Cá voi lưng gù sống theo kiểu "ăn một nơi, sinh một nơi": mùa hè chúng ăn dồn dập ở vùng biển lạnh gần cực giàu tôm krill và cá nhỏ, tích một lớp mỡ dày, rồi bơi hàng nghìn cây số tới vùng biển nhiệt đới ấm để giao phối và sinh con, nơi chúng gần như không ăn gì trong nhiều tháng và sống nhờ lớp mỡ đó. Con mẹ còn phải tiết sữa nuôi con trong suốt thời gian nhịn ăn.
Đây là một trong những chuyến di cư dài nhất của động vật có vú. Câu hỏi khiến các nhà sinh học tranh luận nhiều năm là: vì sao phải đi xa đến vậy, khi biển ấm hầu như không có gì để ăn? Bài này kể cơ chế cơ thể cá voi chịu được cuộc nhịn ăn dài, các giả thuyết về lý do di cư, cách chúng giữ hướng giữa đại dương, và một thí nghiệm nhỏ để bạn cảm nhận lớp mỡ cách nhiệt ra sao.
Mùa ăn ở biển lạnh: tích nhiên liệu cho cả năm
Vùng biển gần cực vào mùa hè có ánh sáng gần như suốt ngày, nước giàu dinh dưỡng trồi lên, tảo nở rộ và tôm krill sinh sôi thành từng đám lớn. Cá voi lưng gù tận dụng mùa này theo nhiều cách:
- Ăn theo kiểu nuốt ngụm lớn: chúng há miệng rộng, cổ họng có nếp gấp phình ra chứa một khối nước khổng lồ cùng mồi, rồi ép nước ra qua các tấm sừng hàm, giữ mồi lại.
- Lưới bong bóng: một hoặc vài con bơi xoắn ốc bên dưới đàn mồi, thả bọt khí thành một bức màn tròn. Cá nhỏ không dám vượt qua màn bọt và dồn vào giữa, cá voi từ dưới lao lên đớp trọn.
- Ăn nhiều lần mỗi ngày: trong mùa ăn, một con có thể ăn một lượng mồi rất lớn mỗi ngày, ước tính vào cỡ hàng trăm ký đến hơn một tấn tuỳ kích thước và mồi.
- Tích mỡ dưới da: năng lượng thừa chuyển thành lớp mỡ dày dưới da và mỡ trong cơ, xương. Cuối mùa ăn, cá voi béo hẳn lên.
Kỹ thuật lưới bong bóng là hành vi học được và có biến thể theo từng nhóm, được ghi nhận lan truyền giữa các cá thể. Đây là một ví dụ về "văn hoá" kiếm ăn ở cá voi, dù mức độ phức tạp còn được bàn luận.
Nhịn ăn hàng tháng: cơ thể cá voi xoay xở thế nào
Khi tới vùng biển nhiệt đới, cá voi lưng gù hầu như không ăn. Nước ấm ở đây nghèo dinh dưỡng, ít krill và cá đàn. Từ lúc rời vùng ăn, qua chặng di cư, ở lại vùng sinh sản rồi quay về, một con có thể sống chủ yếu nhờ dự trữ trong nhiều tháng. Con số cụ thể thay đổi tuỳ cá thể và quần thể, và cũng có ghi nhận cá voi ăn thêm khi gặp mồi trên đường.
Ba đặc điểm giúp chúng chịu được. Thứ nhất, cơ thể lớn: con vật càng to thì tỉ lệ giữa năng lượng dự trữ và năng lượng tiêu tốn mỗi ngày càng có lợi. Thứ hai, chúng bơi ở tốc độ tiết kiệm, không vội. Thứ ba, ở vùng nước ấm, cơ thể không phải đốt nhiều năng lượng để giữ nhiệt như ở vùng nước lạnh.
Con mẹ mang gánh nặng nhất. Nó đã mang thai gần một năm, sinh con ở vùng biển ấm, rồi cho bú bằng sữa rất giàu chất béo, đặc như kem, trong lúc bản thân không ăn. Cá voi con lớn nhanh, tích mỡ cho riêng mình, để đủ sức theo mẹ quay về vùng biển lạnh vào mùa sau. Khi về tới vùng ăn, con mẹ đã gầy rõ rệt.
Ai đi trước, ai về sau: thứ tự lên đường trong quần thể
Cá voi lưng gù không rời vùng ăn cùng một lúc. Quan sát nhiều năm ở các tuyến di cư cho thấy một thứ tự khá đều đặn, phản ánh nhu cầu khác nhau của từng nhóm. Những con mẹ đang nuôi con một tuổi thường rời đi sớm, cá voi non chưa trưởng thành và con đực trưởng thành đi tiếp theo, còn con cái đang mang thai thường ở lại vùng ăn lâu nhất để tích thêm mỡ, rồi mới lên đường.
Chiều quay về gần như đảo ngược. Những con cái vừa thụ thai rời vùng sinh sản sớm để về vùng ăn bồi dưỡng cho thai kỳ. Mẹ con cá voi mới sinh đi sau cùng, vì con non cần thời gian bú và lớn thêm ở vùng nước ấm, đủ khoẻ để vượt chặng đường dài.
Thứ tự này cho thấy di cư không phải là một phản xạ đồng loạt mà là một loạt quyết định cân đo năng lượng: ở thêm bao lâu để ăn, đi lúc nào để kịp sinh con, về lúc nào để con non đủ sức. Tín hiệu kích hoạt được cho là kết hợp giữa thay đổi độ dài ngày, nhiệt độ nước, lượng mồi và tình trạng cơ thể của chính con cá voi, nhưng cơ chế bên trong cơ thể vẫn chưa được hiểu đầy đủ.
Vì sao phải đi xa tới biển ấm: các giả thuyết
Không có một câu trả lời duy nhất được tất cả các nhà khoa học đồng ý. Bảng dưới gom các giả thuyết chính và mức độ ủng hộ:
| Giả thuyết | Nội dung | Mức ủng hộ |
|---|---|---|
| Giữ ấm cho con non | Cá voi con mới sinh có lớp mỡ mỏng, ở nước ấm đỡ tốn năng lượng giữ nhiệt, dồn năng lượng để lớn | Được nhắc nhiều, hợp lý về năng lượng |
| Tránh cá voi sát thủ | Vùng biển nhiệt đới ven bờ có ít cá voi sát thủ hơn vùng cực, con non an toàn hơn | Có bằng chứng ủng hộ, còn tranh luận |
| Thay da | Ở nước ấm, da bong và tái tạo dễ hơn; ở nước lạnh, cơ thể hạn chế máu ra da để giữ nhiệt nên da khó thay | Giả thuyết mới hơn, đang được kiểm tra |
| Nước yên để sinh con | Vùng sinh sản thường là biển nông, kín gió quanh đảo, ít sóng lớn | Hợp lý, khó tách riêng khỏi các yếu tố khác |
| Thói quen được truyền lại | Con non theo mẹ, học tuyến đường và vùng sinh sản, giữ qua nhiều thế hệ | Có bằng chứng về sự trung thành với vùng |
Rất có thể nhiều lý do cùng góp phần. Điều đáng nhớ là đây là những giả thuyết, không phải sự thật đã đóng khung, và bạn nên dè dặt khi gặp bài viết khẳng định chắc nịch một nguyên nhân duy nhất.
Giữ hướng giữa đại dương mênh mông
Đường đi thẳng đến kinh ngạc. Dữ liệu từ thiết bị gắn trên cá voi cho thấy nhiều con bơi theo đường gần như thẳng qua hàng nghìn cây số đại dương, lệch rất ít, kể cả khi bị hải lưu đẩy ngang.
Từ trường, mặt trời hay cả hai. Các nhà khoa học nghi ngờ cá voi dùng kết hợp từ trường và vị trí mặt trời, có thể cả ánh sáng ban đêm. Những vụ cá voi mắc cạn hàng loạt từng được đặt cạnh các thời điểm từ trường bị nhiễu do bão Mặt Trời, nhưng mối liên hệ này chưa được chứng minh.
Âm thanh có vai trò. Cá voi lưng gù phát và nghe âm thanh đi rất xa dưới nước. Âm thanh giúp chúng giữ liên lạc, có thể giúp nhận ra địa hình đáy biển, nhưng vai trò trong định hướng đường dài còn chưa rõ.
Học từ mẹ. Cá voi con đi cùng mẹ trong chuyến đầu tiên, nên tuyến đường được truyền từ đời này sang đời khác. Những quần thể khác nhau có vùng ăn và vùng sinh sản khác nhau, ổn định qua nhiều năm.
Thí nghiệm "găng tay mỡ": cảm nhận lớp mỡ cách nhiệt
Để hiểu vì sao lớp mỡ vừa là kho năng lượng vừa là áo ấm, bạn có thể làm thí nghiệm nhỏ trong bếp với trẻ:
- Chuẩn bị một chậu nước đá, hai túi nilon có khoá kéo cỡ vừa bàn tay, và một lượng mỡ đặc ở nhiệt độ phòng như bơ thực vật dạng rắn.
- Cho mỡ vào một túi, lồng túi thứ hai vào bên trong rồi miết đều để mỡ tạo thành một lớp dày bao quanh túi trong, giống chiếc găng tay hai lớp.
- Một tay cho vào găng mỡ, tay kia chỉ đeo túi nilon trống. Nhúng cả hai tay vào nước đá cùng lúc.
- So sánh: tay không có mỡ lạnh buốt sau vài chục giây, tay trong găng mỡ chịu được lâu hơn hẳn.
- Thảo luận: cá voi có lớp mỡ dày hơn nhiều, vừa giữ ấm ở biển lạnh, vừa là kho năng lượng để nhịn ăn khi tới biển ấm.
Bé Na lớp năm làm xong thí nghiệm này thường hỏi ngay: thế ở biển ấm cá voi có bị nóng không? Câu trả lời là cá voi có thể điều chỉnh lượng máu chảy qua lớp mỡ và vây để toả bớt nhiệt khi cần.
Xem cá voi có trách nhiệm và điều đáng lo
Cá voi lưng gù từng bị săn bắt tới mức suy giảm nghiêm trọng, nhiều quần thể đã phục hồi đáng kể sau lệnh cấm săn thương mại. Mối đe doạ hiện nay khác hẳn:
- Va chạm với tàu: tuyến di cư đi qua những vùng biển nhiều tàu lớn, cá voi nổi lên thở dễ bị đâm.
- Mắc lưới và dây câu: cá voi vướng dây có thể kéo lê lưới hàng tuần, suy kiệt.
- Biến đổi vùng ăn: nước ấm lên làm thay đổi lượng krill, ảnh hưởng thẳng tới lượng mỡ tích được trước chuyến di cư.
- Tiếng ồn dưới nước: ảnh hưởng khả năng liên lạc giữa mẹ và con.
- Khi đi xem cá voi: chọn tàu của đơn vị tuân thủ khoảng cách, không lao thẳng vào đàn, không chặn đường bơi, tắt hoặc giảm máy khi gần, tuyệt đối không bơi xuống cạnh mẹ con cá voi.
Ở vùng biển Việt Nam, cá voi lưng gù rất hiếm khi được ghi nhận. Nếu bạn may mắn thấy cá voi khi đi biển, giữ khoảng cách, chụp ảnh từ xa và báo cho cơ quan quản lý biển địa phương, vì mỗi ghi nhận đều có giá trị cho việc theo dõi.
Câu hỏi thường gặp
Cá voi lưng gù di cư xa bao nhiêu?
Tuỳ quần thể, quãng đường một chiều giữa vùng ăn và vùng sinh sản thường là vài nghìn cây số, một số quần thể có quãng đường thuộc loại dài nhất trong các loài có vú.
Cá voi lưng gù có hoàn toàn không ăn khi ở biển ấm không?
Phần lớn thời gian ở vùng sinh sản chúng gần như không ăn, nhưng có ghi nhận một số con kiếm ăn trên đường di cư hoặc khi gặp đàn mồi thuận lợi.
Cá voi con bú mẹ thế nào dưới nước?
Cá voi mẹ tiết sữa giàu chất béo vào miệng con qua núm vú ẩn trong khe da. Sữa đặc nên ít bị nước biển làm loãng, con non bú nhiều lần mỗi ngày.
Vì sao gọi là cá voi lưng gù?
Khi chuẩn bị lặn sâu, cá voi cong lưng lên khỏi mặt nước, tạo thành một cái gù rõ rệt kèm vây lưng nhỏ, nên được đặt tên theo dáng ấy.
Cá voi có ngủ trong chuyến di cư không?
Có. Cá voi nghỉ bằng cách nổi gần mặt nước hoặc bơi rất chậm, được cho là chỉ cho một phần não nghỉ mỗi lúc để vẫn tự nổi lên thở được.
Có thể tự đi tìm cá voi bằng thuyền nhỏ không?
Không nên. Thuyền nhỏ áp sát có thể làm cá voi hoảng, tách mẹ khỏi con hoặc gây tai nạn cho chính người trên thuyền. Chỉ nên quan sát qua đơn vị có kinh nghiệm và tuân thủ quy định.