Cá đuối điện phóng điện nhờ hai khối cơ quan hình quả thận nằm hai bên đầu, mỗi khối gồm hàng trăm cột tế bào xếp như tổ ong; mỗi tế bào là một "viên pin" nhỏ, và khi não ra lệnh, tất cả cùng phóng một lúc, tạo dòng điện đủ làm tê con mồi. Tuỳ loài và kích cỡ, điện áp từ vài chục vôn tới khoảng hai trăm vôn ở loài lớn, kèm cường độ dòng khá cao.
Ở Việt Nam, cá đuối điện sống ven biển, nằm vùi trong cát như nhiều loài cá đuối khác, nên người tắm biển và người đánh cá đôi khi bị giật bất ngờ. Bài này giải thích tế bào điện được làm từ đâu, vì sao cá biển xếp pin kiểu song song còn lươn điện nước ngọt xếp nối tiếp, con cá tránh tự giật chính nó ra sao và nên làm gì khi đi biển.
Tế bào điện: cơ bắp đã quên cách co
Mọi tế bào sống đều có một hiệu điện thế nhỏ giữa trong và ngoài màng, cỡ chục phần nghìn vôn, nhờ các bơm ion đẩy natri ra, kéo kali vào. Ở cơ và dây thần kinh, khi có tín hiệu, các kênh ion mở ra và hiệu điện thế đảo chiều trong chớp mắt. Cá điện đã tận dụng chính hiện tượng có ở mọi động vật này.
Tế bào điện, các nhà sinh học gọi là electrocyte, có nguồn gốc từ tế bào cơ. Qua tiến hoá, chúng mất phần lớn bộ máy co rút, trở thành những tấm dẹt như đồng xu, và quan trọng nhất là hai mặt của tấm có đặc tính khác nhau. Chỉ một mặt nhận dây thần kinh và có nhiều kênh ion mở được; mặt kia gần như không đổi.
Khi tín hiệu thần kinh tới, mặt có dây thần kinh đảo điện thế, mặt kia giữ nguyên. Hai mặt lệch nhau tạo ra một hiệu điện thế nhỏ xuyên qua tấm, như một viên pin mỏng. Một tấm chỉ cho khoảng một phần mười vôn, chẳng là gì. Nhưng khi hàng trăm, hàng nghìn tấm được xếp chồng thành cột và cùng phóng một lúc, điện áp cộng lại thành đáng kể.
Một lần phóng điện, từ não tới con mồi
Có thể hình dung lần phóng điện của cá đuối điện qua các bước sau:
- Phát hiện mồi. Cá nằm vùi trong cát, chỉ lộ mắt và lỗ thở phía trên. Một con cá nhỏ hoặc giáp xác bơi ngang qua phía trên.
- Não ra lệnh. Một nhân thần kinh chuyên biệt trong não phát xung lệnh, truyền theo các sợi thần kinh tới khắp cơ quan điện.
- Đồng bộ hoá. Các sợi thần kinh được bố trí sao cho xung tới mọi tế bào điện gần như cùng một lúc, dù tế bào ở xa hay gần. Không có đồng bộ, các viên pin sẽ phóng lệch nhịp và điện áp không cộng được.
- Phóng loạt xung. Tất cả tế bào điện cùng đảo điện thế, tạo ra một chuỗi xung ngắn liên tiếp. Dòng điện chạy từ mặt lưng xuống mặt bụng của cá, đi qua nước và qua con mồi ở gần.
- Mồi tê liệt. Dòng điện kích thích dây thần kinh và cơ của con mồi co giật rồi tê liệt. Cá đuối trùm thân lên, đưa mồi vào miệng ở mặt bụng.
- Nạp lại. Các bơm ion phục hồi điện thế màng. Sau nhiều lần phóng liên tiếp, cá mệt và điện yếu đi, cần thời gian nghỉ.
Toàn bộ chuỗi chỉ trong tích tắc. Điều đáng nể không phải từng viên pin, mà là sự đồng bộ: hàng trăm nghìn tế bào cùng bắn đúng một khoảnh khắc nhờ một mạng thần kinh được thiết kế để mọi đường tới đều dài như nhau về thời gian.
Pin nối tiếp hay song song: cá đuối điện và lươn điện
Lươn điện ở sông Nam Mỹ và cá đuối điện ở biển cùng phát điện mạnh nhưng sắp xếp pin ngược nhau, vì sống trong hai loại nước khác nhau:
| Đặc điểm | Cá đuối điện (biển) | Lươn điện (nước ngọt) |
|---|---|---|
| Hình dạng cơ quan | Hai khối ngắn, rộng hai bên đầu | Dải dài chạy gần hết chiều dài thân |
| Cách xếp tế bào | Nhiều cột ngắn đứng song song | Ít cột nhưng rất dài, nhiều tế bào nối tiếp |
| Điện áp | Thấp hơn, từ vài chục tới khoảng hai trăm vôn | Rất cao, tới hàng trăm vôn |
| Cường độ dòng | Cao | Thấp hơn |
| Vì sao | Nước biển dẫn điện tốt, cần dòng lớn | Nước ngọt dẫn điện kém, cần điện áp cao để đẩy dòng đi |
Giống như khi lắp pin cho đồ chơi: mắc nối tiếp để tăng điện áp, mắc song song để tăng dòng. Nước biển mặn dẫn điện tốt, điện áp cao sẽ "rò" mất nhanh, nên cá đuối chọn nhiều cột ngắn song song để có dòng lớn. Nước sông dẫn điện kém, lươn điện cần điện áp rất cao mới đẩy được dòng điện tới con mồi.
Điều thú vị là cơ quan điện đã tiến hoá độc lập nhiều lần ở các nhóm cá khác nhau, cá đuối, lươn điện, cá trê điện châu Phi, cá sao vọng ở biển, nhưng lần nào cũng đi từ cơ bắp hoặc mô thần kinh ra tế bào điện. Đây là ví dụ đẹp về việc tự nhiên giải cùng một bài toán bằng cùng một nguyên liệu.
Vì sao cá không tự giật chính mình
Dòng điện đi theo đường ít cản nhất. Dòng từ cơ quan điện chạy ra nước phía lưng và phía bụng, nơi điện trở thấp. Phần lớn không đi xuyên qua não và tim cá vì những cơ quan này nằm lệch khỏi đường chính.
Mô cách điện quanh cơ quan. Cơ quan điện được bọc trong các lớp mô liên kết và chất keo giúp giảm điện rò sang mô xung quanh. Tuy vậy, cơ chế bảo vệ không hoàn hảo.
Cá vẫn bị ảnh hưởng ít nhiều. Các nghiên cứu cho thấy hệ thần kinh của cá điện có những thích nghi giúp chịu được dòng điện mà ở cá thường gây co giật. Chi tiết của sự thích nghi này, nhất là ở tế bào thần kinh, vẫn chưa được hiểu trọn vẹn.
Kích thước là một lá chắn. Cơ thể cá đuối điện lớn và dẹt, dòng điện toả ra rộng, mật độ dòng qua từng điểm bên trong thấp. Con mồi nhỏ ở sát cá thì nhận mật độ dòng cao hơn nhiều.
Dùng điện lúc nào: săn mồi, tự vệ và tiết kiệm
Phục kích là chính. Cá đuối điện bơi chậm, không đuổi kịp cá nhanh. Chúng dựa vào lối nằm vùi chờ sẵn, khi mồi tới gần thì bật lên, trùm thân che mồi và phóng loạt xung. Điện thay cho tốc độ và hàm răng sắc, thứ mà loài này gần như không có.
Tự vệ khi bị đụng. Khi bị giẫm, bị cá lớn đớp hay bị người cầm lên, cá phóng điện như một phản xạ. Kẻ săn mồi từng nếm cú giật sẽ học cách tránh, và đây là lý do nhiều loài cá lớn bỏ qua cá đuối điện dù chúng nằm ngay trên cát.
Không phóng bừa. Mỗi lần phóng tốn năng lượng để bơm ion trở lại, và phóng liên tiếp làm điện yếu dần. Vì thế cá không phóng điện khi không cần, giống người không chạy nước rút khi chỉ cần đi bộ.
Ban đêm hoạt động nhiều hơn. Nhiều loài cá đuối điện kiếm ăn chủ yếu ban đêm, khi con mồi kém cảnh giác và ánh sáng yếu khiến lối phục kích càng hiệu quả. Người lặn đêm vì thế dễ gặp chúng di chuyển hơn so với ban ngày.
Cá đuối điện ở biển Việt Nam: an toàn khi tắm và lặn
Biển Việt Nam có vài loài cá đuối điện nhỏ đến vừa, thân tròn như cái đĩa, đuôi ngắn và mập, da trơn không gai. Chúng sống ở đáy cát, bùn gần bờ, ban ngày thường nằm vùi, ban đêm đi kiếm ăn. Người đánh cá bằng lưới kéo đáy hay gặp chúng trong mẻ lưới, và thỉnh thoảng người lội biển giẫm phải.
Cú giật của các loài nhỏ ven bờ thường gây tê, đau nhói, giật mình; nguy hiểm thật sự là khi người bị giật ngã nhào trong nước sâu hay sóng lớn. Khi đi biển, bạn có thể bước kéo lê chân trên đáy cát thay vì nhấc chân giẫm mạnh, cách vẫn được khuyên để tránh cá đuối gai; cá đuối nằm vùi sẽ cảm nhận rung động và bơi đi. Khi lặn ngắm san hô, không chạm hay lật bất cứ con cá nằm im dưới cát nào.
Nếu ai đó bị giật, đưa người lên bờ, kiểm tra hơi thở và vết thương. Cảm giác tê thường tự hết; nếu có triệu chứng bất thường về tim, khó thở hay ngất, cần đến cơ sở y tế. Cá đuối điện không chủ động tấn công người; cú phóng điện là phản xạ tự vệ khi bị giẫm hoặc bắt. Cá mắc lưới nên được thả lại biển thay vì đem bán làm vật lạ.
Hiểu lầm hay gặp và một thí nghiệm nhỏ ở nhà
Nhóm bạn sau chuyến đi biển Quy Nhơn tranh luận về con cá biết giật điện. Một số điều nên làm rõ:
- "Cá điện tích điện như ắc quy, để lâu càng mạnh." Không. Điện được tạo ra tức thời từ chênh lệch ion qua màng tế bào, không tích sẵn như ắc quy; phóng nhiều lần thì yếu đi.
- "Mọi loài cá đuối đều phóng điện." Không. Chỉ một số nhóm cá đuối có cơ quan điện mạnh. Cá đuối gai nguy hiểm vì ngạnh độc ở đuôi chứ không vì điện.
- "Cá điện dùng điện để nhìn." Một số cá điện yếu dùng điện để định vị và giao tiếp; cá đuối điện chủ yếu dùng điện mạnh để săn và tự vệ. Đây là hai khả năng khác nhau.
- Thí nghiệm an toàn: cắm một đinh mạ kẽm và một đồng xu đồng vào một quả chanh, nối vào đèn LED nhỏ. Một quả chanh thường không đủ, nối nhiều quả nối tiếp sẽ thắp được. Đó chính là nguyên lý cộng điện áp mà lươn điện dùng.
- Thử tiếp: nối các quả chanh song song và so độ sáng với cách nối tiếp. Học sinh sẽ hiểu vì sao cá biển và cá sông xếp "pin" khác nhau.
Chỉ dùng chanh, khoai tây hay pin tiểu trong thí nghiệm. Tuyệt đối không thử với nguồn điện lưới hay sạc dự phòng mở vỏ.
Câu hỏi thường gặp
Cá đuối điện phóng điện bao nhiêu vôn?
Tuỳ loài và kích thước, từ vài chục vôn ở loài nhỏ tới khoảng hai trăm vôn ở loài lớn. Điện áp thấp hơn lươn điện nhưng cường độ dòng cao, phù hợp với nước biển dẫn điện tốt.
Bị cá đuối điện giật có chết không?
Các loài nhỏ ven biển Việt Nam thường chỉ gây tê, đau và giật mình. Nguy hiểm chính là ngã hay đuối nước sau cú giật. Nếu có dấu hiệu bất thường về tim hay khó thở, cần đến cơ sở y tế ngay.
Vì sao cá đuối điện không bị chính điện của mình giật?
Dòng điện chủ yếu đi ra nước theo đường ít cản nhất, cơ quan điện được bọc mô cách điện, và hệ thần kinh cá có những thích nghi riêng. Cơ chế đầy đủ vẫn đang được nghiên cứu.
Cá đuối điện có ở biển Việt Nam không?
Có vài loài cá đuối điện nhỏ đến vừa sống ở đáy cát, bùn ven biển. Chúng thường nằm vùi ban ngày và hay xuất hiện trong lưới kéo đáy của người đánh cá.
Cá đuối điện và lươn điện khác nhau thế nào?
Cá đuối điện sống ở biển, cơ quan điện ngắn rộng xếp song song cho dòng lớn, điện áp vừa. Lươn điện sống ở sông Nam Mỹ, cơ quan dài xếp nối tiếp cho điện áp rất cao.
Đi biển làm sao tránh bị cá đuối giật hay đâm?
Lội nước bằng cách kéo lê chân trên cát để cá đuối cảm nhận rung động mà bơi đi, không chạm vào cá nằm vùi dưới đáy, và mang giày lội nước ở vùng nhiều cát bùn.