở hoa lan, phấn không rời từng hạt mà gom thành khối có chân dính, chỉ cần một lần chạm là cả gói bám theo.
- Ong đực bỏ đi, rồi lại bị một bông khác lừa. Khi nó đáp xuống bông thứ hai, khối phấn chạm vào núm nhuỵ và hoa được thụ phấn.
Vì ong đực dần học được rằng mùi này là “đồ giả”, các loài lan kiểu này thường có mùi hơi khác nhau giữa từng cây, khiến con ong khó rút kinh nghiệm. Đây là điểm còn đang được nghiên cứu: mức khác nhau nào thì đủ để ong không chán, mà vẫn đủ giống để ong bị hút.
Lan búa: bông hoa có cần gạt hất ong vào phấn
Ở một số vùng của châu Úc có những loài lan được gọi là lan búa, thụ phấn nhờ một nhóm ong bắp cày mà con cái không có cánh. Trong tự nhiên, con cái bò lên ngọn cỏ toả mùi, ong đực bay tới, ôm lấy con cái và nhấc bổng nó lên bay đi. Lan búa khai thác đúng hành vi này.
Cánh môi của lan búa có hình giống con cái không cánh, gắn vào thân hoa bằng một khớp mềm như bản lề. Khi ong đực ôm lấy và cố nhấc “con cái” lên, khớp bật ra, cánh môi cùng con ong đập ngược vào cột hoa như một cái búa nhỏ. Lưng ong va vào đúng chỗ khối phấn, và phấn dính lên lưng nó.
Ví dụ này cho thấy sự bắt chước có thể đi xa hơn mùi và hình: bông hoa còn “tính” cả chuyển động mà ong đực sẽ làm, rồi xây một cơ cấu cơ học để tận dụng chuyển động ấy. Các loài lan búa sống ở vùng hẹp và phụ thuộc vào một loài ong duy nhất, nên mất loài ong thì cây cũng không còn ai thụ phấn.
Khi vắng ong: lan ong quay sang tự thụ phấn
Lối lừa ong đực có một điểm yếu rõ ràng: phụ thuộc vào một loài ong cụ thể. Ở những vùng loài ong ấy hiếm hoặc vắng hẳn, bông hoa có thể nở và tàn mà không ai ghé. Một số loài lan ong giải quyết chuyện này bằng một “phương án dự phòng” đơn giản: nếu sau vài ngày khối phấn chưa bị mang đi, cuống của nó khô lại, cong xuống và đưa khối phấn chạm vào núm nhuỵ của chính bông hoa ấy.
Có loài lan ong ở rìa phía bắc vùng phân bố gần như hoàn toàn tự thụ phấn theo cách này, dù hoa vẫn giữ nguyên hình dáng giả ong cái. Hình dáng ấy giống như dấu vết của một lối sống cũ, còn lại vì không gây hại gì. Đây là một gợi ý hay cho người học tiến hoá: không phải mọi đặc điểm ta thấy đều đang được dùng đúng mục đích ban đầu của nó.
Tự thụ phấn đảm bảo có hạt nhưng có giá: các thế hệ sau ít đa dạng di truyền hơn, khó thích nghi khi môi trường thay đổi. Vì thế nhiều loài lan giữ cả hai đường, ưu tiên được côn trùng mang phấn sang cây khác, và chỉ tự thụ phấn khi lối chính thất bại. Cách tính toán ấy không do cây “nghĩ” ra; nó là kết quả của chọn lọc ở những vùng côn trùng thụ phấn lúc có lúc không.
Những cách hoa lừa côn trùng
Lan ong là cực đoan nhất, nhưng có rất nhiều loài hoa không trả công đầy đủ cho côn trùng. Bảng dưới xếp các kiểu lừa theo thứ côn trùng bị đánh vào.
| Kiểu lừa | Côn trùng tưởng là | Ví dụ | Hoa có cho gì không |
|---|---|---|---|
| Giả bạn tình | Con cái cùng loài | Lan ong, lan búa | Không |
| Giả thức ăn | Hoa có mật hay phấn | Nhiều loài lan không mật có màu giống hoa có mật cùng vùng | Không |
| Giả xác thối, phân | Chỗ đẻ trứng | Hoa xác thối, một số loài lan, hoa nắp | Đôi khi có nơi trú ấm |
| Giả nơi trú | Hang, khe để ngủ | Một số loài hoa hình ống ở vùng lạnh | Có hơi ấm |
| Bẫy tạm | Lối vào có mồi | Lan hài, hoa ráy | Không, côn trùng được thả ra sau |
Lừa không trả công có cái giá: côn trùng học dần và bỏ qua. Vì vậy những loài hoa lừa thường có tỉ lệ đậu quả thấp hơn loài có mật. Bù lại, mỗi quả lan chứa một lượng hạt rất lớn, nên chỉ vài lần thụ phấn thành công cũng đủ duy trì quần thể.
Lan hài ở rừng Việt Nam: chiếc túi một chiều
Việt Nam là một trong những nơi có nhiều loài lan hài, những loài lan có cánh môi phồng lên thành chiếc túi hay chiếc hài. Nhiều loài lan hài không có mật, dụ côn trùng, thường là ruồi và ong nhỏ, bằng màu sắc, đốm và mùi. Ở một số loài, các đốm trên hoa được cho là giống đám rệp, thức ăn của ấu trùng ruồi hoa, nên ruồi cái tới đẻ trứng.
Côn trùng đáp lên miệng túi, trượt xuống vì thành túi trơn và cong vào trong. Lối ra chỉ là hai khe hẹp ở phía sau, sát cột hoa, có lông làm bậc leo. Trên đường chui ra, côn trùng phải lách qua núm nhuỵ trước, để lại phấn mang từ hoa khác, rồi mới cọ vào khối phấn của hoa này. Thứ tự này giúp hạn chế tự thụ phấn.
Lan hài là nhóm bị săn lùng rất nhiều để buôn bán vì hoa đẹp, và nhiều loài ở Việt Nam đang nguy cấp, được pháp luật bảo vệ. Người đi rừng gặp lan hài trong tự nhiên chỉ nên chụp ảnh, không đào, không ngắt hoa, và không chia sẻ vị trí chính xác lên mạng, vì chính thông tin vị trí đã khiến nhiều quần thể bị nhổ sạch.
Hiểu lầm hay gặp và cách quan sát có trách nhiệm
Chuyện hoa lừa côn trùng rất dễ kể sai theo hướng “hoa thông minh”, và cũng dễ dẫn người tò mò tới việc làm hại cây.
- “Bông hoa biết mình đang lừa.” Không có ý định nào ở đây; các đặc điểm hình thành qua rất nhiều thế hệ, khi những cây có mùi giống con cái hơn được thụ phấn nhiều hơn.
- “Mọi loài lan đều lừa côn trùng.” Nhiều loài lan có mật thật và trả công đầy đủ. Lừa là một chiến lược phổ biến ở họ lan, nhưng không phải tất cả.
- “Lan ong mọc ở Việt Nam.” Các loài lan ong điển hình sống chủ yếu ở vùng Địa Trung Hải và châu Âu. Ở Việt Nam, lối lừa phổ biến hơn là giả thức ăn và bẫy tạm như lan hài.
- Quan sát thụ phấn: chọn một bụi hoa dại trong vườn hoặc công viên, ngồi yên mười lăm phút, ghi lại loài côn trùng nào tới, ở lại bao lâu, có mang phấn đi không.
- Không đem lan rừng về trồng: mua lan có nguồn gốc nhân giống rõ ràng, và không mua những cây lan hài trông như vừa bị đào từ rừng.
Cô giáo dạy Sinh lớp 6 chuẩn bị bài về thụ phấn có thể dùng lan ong làm câu hỏi mở đầu: “Một bông hoa không có mật thì lấy gì để mời ong?” Câu trả lời dẫn thẳng tới mối quan hệ giữa mùi, hình dạng và hành vi.
Câu hỏi thường gặp
Lan ong lừa ong như thế nào?
Lan ong toả ra hỗn hợp mùi gần giống mùi ong cái gọi bạn tình, có cánh môi lông nhung mang hình dáng con cái. Ong đực bị dụ tới, cố giao phối với hoa và dính khối phấn lên người, rồi mang sang bông khác.
Ong đực có bị thiệt gì khi bị hoa lừa không?
Ong đực mất thời gian và năng lượng mà không giao phối được, nhưng thường không bị hại về thân thể. Lan ong nở vào lúc ong đực nhiều mà ong cái còn hiếm, nên thiệt hại cho quần thể ong không lớn.
Ở Việt Nam có loài lan nào lừa côn trùng không?
Có. Nhiều loài lan hài ở Việt Nam không có mật, dụ côn trùng bằng màu, đốm và mùi, rồi buộc chúng bò qua lối ra hẹp đi qua nhuỵ và khối phấn. Lan ong điển hình thì sống chủ yếu ở châu Âu.
Khối phấn của hoa lan là gì?
Ở hoa lan, hạt phấn được gom thành từng khối có chân dính thay vì rời rạc. Côn trùng chỉ cần chạm một lần là cả khối bám theo, nhờ đó một lần thụ phấn chuyển được rất nhiều hạt phấn.
Vì sao hoa lừa côn trùng lại đậu quả ít?
Côn trùng dần học được rằng hoa không cho gì và bỏ qua, nên tỉ lệ được thụ phấn thấp. Bù lại, mỗi quả lan chứa rất nhiều hạt nhỏ, nên vài lần thành công là đủ duy trì loài.
Gặp lan hài trong rừng thì nên làm gì?
Chỉ nên chụp ảnh và ngắm, không đào, không ngắt hoa. Nhiều loài lan hài ở Việt Nam nguy cấp và được bảo vệ; cũng không nên đăng vị trí chính xác lên mạng để tránh bị kẻ buôn lan tìm tới.