ThanPhuc.comThán Phục
Tài tình của thực vật

Cây bắt ruồi Venus đếm số lần chạm thế nào: lông cảm ứng, xung điện và cú sập

Bẫy cây bắt ruồi chỉ sập khi lông cảm ứng bị chạm hai lần trong khoảng ngắn, rồi đếm tiếp để quyết định tiết men tiêu hoá. Cơ chế từng bước, dễ hiểu.

Close-up of a red-lined venus flytrap snapping shut on a small fly, wet bog moss at ground level, low angle macro, soft overcast light, rich greens

Cây bắt ruồi Venus (Dionaea muscipula) không sập bẫy khi bị chạm một lần. Nó chờ lần chạm thứ hai trong một khoảng ngắn, rồi khép hai thuỳ lá lại nhanh hơn một cái chớp mắt; sau đó nó tiếp tục đếm các lần con mồi giãy giụa để quyết định có tiết men tiêu hoá hay không. Đây là một trong số rất ít cây "đếm" được theo nghĩa đo đạc rõ ràng.

Cơ chế đằng sau không có gì thần bí: lông cảm ứng tạo xung điện, xung điện để lại một "dấu nhớ" hoá học ngắn hạn, và hình dạng cong của lá giữ sẵn năng lượng như một chiếc kẹp tóc bật. Phần dưới giải thích từng khâu, so với những cây bắt mồi có ở Việt Nam, và chỉ ra vì sao chọc bẫy cho vui lại hại cây.

Ba sợi lông và một phép đếm đơn giản

Mặt trong mỗi thuỳ bẫy thường có ba sợi lông cảm ứng nhỏ, cứng, mọc thành hình tam giác. Mỗi sợi lông giống một cái cần gạt: khi bị uốn cong, các tế bào ở chân lông bị ép biến dạng, kênh ion trên màng mở ra và tạo một xung điện lan khắp phiến lá, giống điện thế hoạt động trong dây thần kinh động vật dù cây không có dây thần kinh.

Một xung chưa đủ. Bẫy chỉ đóng khi có xung thứ hai trong khoảng thời gian ngắn, thường được mô tả là khoảng nửa phút. Lý do được cho là ion canxi: mỗi xung làm canxi trong tế bào tăng lên rồi giảm dần. Nếu xung thứ hai tới khi mức canxi còn cao, tổng vượt ngưỡng và bẫy sập; nếu tới muộn, mức canxi đã tụt, cây "quên" lần chạm đầu.

Phép đếm hai lần này lọc được hầu hết báo động giả. Một hạt mưa, một chiếc lá rơi thường chỉ chạm một lần. Một con ruồi đang bò tìm mật thì gần như chắc chắn chạm lông lần nữa. Đổi lại, cây tiết kiệm được năng lượng quý giá, vì mỗi lần sập và mở lại bẫy tốn công không ít.

Cú sập nhanh hơn chớp mắt diễn ra thế nào

Cây không có cơ bắp, vậy mà bẫy đóng trong phần nhỏ của một giây. Bí mật nằm ở hình học và nước.

  1. Lúc mở, mỗi thuỳ lá cong lồi ra phía ngoài, giống mặt ngoài một cái bát úp. Hình dạng này được giữ bởi áp suất nước trong tế bào và sự căng khác nhau giữa mặt trong và mặt ngoài lá.
  2. Khi xung điện đủ ngưỡng, nước dịch chuyển nhanh giữa các lớp tế bào, làm độ căng hai mặt thay đổi đột ngột.
  3. Thuỳ lá đang ở thế cong lồi bị đẩy qua một điểm giới hạn và bật sang thế cong lõm. Đây là kiểu bật giống khi bạn ấn vào nắp hộp sữa chua đã lõm: chỉ cần đẩy qua điểm giữa, phần còn lại tự diễn ra rất nhanh.
  4. Các răng lông dài ở mép hai thuỳ đan vào nhau như song sắt, giữ con mồi lớn bên trong nhưng để kẽ hở cho côn trùng quá nhỏ chui thoát. Bẫy không phí công tiêu hoá con mồi không đáng.
  5. Nếu con mồi tiếp tục giãy, bẫy ép chặt hai mép lại thành một túi kín, bắt đầu giai đoạn tiêu hoá.

Nhờ năng lượng dự trữ trong độ cong, cú sập không cần lực lớn tại thời điểm đóng. Giới kỹ thuật đã học theo kiểu bật hai trạng thái này để thiết kế những bộ kẹp mềm, van nhỏ và bộ phận robot không cần động cơ mạnh.

Đếm tiếp sau khi đóng: khi nào mới tiêu hoá

Hai lần chạm: bẫy đóng nhưng chưa kín hẳn. Nếu bên trong chỉ là cành cây hay viên sỏi không động đậy, bẫy sẽ mở lại sau khoảng một ngày mà không tiết men.

Thêm vài lần chạm nữa: con mồi giãy giụa liên tục chạm lông cảm ứng. Các xung điện mới làm cây sản sinh hoóc môn jasmonic, cùng loại hoóc môn cây dùng để chống sâu, và hai mép bẫy ép kín lại.

Khoảng năm lần trở lên: các tuyến trên mặt trong bẫy bắt đầu tiết dịch tiêu hoá chứa men phân giải đạm, đồng thời bật các kênh hấp thu muối và chất dinh dưỡng. Càng nhiều lần chạm, lượng men càng tăng, nghĩa là con mồi to khoẻ được tiêu hoá mạnh hơn.

Vài ngày tới khoảng hơn một tuần: phần mềm của con mồi được tiêu hoá và hút vào lá, chỉ còn vỏ cứng. Bẫy mở ra, gió mưa cuốn xác khô đi.

Giới hạn: mỗi bẫy chỉ đóng mở được một số lần hữu hạn rồi đen dần và tàn, cây mọc bẫy mới thay thế. Vì vậy chọc cho bẫy sập không có mồi là bắt cây tiêu hao năng lượng vô ích.

Vì sao phải ăn côn trùng, và những cây bắt mồi có ở Việt Nam

Cây bắt ruồi Venus sống ở đầm lầy đất cát nghèo đạm, chua, nơi rễ khó lấy được nitơ và lân. Bắt côn trùng là cách bổ sung đạm, còn năng lượng vẫn đến từ quang hợp như mọi cây xanh. Ở Việt Nam không có cây bắt ruồi mọc tự nhiên, nhưng có những họ hàng xa cùng giải bài toán đất nghèo theo cách khác.

CâyKiểu bẫyCơ chế chínhNơi dễ gặp
Cây bắt ruồi VenusBẫy sậpLông cảm ứng, xung điện, bật cong láBản địa vùng đầm lầy nhỏ ở Bắc Mỹ, ở ta chỉ có cây trồng
Gọng vó (Drosera)Bẫy dínhLông tuyến tiết giọt nhầy, lông uốn dần về phía con mồiĐất cát ẩm, đồi trọc ven biển, vùng đất chua
Nắp ấm (Nepenthes)Bẫy hốMiệng bình trơn, côn trùng trượt vào dịch tiêu hoáRừng ẩm, đồi cát, một số đảo
Rong ly (Utricularia)Bẫy hútTúi nhỏ dưới nước giữ áp suất thấp, mở nắp hút con mồiAo, ruộng nước, đầm lầy
Cây bắt ruồi Venus so với gọng vóNhanh và chọn lọcGọng vó chậm, cuộn trong vài phút tới hàng giờHai cách ứng xử cùng nhu cầu đạm

Ở rong ly, cú hút xảy ra còn nhanh hơn cú sập của cây bắt ruồi, nhưng túi bẫy quá nhỏ nên ít người để ý. Khi đi ruộng nước hay ao trong, bạn có thể thấy những túi tròn li ti như hạt tấm bám dọc thân rong mảnh.

Ngộ nhận về cây bắt ruồi

Phim ảnh làm cây ăn thịt có tiếng xấu hơn thực tế. Các câu dưới đây hay được nhắc trong lớp học và trên mạng.

  • "Cây ăn thịt có thể cắn người." Bẫy lớn nhất cũng chỉ vài phân, lực kẹp rất yếu. Ngón tay chạm vào chỉ thấy mát và hơi ướt.
  • "Cho cây ăn thịt bò, thịt gà cho mau lớn." Thịt động vật có máu nhiều chất béo, bẫy tiêu hoá không xuể, dễ thối và làm chết bẫy. Cây ngoài trời tự bắt côn trùng là đủ.
  • "Cây bắt mồi vì không quang hợp được." Sai. Lá bẫy vẫn xanh và quang hợp; côn trùng chỉ là nguồn đạm, lân bổ sung, giống như phân bón chứ không phải bữa ăn chính.
  • "Chọc cho bẫy đóng là vô hại." Mỗi lần sập không mồi tốn năng lượng và rút ngắn đời của bẫy. Chọc nhiều lần, cây yếu hẳn.
  • "Cây biết đếm nghĩa là cây thông minh." Phép đếm ở đây là cộng dồn tín hiệu hoá học có giới hạn thời gian, không phải suy nghĩ. Điều đáng nể là chỉ với cơ chế đơn giản ấy, cây đã lọc được báo động giả rất hiệu quả.

Ngoài tự nhiên, cây bắt ruồi Venus chỉ còn ở một vùng nhỏ và bị đào trộm bán. Nếu muốn có một chậu để quan sát, nên chọn cây nhân giống trong phòng thí nghiệm hoặc nhà vườn, không mua cây đào từ tự nhiên.

Thí nghiệm nhỏ cho lớp học: kiểm tra quy tắc hai lần chạm

Thầy giáo sinh chuẩn bị tiết học về cảm ứng ở thực vật có thể dùng một chậu cây bắt ruồi khoẻ, có nhiều bẫy, làm thí nghiệm ngắn mà không hại cây. Mỗi bẫy chỉ thử một lần, sau đó để nghỉ.

  1. Chuẩn bị một sợi tóc hoặc cọng cỏ mảnh và đồng hồ bấm giây. Chọn ba bẫy đang mở to, xanh khoẻ.
  2. Bẫy thứ nhất: chạm nhẹ một sợi lông cảm ứng một lần rồi chờ. Học sinh ghi nhận bẫy không đóng.
  3. Bẫy thứ hai: chạm một lần, chờ vài giây, chạm lần nữa vào cùng sợi lông hoặc sợi khác. Bẫy sập trong tích tắc.
  4. Bẫy thứ ba: chạm một lần, chờ khoảng một phút rồi mới chạm lần hai. Thường bẫy không đóng, cho thấy "trí nhớ" của lần chạm đầu đã phai.
  5. Ghi kết quả vào bảng, rồi đặt một con kiến hoặc ruồi nhỏ đã chết lên bẫy thứ hai nếu muốn quan sát việc tiêu hoá, nhẹ nhàng chạm thêm vài lần để mô phỏng con mồi giãy.
  6. Để chậu ở chỗ nắng, tưới bằng nước mưa hoặc nước lọc, không bón phân. Đất của cây là rêu hoặc than bùn nghèo dinh dưỡng; phân bón có thể làm cháy rễ.

Kết quả có thể lệch đôi chút theo nhiệt độ và sức khoẻ của cây: trời lạnh, cây phản ứng chậm hơn. Chính sự lệch ấy là chất liệu tốt để học sinh bàn về biến số trong thí nghiệm sinh học.

Đi tìm họ hàng bắt mồi ngoài trời ở Việt Nam

Muốn thấy cây bắt mồi sống thật thay vì chậu cảnh, bạn có thể để ý gọng vó ở những bãi đất cát trắng ẩm ven biển miền Trung, trên đồi cỏ đất chua, hay ven đường mòn trong một số vườn quốc gia. Cây rất nhỏ, lá xếp hình hoa thị sát mặt đất, mỗi lá phủ lông đỏ đầu có giọt nhầy lấp lánh như sương đọng ngay cả khi trời đã nắng. Nhìn kỹ, đôi khi thấy một con muỗi hay kiến nhỏ dính giữa đám lông đã uốn cong về phía nó.

Rong ly dễ gặp hơn bạn nghĩ: ở ao nước trong, ruộng bỏ hoang, mương nước chảy chậm. Mùa hoa, rong ly nhô những cuống hoa vàng nhỏ lên khỏi mặt nước, còn phần thân dưới nước mang các túi bẫy li ti. Vớt nhẹ một đoạn vào chén nước trong, soi bằng kính lúp là thấy túi bẫy.

Nắp ấm mọc ở rừng ẩm, đồi cát và một số đảo. Một số loài nắp ấm ở Việt Nam đang bị khai thác bán làm cảnh. Khi gặp ngoài tự nhiên, bạn chỉ nên chụp ảnh, không nhổ, không cắt bình mang về, để cây tiếp tục sinh sản và người sau còn được thấy. Mang theo kính lúp, giữ khoảng cách với nền đất yếu và đi đúng lối mòn là đủ cho một buổi quan sát trọn vẹn.

Câu hỏi thường gặp

Cây bắt ruồi Venus đóng bẫy nhanh cỡ nào?

Bẫy thường khép lại trong phần nhỏ của một giây, nhanh hơn một cái chớp mắt của người. Tốc độ có thể chậm hơn khi trời lạnh hoặc cây yếu.

Vì sao bẫy phải bị chạm hai lần mới đóng?

Quy tắc hai lần chạm giúp cây lọc báo động giả như hạt mưa hay lá rơi. Một con côn trùng đang bò gần như chắc chắn chạm lông cảm ứng lần thứ hai, còn vật vô tri thì thường chỉ chạm một lần.

Cây bắt ruồi Venus có mọc tự nhiên ở Việt Nam không?

Không. Loài này chỉ có tự nhiên ở một vùng đầm lầy nhỏ ở Bắc Mỹ. Ở Việt Nam có những cây bắt mồi bản địa khác như gọng vó, nắp ấm và rong ly.

Có nên cho cây ăn thịt sống hay thịt nấu chín không?

Không nên. Thịt động vật nhiều mỡ, bẫy tiêu hoá không xuể nên dễ thối và chết bẫy. Đặt cây ngoài trời để nó tự bắt côn trùng, hoặc thỉnh thoảng cho một con côn trùng nhỏ là đủ.

Một bẫy đóng mở được bao nhiêu lần?

Mỗi bẫy chỉ đóng mở được một số lần hữu hạn rồi tàn, cây mọc bẫy mới thay. Con số cụ thể thay đổi theo sức khoẻ cây, nên tốt nhất không chọc bẫy cho vui.

Cây bắt ruồi có hệ thần kinh không?

Không. Cây không có tế bào thần kinh, nhưng tạo được xung điện lan qua mô lá, khá giống về nguyên lý với điện thế hoạt động ở động vật. Xung điện này là nền tảng cho phép đếm của bẫy.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138