ThanPhuc.comThán Phục
Tài tình của thực vật

Dây tơ hồng tìm cây chủ bằng mùi: cây không lá, xoay vòng dò đường và giác mút

Dây tơ hồng gần như không có lá và diệp lục, mầm non phải xoay vòng dò mùi để tìm cây chủ trong vài ngày, rồi cắm giác mút vào hút nhựa. Cơ chế từng bước.

Tangle of thin orange dodder vines coiling around green shrub stems along a roadside hedge, close macro from the side, warm late afternoon sun, shallow focus

Dây tơ hồng (chi Cuscuta) là cây ký sinh gần như không có lá và rất ít diệp lục, nên không tự nuôi mình được lâu. Mầm non mới nhú khỏi đất chỉ có một nắm dự trữ trong hạt, phải xoay vòng đầu ngọn để dò mùi các chất bay hơi từ cây xung quanh, vươn về phía cây hợp khẩu vị, quấn lấy rồi cắm những giác mút vào tận mạch dẫn để hút nước và chất dinh dưỡng.

Khả năng "ngửi" để chọn cây chủ đã được kiểm chứng bằng thí nghiệm, và là một trong những ví dụ rõ nhất cho thấy thực vật cảm nhận được mùi. Bài dưới mô tả hành trình của một mầm tơ hồng từ lúc nhú khỏi đất tới khi thành đám dây vàng phủ kín bụi cây, so với tầm gửi và các cây ký sinh khác, và chỉ cách nhận ra, quan sát loài dây này ở hàng rào, bờ ruộng.

Vài ngày sống còn của một mầm tơ hồng

Hạt tơ hồng nhỏ, rơi xuống đất và có thể nằm chờ nhiều năm. Khi nảy mầm, đồng hồ bắt đầu đếm ngược: mầm không có lá mầm thật sự, không có rễ cắm sâu, chỉ sống được bằng dự trữ trong hạt trong một thời gian ngắn, thường chỉ tính bằng ngày.

  1. Nhú lên như sợi chỉ. Mầm là một sợi mảnh màu vàng nhạt, phần gốc dưới đất giữ chút rễ tạm để bám.
  2. Xoay vòng dò đường. Đầu ngọn quay thành những vòng tròn chậm trong không khí. Cách quay này phổ biến ở cây leo, nhưng với tơ hồng nó là cách quét môi trường để bắt tín hiệu.
  3. Lần theo mùi. Mỗi cây xung quanh toả ra hỗn hợp chất bay hơi riêng. Mầm tơ hồng mọc lệch về phía nguồn mùi hợp với nó, giống người đi theo mùi đồ ăn trong bếp. Nếu mùi tới từ phía một cây không ưa, mầm vươn đi chỗ khác.
  4. Quấn lấy thân chủ. Chạm được thân, ngọn tơ hồng quấn thành những vòng xoắn chặt. Ở mặt tiếp xúc, các chỗ phình nhỏ hình thành.
  5. Cắm giác mút. Từ chỗ phình, những đầu mô đặc biệt xuyên qua vỏ, len vào trong và nối với mạch gỗ dẫn nước, mạch rây dẫn chất hữu cơ của cây chủ.
  6. Bỏ rễ, đi tiếp. Khi đã hút được nhựa, phần gốc dưới đất teo đi, tơ hồng sống hoàn toàn trên cây chủ, mọc dài và quấn sang cành khác, cây khác.

Nếu hết dự trữ mà chưa tìm được cây chủ, mầm chết. Vì thế khả năng chọn đúng hướng ngay từ đầu có giá trị sống còn với loài này.

Bằng chứng tơ hồng "ngửi" được

Thí nghiệm hay được nhắc tới làm thế này: đặt mầm tơ hồng ở giữa, một bên là chậu cây cà chua, bên kia là chậu cây lúa mì. Phần lớn mầm vươn về phía cà chua, một cây chủ ưa thích. Tiếp đó, người ta bỏ cây thật, chỉ dẫn khí lấy từ quanh cây cà chua vào một ống: mầm vẫn vươn về phía ống. Thay bằng hỗn hợp các chất bay hơi tách ra từ cây cà chua cũng cho kết quả tương tự. Như vậy mầm phản ứng với mùi chứ không phải với bóng hay hơi ấm của cây.

Thí nghiệm còn cho thấy tơ hồng phân biệt được mức độ ưa thích. Giữa hai cây chủ, nó nghiêng về cây có hỗn hợp mùi hấp dẫn hơn, và một số chất trong mùi cây lúa mì có vẻ khiến nó tránh đi. Cây tơ hồng không có mũi, nhưng tế bào của nó có các thụ thể nhận biết phân tử trong không khí, tương tự cách cây nhận biết hoóc môn khí.

Ánh sáng cũng là một manh mối. Ánh sáng lọt qua tán lá xanh bị lá hấp thu bớt phần đỏ, nên tỉ lệ đỏ và đỏ xa thay đổi. Tơ hồng có thể dùng tín hiệu này để biết phía nào có lá xanh rậm. Mùi và ánh sáng phối hợp ra sao trong tự nhiên vẫn còn được nghiên cứu, nhưng phần mùi là phần có bằng chứng rõ nhất.

Tơ hồng so với tầm gửi và các cây ký sinh khác

Không phải cây ký sinh nào cũng giống nhau. Bảng dưới xếp theo mức độ phụ thuộc vào cây chủ.

CâyCó quang hợp khôngLấy gì của cây chủBám vào đâu
Dây tơ hồngRất ít, gần như khôngNước, khoáng và cả đường, đạmThân, cành non, quấn quanh
Tầm gửiCó, lá xanhChủ yếu nước và khoángCành cây gỗ, chim mang hạt tới
Dây tơ xanh (Cassytha)Có ít, thân xanh nhạtNước, khoáng, một phần chất hữu cơBụi cây ven biển, đồi cát
Cây ký sinh rễTuỳ loàiHút qua rễ cây chủ dưới đấtRễ cây trồng, cây bụi
Cây bóp cổ họ đaCó đầy đủKhông hút nhựa, chỉ tranh sáng và chỗThân cây chủ, sau đó mọc rễ xuống đất

Dây tơ xanh trông rất giống tơ hồng nhưng thuộc họ khác, thân xanh vàng hơn, hay gặp trên bụi cây ven biển. Hai loài đi tới cùng một lối sống ký sinh dạng sợi bằng hai con đường tiến hoá khác nhau, một ví dụ đẹp về tiến hoá hội tụ.

Giác mút làm việc thế nào

Bám trước, đâm sau. Mặt tiếp xúc của tơ hồng tiết chất dính giúp bám chặt vào vỏ cây chủ, rồi mới bắt đầu đẩy mô vào trong. Nếu bị gỡ ra trước khi giác mút hình thành, dây dễ dàng rời đi.

Mềm hoá vách tế bào. Đầu giác mút tiết ra men làm lỏng chất gắn giữa các tế bào cây chủ, giúp nó len qua thay vì phá vỡ mạnh. Cây chủ vì vậy không phản ứng mạnh như với một vết thương lớn.

Nối vào hai đường ống. Giác mút tạo tế bào giống mạch gỗ để nối vào đường nước của cây chủ, và tế bào sát mạch rây để rút đường, đạm. Tơ hồng là "kẻ hút trộm" cả nước lẫn thức ăn.

Đường hai chiều. Qua chỗ nối, không chỉ chất dinh dưỡng mà cả các phân tử tín hiệu và vật chất di truyền nhỏ đi lại giữa hai cây. Người ta ghi nhận tơ hồng còn truyền được virus từ cây này sang cây khác, nên nó gây hại kép cho cây trồng.

Một dây, nhiều chủ. Một đám tơ hồng có thể nối cùng lúc vào nhiều cây. Có giả thuyết rằng qua đó tín hiệu cảnh báo sâu bệnh cũng lan giữa các cây chủ; đây là hướng nghiên cứu mới, chưa nên coi là chắc chắn.

Nhận ra và quan sát tơ hồng ngoài trời

Tơ hồng hay gặp trên hàng rào cây bụi, bờ ruộng, ven đường đất, vườn đậu và vườn hoa bỏ hoang. Nhóm học sinh đi dã ngoại có thể dựa vào các dấu hiệu sau:

  • Những sợi mảnh màu vàng cam hoặc vàng chanh, không thấy lá, phủ thành mạng rối trên đầu bụi cây như ai rắc mì sợi.
  • Gỡ nhẹ một đoạn dây ở rìa đám: thấy những vòng quấn chặt quanh cành non và các nốt nhỏ bám dính, đó là chỗ giác mút đã cắm vào.
  • Mùa hoa, dọc dây có những chùm hoa nhỏ màu trắng hoặc trắng hồng, sát thân, rất thơm nhẹ khi đến gần.
  • Tìm một đầu ngọn còn tự do, đánh dấu bằng sợi chỉ màu trên cành bên cạnh rồi quay lại sau vài giờ: thường thấy ngọn đã đổi hướng hoặc đã quấn vào cành mới.
  • So màu của cây chủ dưới đám tơ hồng với cây cùng loài không bị bám: cây bị bám thường vàng úa, còi cọc hơn.

Tơ hồng là loài gây hại thật cho cây trồng như đậu, rau màu, cây cảnh. Ở vườn nhà, nên gỡ sớm trước khi ra hạt, gỡ cả phần cành chủ đã bị giác mút cắm vào, vì đoạn dây nhỏ còn sót có thể mọc lại.

Ngộ nhận và những câu hỏi còn mở

Ngộ nhận phổ biến nhất là tơ hồng "không có rễ, mọc từ trên trời rơi xuống". Thực ra nó mọc từ hạt dưới đất, chỉ là rễ tạm tiêu biến sớm nên người ta hiếm khi thấy. Một hiểu lầm khác là tơ hồng hoàn toàn không có diệp lục; nhiều loài vẫn còn một lượng rất nhỏ, đủ để quang hợp yếu ở hoa và quả non, nhưng không đủ để sống tự lập.

Câu chuyện "dây tơ hồng" trong ca dao, truyện cổ về duyên vợ chồng là cách người xưa mượn hình ảnh sợi dây quấn quýt, không liên quan tới sinh học. Khi giảng cho trẻ nhỏ, có thể kể cả hai: cái tên đẹp trong văn hoá và một cây ký sinh tài tình trong vườn.

Những câu hỏi khoa học còn mở gồm: tơ hồng nhận biết chính xác những phân tử nào trong mùi cây chủ, nó cân nhắc giữa mùi và ánh sáng ra sao, và các phân tử di truyền nhỏ đi qua giác mút có thật sự giúp nó "tắt" phòng vệ của cây chủ hay không. Đây là lý do loài dây vàng nhỏ bé này được nhiều phòng thí nghiệm thực vật quan tâm.

Từ cây xanh tới cây sống nhờ: tiến hoá đã đánh đổi những gì

Tổ tiên của tơ hồng là những cây leo bình thường có lá xanh, cùng họ với bìm bìm, rau muống. Bằng chứng nằm ngay ở hoa: chùm hoa nhỏ của tơ hồng có cấu trúc gần với hoa bìm bìm, và vật chất di truyền của nó vẫn mang dấu vết của các gen quang hợp đã hỏng hoặc bị mất. Qua rất nhiều thế hệ, khi đã hút được thức ăn từ cây chủ, việc giữ bộ máy quang hợp tốn kém trở nên thừa, và chọn lọc tự nhiên không còn giữ nó lại.

Đổi lại, tơ hồng mất tự do. Nó phụ thuộc hoàn toàn vào cây chủ, phải tìm được chủ trong vài ngày đầu đời, và nếu cây chủ chết, phần dây trên cây đó chết theo. Để bù rủi ro, tơ hồng ra rất nhiều hạt, hạt có vỏ cứng nằm chờ được nhiều năm trong đất, và dây có thể đứt thành đoạn rồi từng đoạn tự sống tiếp trên cây chủ mới.

So với một cây leo thường như mướp hay bìm bìm, tơ hồng giữ lại kỹ năng xoay vòng dò đường và quấn quanh giá đỡ, nhưng thêm vào đó khả năng ngửi mùi và cắm giác mút. Nhìn theo cách này, tơ hồng không phải là một cây kỳ quái từ trên trời rơi xuống, mà là một cây leo đã đi tiếp một bước trên con đường lợi dụng hàng xóm, một bước đi đầy rủi ro nhưng thành công, vì loài này có mặt ở rất nhiều vùng khí hậu trên thế giới.

Câu hỏi thường gặp

Dây tơ hồng có tự quang hợp được không?

Tơ hồng có rất ít diệp lục, một số loài gần như không có, nên không thể tự nuôi mình. Nó phải hút nước, khoáng và cả đường, đạm từ cây chủ qua các giác mút.

Làm sao tơ hồng biết cây nào để bám?

Mầm tơ hồng xoay vòng đầu ngọn để dò và vươn về phía nguồn mùi hợp với nó. Thí nghiệm cho thấy chỉ cần hỗn hợp chất bay hơi của cây chủ là mầm đã mọc về phía đó.

Tơ hồng có làm chết cây chủ không?

Tơ hồng làm cây chủ yếu, còi, vàng lá và giảm năng suất, có thể làm chết cây nhỏ hoặc cây bị phủ dày. Nó còn có thể truyền virus giữa các cây mà nó nối vào.

Tơ hồng và tầm gửi khác nhau thế nào?

Tầm gửi có lá xanh và tự quang hợp, chủ yếu lấy nước và khoáng từ cây chủ. Tơ hồng gần như không có lá và diệp lục, phải lấy cả thức ăn đã chế biến của cây chủ.

Diệt tơ hồng trong vườn thế nào cho hiệu quả?

Nên gỡ sớm trước khi dây ra hoa kết hạt, cắt bỏ luôn đoạn cành chủ đã bị giác mút cắm vào vì đoạn dây sót lại có thể mọc tiếp. Theo dõi đất trong vài mùa vì hạt có thể nằm chờ lâu.

Mầm tơ hồng sống được bao lâu nếu không tìm thấy cây chủ?

Mầm chỉ sống bằng dự trữ trong hạt nên thời gian tìm cây chủ ngắn, thường tính bằng ngày. Nếu không bám được vào cây phù hợp, mầm sẽ chết.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138