Chim ruồi là loài chim có tốc độ trao đổi chất cao bậc nhất trong thế giới động vật có xương sống: để bay đứng trước bông hoa, cơ ngực của chúng đốt đường mật hoa gần như ngay khi vừa uống, tim có loài vượt một nghìn nhịp mỗi phút khi gắng sức. Để không chết đói qua đêm, nhiều loài hạ thân nhiệt và nhịp tim xuống rất thấp, rơi vào trạng thái ngủ lịm, sáng ra mới làm ấm lại.
Cơ thể chỉ nặng vài gam mà chạy như một động cơ đua, đó là điều khiến các nhà sinh lý học thán phục. Bài này đi qua cánh, tim, cơ, đường và giấc ngủ lịm của chim ruồi, so với chim hút mật quen thuộc ở Việt Nam, và giải thích vì sao nhiều người ở nước ta tin mình đã thấy chim ruồi dù loài này chỉ sống ở châu Mỹ.
Bay đứng: bài toán năng lượng khó nhất của loài chim
Hầu hết loài chim bay bằng cách lướt về phía trước, để không khí chảy qua cánh tạo lực nâng như cánh máy bay. Đứng yên giữa không trung thì không có luồng gió đó; con chim phải tự đẩy đủ không khí xuống dưới để giữ thân không rơi. Đây là kiểu bay tốn năng lượng nhất, giống trực thăng đứng yên tốn nhiên liệu hơn bay bằng.
Chim ruồi giải bài toán bằng một kiểu cánh riêng. Khớp vai của chúng xoay rất linh hoạt, cho phép cánh vẽ hình số tám nằm ngang và lật ngửa ở nhịp về. Nhờ vậy cánh tạo lực nâng cả khi đẩy về trước lẫn khi kéo về sau, chứ không chỉ ở nhịp đập xuống như chim khác. Cánh vỗ nhanh, ở loài nhỏ khoảng vài chục lần mỗi giây, nhanh tới mức mắt người chỉ thấy một vệt mờ và nghe tiếng vo vo như côn trùng, nguồn gốc của cái tên.
Kiểu cánh này cũng cho phép chim ruồi bay lùi, bay ngang, xoay tại chỗ, những động tác mà gần như không loài chim nào khác làm được bền bỉ. Cái giá là năng lượng: mỗi giây bay đứng đốt một lượng nhiên liệu rất lớn so với cơ thể chỉ vài gam.
Động cơ bên trong: cơ, tim và phổi
Cơ bay chiếm phần lớn thân. Cơ ngực của chim ruồi chiếm một tỉ lệ khối lượng cơ thể rất cao so với nhiều loài chim, và có nhiều ty thể, những "lò đốt" trong tế bào, dày đặc hơn hầu hết mô cơ khác ở động vật có xương sống.
Tim to so với thân và đập cực nhanh. Tim chim ruồi lớn tương đối so với cơ thể. Lúc nghỉ đã đập vài trăm nhịp mỗi phút; khi bay đứng hay rượt đuổi, có loài vượt một nghìn nhịp. Mỗi nhịp đẩy máu giàu ôxy tới cơ ngực đang làm việc liên tục.
Thở nhanh và phổi hiệu quả. Phổi chim nói chung có túi khí giúp không khí đi một chiều qua phổi, lấy ôxy hiệu quả hơn phổi thú. Chim ruồi thở rất nhanh, có thể vài trăm lần mỗi phút khi bay.
Mao mạch dày đặc. Cơ bay được mạng mao mạch chằng chịt bao quanh, khoảng cách từ máu tới ty thể rất ngắn. Ôxy và đường tới nơi đốt gần như không phải chờ.
Nhỏ thì đốt nhanh. Ở động vật hằng nhiệt, tính trên mỗi gam cơ thể, con vật càng nhỏ càng tiêu hao nhiều năng lượng, vì diện tích da so với khối lượng lớn hơn, mất nhiệt nhanh hơn. Một con voi đốt nhiều năng lượng hơn chim ruồi tính cả con, nhưng tính trên mỗi gam thì chim ruồi đốt gấp rất nhiều lần. Chim ruồi nằm gần sát giới hạn dưới về kích thước mà một con chim hằng nhiệt còn sống được; nhỏ hơn nữa, có lẽ không cơ thể nào kịp ăn đủ để bù nhiệt mất đi.
Từ giọt mật hoa tới cú vỗ cánh: chuỗi năng lượng
Điều đặc biệt nhất có lẽ là chim ruồi dùng đường gần như ngay khi vừa uống. Chuỗi diễn ra như sau:
- Uống mật. Lưỡi dài chẻ đôi ở đầu thò vào ống hoa, các rãnh trên lưỡi bung ra và khép lại để giữ mật, mỗi giây liếm nhiều lần.
- Hấp thu tức thì. Ruột chim ruồi hấp thu đường đơn trong mật hoa rất nhanh, cả qua thành ruột theo đường giữa các tế bào, đưa đường vào máu chỉ sau một thời gian ngắn.
- Đốt thẳng trong cơ. Khi đang bay kiếm ăn, cơ bay có thể dùng phần lớn năng lượng từ đường vừa uống, thay vì phải lấy từ kho mỡ hay glycogen. Ở người, đường từ thức ăn chỉ góp một phần nhỏ cho cơ khi gắng sức.
- Tích mỡ cho ban đêm. Phần đường dư được chuyển thành mỡ dự trữ, dùng qua đêm hoặc cho những chuyến bay dài của các loài di cư.
- Ăn lại liên tục. Vì kho dự trữ nhỏ, chim ruồi ban ngày phải ghé hoa rất thường xuyên. Nhiều loài uống lượng mật hoa mỗi ngày xấp xỉ hoặc hơn khối lượng cơ thể.
Đây là lý do chim ruồi canh giữ những khóm hoa rất hăng, đuổi cả chim lớn hơn mình. Mất nguồn mật một buổi chiều có thể là chuyện sống chết khi đêm đến.
Ngủ lịm: tắt bớt động cơ qua đêm
Một cơ thể nhỏ có diện tích bề mặt lớn so với khối lượng, nên mất nhiệt rất nhanh. Nếu giữ thân nhiệt ban ngày suốt đêm, chim ruồi có thể đốt cạn kho mỡ trước bình minh. Giải pháp của chúng là ngủ lịm, một trạng thái giống ngủ đông thu nhỏ chỉ kéo dài vài giờ.
Khi vào trạng thái này, thân nhiệt hạ thấp, ở một số loài vùng núi cao có thể xuống gần nhiệt độ không khí ban đêm. Nhịp tim tụt từ hàng trăm xuống vài chục nhịp mỗi phút, có lúc ngừng thở từng quãng. Con chim đậu bất động, xù lông, phản ứng chậm, thoạt nhìn như đã chết.
Gần sáng, chim tự làm ấm bằng cách run cơ ngực, mất một khoảng thời gian để trở lại thân nhiệt bình thường rồi mới bay đi kiếm ăn. Không phải đêm nào cũng ngủ lịm; chim có đủ mỡ có thể chỉ ngủ thường. Các nhà nghiên cứu thấy những con sắp di cư, cần giữ mỡ, ngủ lịm nhiều hơn. Trạng thái này cho thấy cơ thể chim ruồi không chỉ chạy nhanh mà còn biết hạ số đúng lúc.
Chim ruồi, chim hút mật và bướm diều hâu
Ở Việt Nam không có chim ruồi ngoài tự nhiên, nhưng có hai sinh vật hay bị nhầm. Bảng giúp phân biệt:
| Đặc điểm | Chim ruồi (châu Mỹ) | Chim hút mật (Việt Nam) | Bướm diều hâu (Việt Nam) |
|---|---|---|---|
| Nhóm | Chim | Chim | Bướm đêm, côn trùng |
| Cách lấy mật | Chủ yếu bay đứng trước hoa | Thường đậu cành hay bám cuống hoa, đôi khi bay đứng ngắn | Bay đứng, thò vòi dài vào hoa |
| Dấu hiệu nhận biết | Mỏ thẳng hoặc hơi cong, lông óng ánh | Mỏ dài cong xuống, con đực nhiều loài màu sặc sỡ | Có râu, sáu chân, vòi cuộn, thân có vảy như lông |
| Thời điểm thấy | Ban ngày | Ban ngày, trong vườn, bờ rào hoa | Nhiều loài bay ban ngày hoặc chạng vạng |
Khi ai đó nói "thấy chim ruồi trong vườn" ở Hà Nội hay Đà Lạt, gần như chắc chắn đó là bướm diều hâu: thân mập, bay đứng rất giống, vo vo bên khóm hoa. Nhìn kỹ sẽ thấy cặp râu và chiếc vòi cuộn. Chim hút mật thì nhỏ nhắn, hay đậu nghiêng người trên cành hoa chuối, hoa dâm bụt.
Giữa chim ruồi châu Mỹ và chim hút mật châu Á, Phi là một ví dụ đẹp của tiến hoá hội tụ: hai dòng họ không gần nhau nhưng cùng hướng tới mỏ dài, ăn mật, màu sắc rực rỡ vì cùng sống với hoa.
Di cư bằng bình nhiên liệu vài gam
Thoạt nghe, một con chim phải ăn liên tục như chim ruồi dường như không thể bay đường dài. Vậy mà một số loài di cư hàng nghìn cây số mỗi năm giữa nơi sinh sản ở Bắc Mỹ và nơi trú đông ở Trung Mỹ. Có loài được cho là bay thẳng qua một vùng biển rộng hàng trăm cây số, không có chỗ dừng chân.
Để làm được, trước mùa di cư chúng ăn dồn và chuyển đường thành mỡ với tốc độ rất cao, có con tăng cân gần gấp đôi chỉ trong vài tuần. Mỡ là nhiên liệu đặc hơn đường nhiều lần tính theo khối lượng, nên là thứ hợp lý để mang theo khi bay xa. Trong chuyến bay, cơ chuyển sang đốt mỡ thay vì đường mật hoa.
Đây là một ví dụ đẹp cho thấy trao đổi chất của chim ruồi không chỉ nhanh mà còn rất linh hoạt: ban ngày đốt đường ngay khi uống, ban đêm hạ máy ngủ lịm, trước di cư lại thành cỗ máy tích mỡ. Cùng một cơ thể nhỏ bé chuyển chế độ như chiếc xe lai đổi giữa xăng và điện tuỳ quãng đường.
Quan sát sinh vật bay đứng ở vườn nhà
Bạn không cần sang châu Mỹ để thấy kiểu bay đứng tiêu hao nhiều năng lượng. Gợi ý cho một buổi sáng ở vườn hay công viên:
- Trồng hoặc tìm những khóm hoa hình ống màu đỏ, cam như hoa dâm bụt, hoa trang, hoa ngũ sắc; chim hút mật và bướm diều hâu thích chúng.
- Ngồi yên cách khóm hoa vài mét vào sáng sớm hoặc chiều mát, khi hoa nhiều mật và sinh vật hoạt động mạnh.
- Quay video chậm bằng điện thoại để thấy nhịp cánh; xem lại sẽ phân biệt được cánh chim với cánh bướm.
- Đếm số bông hoa một con chim hút mật ghé trong năm phút, bạn sẽ hình dung được cuộc sống "ăn liên tục" của loài ăn mật.
- Không treo bình nước đường pha đậm hay để lâu ngày; nước đường lên men có thể làm chim bệnh. Trồng hoa bản địa an toàn hơn.
- Không bẫy, không nhốt chim hút mật; chúng là chim hoang dã, sống nhờ hoa và côn trùng nhỏ, không thích nghi với lồng.
Mỗi lần thấy một sinh vật lơ lửng trước bông hoa, hãy nhớ rằng đó là một trong những việc tốn năng lượng nhất trong tự nhiên, và cơ thể nó đã được tinh chỉnh qua rất nhiều thế hệ để làm được.
Câu hỏi thường gặp
Chim ruồi có ở Việt Nam không?
Không có ngoài tự nhiên. Chim ruồi chỉ sống ở châu Mỹ. Ở Việt Nam, sinh vật hay bị gọi nhầm là chim ruồi thường là bướm diều hâu hoặc chim hút mật.
Tim chim ruồi đập bao nhiêu nhịp mỗi phút?
Lúc nghỉ thường vài trăm nhịp mỗi phút; khi bay đứng hay rượt đuổi, có loài vượt một nghìn nhịp. Ban đêm khi ngủ lịm, nhịp tim có thể giảm xuống chỉ vài chục.
Chim ruồi vỗ cánh bao nhiêu lần mỗi giây?
Tuỳ loài và kích thước, phổ biến từ khoảng mười mấy tới vài chục lần mỗi giây. Loài càng nhỏ thường vỗ càng nhanh, đủ để tạo ra tiếng vo vo đặc trưng.
Vì sao chim ruồi bay lùi được?
Khớp vai rất linh hoạt cho phép cánh xoay lật và vẽ hình số tám, tạo lực ở cả nhịp tới lẫn nhịp về. Nhờ vậy chim điều chỉnh được hướng lực để bay đứng, bay ngang và bay lùi.
Chim ruồi ngủ lịm có nguy hiểm không?
Đó là trạng thái tự nhiên giúp tiết kiệm năng lượng qua đêm. Chim tự làm ấm lại vào sáng sớm. Nếu thấy một con bất động lúc đêm, không nên cầm lên hay sưởi ấm vội.
Chim hút mật ở Việt Nam có giống chim ruồi không?
Chúng giống về chế độ ăn mật và màu sắc nhưng thuộc dòng họ khác. Chim hút mật thường đậu khi ăn, bay đứng ít, và trao đổi chất không ở mức cực đoan như chim ruồi.