Bắt chước loài độc hoạt động nhờ trí nhớ của kẻ săn mồi: một con chim từng mổ phải con ong đốt đau hay con bướm đắng sẽ tránh mọi thứ có cùng bộ áo sọc vàng đen hay cam đen, kể cả những loài vô hại khoác bộ áo ấy. Ruồi hoa sọc vàng ngoài vườn, nhện chạy như kiến trên lan can, bướm phượng giả bướm đốm đều sống nhờ bài học mà kẻ săn đã học từ một loài khác.
Có hai kiểu bắt chước cảnh báo rất khác nhau về bản chất. Kiểu thứ nhất là kẻ vô hại giả làm kẻ nguy hiểm, giống người cầm súng đồ chơi. Kiểu thứ hai là nhiều loài cùng nguy hiểm chung một bộ áo, giống các công ty cùng dùng một biển cảnh báo. Bài này giải thích từng kiểu, vì sao kẻ giả mạo không bao giờ được quá đông, và cách nhận ra ruồi giả ong để khỏi hoảng hay khỏi đập nhầm.
Bắt đầu từ màu cảnh báo: vì sao loài độc lại sặc sỡ
Để có kẻ bắt chước, trước hết phải có thứ để bắt chước. Nhiều loài có nọc, có vị đắng hay chứa chất độc không trốn mà còn phô ra những màu dễ nhớ: vàng đen, đỏ đen, cam đen, trắng đen. Ong vò vẽ, kiến ba khoang, bướm đốm, ếch độc ở rừng nhiệt đới châu Mỹ đều thuộc nhóm này. Màu nổi bật giúp kẻ săn học nhanh và nhớ lâu.
Chuyện học diễn ra theo cách khá phũ: một con chim non chưa có kinh nghiệm mổ thử một con bướm cam đen, thấy đắng hoặc buồn nôn, nhả ra. Lần sau nó thấy màu ấy là ngần ngại. Loài độc mất vài cá thể để “dạy” mỗi lứa kẻ săn mới, nhưng phần còn lại được an toàn. Màu càng nổi và càng đồng nhất, bài học càng nhanh thấm.
Nhiều loài bướm đốm lấy chất đắng từ cây chủ có nhựa mủ mà sâu non ăn vào, tích trong cơ thể tới khi thành bướm. Như vậy chất độc ấy có nguồn gốc từ cây, và màu cảnh báo là lời tuyên bố về một thứ có thật trong cơ thể chúng. Kẻ bắt chước chỉ sao chép lời tuyên bố, không có thứ đằng sau.
Hai kiểu bắt chước cảnh báo
Kiểu giả mạo: vô hại khoác áo nguy hiểm. Ruồi hoa không có ngòi đốt nhưng có sọc vàng đen như ong. Nhện giả kiến không có axit hay nọc đốt như kiến nhưng có dáng kiến. Kẻ giả mạo được hưởng lợi mà không tốn chi phí làm ra chất độc, còn loài thật bị thiệt: mỗi lần kẻ săn mổ trúng một con giả và thấy ngon, bài học bị phai đi.
Kiểu liên minh: nhiều loài độc chung một bộ áo. Ong mật, ong vò vẽ và nhiều loài ong khác cùng mang sọc vàng đen; nhiều loài bướm độc ở cùng vùng có cùng hoa văn cam đen. Ở đây không ai lừa ai, vì tất cả đều thật sự khó ăn. Lợi ích là chi phí dạy kẻ săn được chia cho nhiều loài: mỗi loài mất ít cá thể hơn so với tự mình dạy.
Ranh giới không phải lúc nào cũng rõ. Có loài hơi đắng chứ không độc hẳn, có loài độc với chim này mà không độc với chim khác. Vì vậy nhiều trường hợp nằm ở khoảng giữa hai kiểu, và các nhà sinh học vẫn tranh luận về cách xếp loại một số loài cụ thể.
Bắt chước không cần giống hoàn hảo. Kẻ săn thường quyết định trong tích tắc, chỉ dựa vào vài dấu hiệu như sọc, màu chính, kiểu bay. Nhiều loài ruồi giả ong trông khá vụng dưới mắt người cầm kính lúp, nhưng đủ giống dưới mắt con chim đang lướt qua.
Vì sao kẻ giả mạo phải hiếm hơn loài thật
Thử hình dung một vùng có một trăm con ong thật và năm con ruồi giả ong. Một con chim non mổ thử, xác suất trúng ong thật rất cao, nó bị đốt và học được bài học. Bây giờ đảo ngược: một trăm con ruồi giả và năm con ong. Chim mổ thử thường trúng ruồi ngon lành, bài học “sọc vàng đen là đau” không hình thành, và cả ruồi lẫn ong đều bị ăn nhiều hơn.
Đó là lý do lối giả mạo chỉ hiệu quả khi kẻ giả hiếm hơn loài được bắt chước, hoặc khi loài thật nguy hiểm tới mức một lần trải nghiệm đủ nhớ rất lâu. Hiện tượng này được gọi là chọn lọc phụ thuộc tần số: lợi ích của một kiểu áo tuỳ vào việc nó phổ biến tới đâu so với loài thật.
Hệ quả thú vị là ở một số loài bướm giả mạo, chỉ con cái mang bộ áo giống loài độc, còn con đực vẫn giữ màu riêng của loài. Một giả thuyết cho rằng con cái sống lâu hơn, bay chậm hơn khi mang trứng nên được lợi nhiều hơn từ lớp áo giả, trong khi con đực cần màu riêng để con cái cùng loài nhận ra. Ở một số loài khác, con cái còn có nhiều dạng, mỗi dạng giả một loài độc khác nhau, giúp kẻ giả không bao giờ quá đông so với một loài mẫu.
Phân biệt ruồi giả ong với ong thật ngoài vườn
Ruồi hoa là kẻ giả mạo bạn dễ gặp nhất ở Việt Nam, bay quanh hoa cải, hoa cúc, hoa ngò ở vườn rau. Chúng vô hại và còn có ích vì ấu trùng nhiều loài ăn rệp. Mấy dấu hiệu sau giúp bạn nhận ra mà không cần chạm vào.
| Dấu hiệu | Ruồi hoa giả ong | Ong thật |
|---|---|---|
| Số cánh | Hai cánh | Bốn cánh, hai cặp móc vào nhau |
| Râu | Rất ngắn, gần như không thấy | Dài, gập khúc, cử động liên tục |
| Mắt | To, chiếm gần hết đầu | Nhỏ hơn, nằm hai bên đầu |
| Cách bay | Đứng yên giữa không trung rồi vụt sang chỗ khác | Bay vòng, ít khi đứng yên một điểm lâu |
| Eo | Thân liền, không thắt eo | Nhiều loài có eo thắt rõ giữa ngực và bụng |
| Phản ứng khi bị xua | Bay đi, không đốt | Có thể đốt nếu bị đe doạ |
Dù vậy, nếu không chắc thì cứ đối xử như ong: đứng yên, không quơ tay, để nó tự bay đi. Mục đích của bảng là giúp bạn khỏi đập chết một con ruồi hoa có ích, không phải để thử bắt ong.
Những kẻ bắt chước khác bạn có thể gặp ở Việt Nam
Ngoài ruồi hoa, còn vài kẻ bắt chước quen mặt mà người hay để ý vườn tược hoặc đi rừng sẽ gặp.
- Nhện giả kiến: thân thắt lại giả eo kiến, giơ đôi chân trước lên vẫy như râu, chạy giật cục như kiến. Hay thấy trên lan can, lá cây, tường nhà gần cây xanh. Kiến bị nhiều kẻ săn tránh vì cắn đau và tiết axit.
- Bướm phượng giả bướm đốm: một số loài bướm phượng có dạng cánh nâu đen điểm trắng hoặc xanh nhạt, bay chậm, trông rất giống các loài bướm đốm có vị đắng.
- Ngài giả ong vò vẽ: một số loài ngài bay ban ngày có cánh trong suốt, thân sọc vàng đen, bay vo ve quanh hoa như ong.
- Bọ cánh cứng tông đỏ cam đen: nhiều loài bọ nhỏ mang bộ màu này; có loài thật sự khó ăn, có loài được cho là chỉ mượn màu, và phân biệt hai nhóm bằng mắt thường gần như không thể.
- Ở biển: bạch tuộc bắt chước ở vùng biển nhiệt đới được ghi nhận đổi dáng thành cá sư tử có gai độc hay rắn biển khi bị đe doạ.
Một lưu ý quan trọng: chính vì có kẻ bắt chước nên không được dựa vào màu để tự đoán con vật vô hại. Kiến ba khoang thật gây viêm da khi bị đập nát trên da, ong thật vẫn đốt. Bảng phân biệt chỉ để quan sát từ xa.
Trò chơi lớp học: mô phỏng kẻ săn học cách tránh
Cơ chế bắt chước cảnh báo dễ hiểu nhất khi chính học sinh đóng vai con chim. Một cô giáo tiểu học có thể tổ chức trò chơi dưới đây trong một tiết, chỉ cần giấy màu cắt nhỏ và giấy nhớ.
- Chuẩn bị “con mồi”. Cắt khoảng một trăm mẩu giấy nhỏ: phần lớn màu nâu xanh lẫn với nền cỏ, một số mẩu sọc vàng đen. Mặt sau mẩu sọc ghi chữ “đốt”, tức là ăn phải sẽ bị trừ điểm.
- Vòng một. Rải đều trên sân hoặc bàn lớn, cho mỗi “chim” nhặt trong mười giây. Mẩu nâu được cộng điểm, mẩu sọc bị trừ. Học sinh sẽ nhặt mẩu sọc vì nó dễ thấy, và bị trừ.
- Vòng hai. Rải lại. Phần lớn học sinh tránh mẩu sọc ngay, không cần ai nhắc: các em vừa “học” xong.
- Vòng ba, thêm kẻ giả. Thêm vài mẩu sọc vàng đen nhưng mặt sau ghi “ngon”. Học sinh vẫn tránh, kẻ giả được an toàn.
- Vòng bốn, kẻ giả quá đông. Đổi phần lớn mẩu sọc thành “ngon”. Sau vài lần nhặt trúng, học sinh bắt đầu nhặt mẩu sọc trở lại, và cả mẩu “đốt” cũng bị nhặt nhiều hơn.
Sau trò chơi, chỉ cần hỏi lại: vì sao ở vòng bốn kẻ giả mất tác dụng, và loài thật bị liên luỵ thế nào. Học sinh sẽ tự nói ra ý chọn lọc phụ thuộc tần số mà không cần học thuộc thuật ngữ.
Hiểu lầm hay gặp về bắt chước
Bắt chước là chủ đề hay được kể bằng ngôn ngữ ý chí, dễ dẫn tới hiểu sai.
- “Con ruồi cố ý giả làm ong.” Không có ý định nào ở đây. Qua rất nhiều thế hệ, những con ruồi hơi giống ong hơn sống sót nhiều hơn một chút, và đặc điểm ấy dần phổ biến trong loài.
- “Loài nào sặc sỡ cũng độc.” Có những loài sặc sỡ vì lý do khác, như khoe với bạn tình. Và như đã thấy, có những loài sặc sỡ hoàn toàn vô hại.
- “Kẻ săn sinh ra đã biết tránh màu cảnh báo.” Một số loài chim có xu hướng dè chừng sẵn với màu đỏ vàng, nhưng phần lớn sự né tránh đến từ học hỏi, nên kẻ săn non vẫn mổ thử.
- “Bắt chước luôn là chuyện hình ảnh.” Có loài bắt chước âm thanh, ví dụ một số loài ngài phát tiếng lách tách giống loài ngài độc để dơi tránh, và có loài bắt chước mùi.
Khi kể cho trẻ, có thể dùng ví dụ đời thường: một bạn đeo băng tay đỏ giống đội cờ đỏ của trường thì các bạn khác cũng nể, dù bạn ấy không phải đội cờ đỏ. Nhưng nếu nửa lớp đều đeo băng tay đỏ giả, chẳng ai còn nể nữa.
Câu hỏi thường gặp
Ruồi giả ong có đốt người không?
Không. Ruồi hoa thuộc nhóm ruồi, không có ngòi đốt. Chúng chỉ mang sọc giống ong để kẻ săn tránh xa. Nhiều loài còn có ích vì ấu trùng ăn rệp hại rau và cây cảnh.
Làm sao biết con vật sọc vàng đen là ong hay ruồi?
Nhìn từ xa xem nó có đứng yên giữa không trung rồi vụt đi không, râu dài hay ngắn, mắt to chiếm gần hết đầu không. Ruồi hoa có hai cánh, râu rất ngắn, mắt to. Nếu không chắc thì cứ đứng yên như với ong.
Vì sao loài độc lại có màu nổi bật thay vì nguỵ trang?
Màu nổi bật giúp kẻ săn học nhanh và nhớ lâu rằng con vật này đau hoặc đắng. Loài độc mất vài cá thể để dạy mỗi lứa kẻ săn mới, nhưng phần lớn còn lại được an toàn.
Bắt chước kiểu giả mạo và kiểu liên minh khác nhau thế nào?
Giả mạo là loài vô hại mang bộ áo của loài độc, hưởng lợi mà không tốn chi phí làm chất độc. Liên minh là nhiều loài cùng độc chung một bộ áo, chia nhau chi phí dạy kẻ săn.
Nhện giả kiến có nguy hiểm không?
Nhện giả kiến là những con nhện nhỏ, thường không gây hại cho người. Chúng giả dáng kiến để tránh kẻ săn vốn ngại kiến. Vẫn nên quan sát bằng mắt, không bắt hay để trẻ cầm.
Kẻ bắt chước có làm hại loài được bắt chước không?
Với kiểu giả mạo thì có. Mỗi lần kẻ săn ăn trúng con giả mà thấy ngon, bài học né tránh yếu đi và loài thật bị mổ thử nhiều hơn. Vì vậy kẻ giả chỉ thành công khi hiếm hơn loài thật.