ThanPhuc.comThán Phục
Tài tình của thực vật

Cây đa bóp cổ cây chủ thế nào: hạt nảy trên cành, rễ phụ thả xuống và thân rỗng ruột

Nhiều cây họ đa nảy mầm từ hạt chim thả trên cành cây khác, thả rễ phụ xuống đất, đan thành lưới quanh thân rồi thay chỗ cây chủ. Cơ chế từng bước.

Massive strangler fig with a lattice of aerial roots wrapped around a hollow trunk on the rainforest floor, upward wide-angle view, shafts of green light

Nhiều cây đa, si, sung trong rừng nhiệt đới không bắt đầu đời từ mặt đất. Hạt của chúng được chim hay dơi thả trên chạc cành một cây khác, nảy mầm ở đó, rồi thả những sợi rễ dài xuống tới đất; các rễ dày dần, đan vào nhau thành chiếc lồng ôm lấy thân cây chủ, và khi cây chủ chết đi, cây đa đứng một mình với thân rỗng ruột. Giới sinh học gọi chúng là cây bóp cổ.

Cùng nhờ khả năng mọc rễ từ trên cao ấy, cây đa đầu làng thả rễ phụ từ cành xuống thành những cột như thân phụ, đỡ tán toả rộng. Bài dưới đi từ hạt nhỏ trong phân chim tới cây đa trăm năm, giải thích cái "bóp cổ" thực chất là cạnh tranh ánh sáng và chỗ đứng, và chỉ ra những gì bạn có thể quan sát ngay ở bờ tường cũ.

Một đời cây bóp cổ chia làm năm chặng

Tốc độ mỗi chặng tuỳ loài và tuỳ khí hậu, có thể kéo dài từ vài năm tới hàng chục năm. Thứ tự thì giống nhau ở hầu hết cây đa, si bóp cổ.

  1. Hạt đi nhờ. Quả sung, quả đa chín được chim, dơi, khỉ ăn. Hạt rất nhỏ đi qua ruột còn nguyên và rơi ra cùng phân, đôi khi đúng vào hốc cành, kẽ vỏ, chỗ có chút mùn ẩm trên cao.
  2. Sống như cây bám. Cây con lớn chậm trên cành, lấy nước từ mưa và mùn tích trong hốc, giống như các loài lan, dương xỉ bám thân cây. Ở trên cao, nó đã có lợi thế mà cây con dưới đất không có: ánh sáng.
  3. Thả rễ xuống đất. Cây non mọc những rễ dài buông xuống, có rễ bò dọc theo thân cây chủ, có rễ rủ thẳng trong không khí. Khi đầu rễ chạm đất, nó cắm vào và cây chuyển từ sống nhờ nước mưa sang hút nước, khoáng từ đất, lớn nhanh hẳn.
  4. Đan lưới. Các rễ ôm quanh thân cây chủ to dần lên. Ở chỗ hai rễ chạm nhau, chúng có thể liền vào nhau thành mạng lưới chắc chắn. Đồng thời tán lá cây đa vươn lên trên, che bớt ánh sáng của cây chủ.
  5. Thay chỗ. Bị che nắng, bị rễ ép không cho thân nở rộng, lại phải tranh nước dưới đất, cây chủ yếu dần và chết, gỗ mục ruỗng. Còn lại cây đa với "thân" là lưới rễ đã hoá gỗ bao quanh một lòng rỗng.

Hình ảnh lồng rễ rỗng ruột trong rừng là dấu tích của cả quá trình này. Có lòng rỗng đủ rộng để người đứng bên trong ngửa nhìn lên thấy ánh sáng lọt qua kẽ rễ.

Gọi là "bóp cổ" nhưng thực chất là gì

Từ "bóp cổ" dễ gây hình dung cây đa siết chặt cho cây chủ nghẹt thở. Thực tế cây không có hơi thở bị bóp. Cái hại đến từ ba hướng cùng lúc. Thứ nhất là ánh sáng: tán đa phủ lên tán cây chủ, lấy phần nắng lẽ ra cây chủ được hưởng. Thứ hai là chỗ lớn: thân cây chủ cần nở to mỗi năm, nhưng lưới rễ đã hoá gỗ cứng không giãn ra theo, khiến lớp vỏ và mạch dẫn bên dưới bị ép. Thứ ba là nước và khoáng dưới đất, nơi rễ đa tranh trực tiếp với rễ cây chủ.

Cây đa không ký sinh: nó không cắm rễ hút nhựa của cây chủ như tơ hồng hay tầm gửi. Nó chỉ dùng cây chủ làm giàn leo và bàn đạp lên ánh sáng. Vì thế trong một số trường hợp, cây chủ không chết mà hai cây cùng sống trong nhiều năm, nhất là khi cây chủ là loài lớn khoẻ.

Ở góc nhìn của rừng, cây đa bóp cổ không phải kẻ phá hoại. Quả của chúng chín rải rác quanh năm, là nguồn thức ăn cho rất nhiều loài chim, dơi, khỉ, đặc biệt vào những tháng cây khác không có quả. Lòng rỗng và hốc rễ là chỗ trú của nhiều loài nhỏ. Mất cây chủ, rừng được một cây đa nuôi cả một cộng đồng.

Rễ phụ của cây đa so với những kiểu rễ trên không khác

Rễ mọc từ thân hay cành, không từ hạt xuống đất, gọi chung là rễ bất định hay rễ khí sinh. Mỗi loài dùng chúng vào việc khác nhau.

CâyRễ mọc ở đâuRễ dùng để làm gìKhác cây đa ở chỗ
Cây đa, cây siTừ cành và thân, rủ xuống đấtHút nước khoáng, rồi hoá gỗ thành cột đỡ tánĐây là mẫu gốc
ĐướcTừ thân, cong vòm cắm xuống bùnĐỡ cây trên bùn lỏng, trao đổi khíKhông thành thân phụ to, sống trong nước mặn
NgôTừ đốt thân sát gốcChống đổ khi gióNgắn, chỉ sống một vụ
Trầu bà, vạn niên thanh leoTừ đốt thânBám tường, bám câyKhông cắm sâu xuống đất
Lan bám câyTừ thânBám vỏ cây, hút ẩm qua lớp vỏ xốpCó lớp xốp hút nước, cây đa không có

Điểm riêng của cây đa là rễ phụ có thể to ra thành thân thứ hai, thứ ba, cho tán cây lan ra mãi. Một cây đa già có thể đứng trên hàng chục cột rễ, nhìn từ xa như một khóm cây, thật ra là một cá thể duy nhất.

Cây đa đầu làng: cùng cơ chế, kết quả khác

Không cần cây chủ. Cây đa được trồng ở sân đình, đầu làng mọc từ đất ngay từ đầu, không bóp cổ cây nào. Nhưng nó giữ nguyên năng lực của tổ tiên: thả rễ phụ từ cành.

Rễ phụ là thân dự phòng. Khi rễ phụ chạm đất và hoá gỗ, cành đó có thêm một cột đỡ và một đường dẫn nước riêng. Nếu thân chính mục rỗng hay gãy, các cột rễ vẫn giữ cây sống. Đây là một lý do cây đa có thể sống rất lâu.

Tán rộng mà không gãy. Cành cây thường vươn dài sẽ gãy vì nặng. Cây đa chống từng đoạn cành bằng cột rễ, nên tán có thể toả rộng hơn nhiều so với cây cùng cỡ thân.

Người có thể dẫn hướng. Ở nhiều nơi, người ta bó rễ phụ non vào ống tre hay ống nhựa cắm xuống đất để rễ đi đúng chỗ, tạo vòm cổng hay dãy cột. Rễ non mềm, uốn được; rễ đã hoá gỗ thì không.

Cần chỗ rộng. Vì rễ to và lan rộng, cây đa trồng sát nhà, sát đường ống dễ làm nứt nền, vỡ ống. Nếu muốn có bóng mát kiểu cây đa, phải tính chỗ cho nó lớn trong vài chục năm.

Quan sát cây bóp cổ ngay trong thành phố

Bạn không cần vào rừng mới thấy giai đoạn đầu của cây bóp cổ. Nhóm bạn đi dạo phố cổ hay khu nhà cũ có thể tìm các dấu hiệu sau:

  • Cây si, cây đa con mọc trên nóc tường rêu, trên mái hiên, trong khe gạch của tháp nước cũ: đó chính là hạt chim thả xuống, đang ở chặng sống như cây bám.
  • Rễ trắng hoặc nâu nhạt bò dọc bức tường xuống tới chân tường tìm đất. Ở chỗ chạm đất, rễ thường to hẳn lên.
  • Cây đa, cây si cổ trong công viên có rễ rủ từ cành, đầu rễ còn non màu đỏ nâu hay trắng, lơ lửng giữa không trung.
  • Gốc cây đa già có nhiều thân quấn vào nhau: ghé nhìn sẽ thấy đó là các rễ phụ đã liền lại thành khối.
  • Trong vườn quốc gia ở miền Bắc hay Tây Nguyên, tìm những thân cây là một lưới rễ rỗng ruột. Đứng bên trong ngước lên là thấy rõ dấu vết cây chủ đã mất.

Cây đa mọc trên tường nhà sẽ nứt tường theo thời gian vì rễ to ra trong khe. Nhổ cây con khi còn nhỏ thì dễ, để lớn mới chặt thì rễ đã ăn sâu vào kết cấu.

Ngộ nhận về cây đa và rễ phụ

Ngộ nhận đầu tiên là rễ phụ lủng lẳng hút nước từ không khí. Rễ non có thể hút chút hơi ẩm và nước mưa chảy dọc thân, nhưng phần lớn nước chỉ đến khi rễ chạm đất. Nếu cắt hết đầu rễ trước khi chạm đất, rễ không thể thành cột được.

Ngộ nhận thứ hai là cây đa "giết" cây chủ một cách có chủ đích. Như đã nói, đây là cạnh tranh ánh sáng và chỗ đứng, cây đa không có ý định, và không phải lúc nào cây chủ cũng chết.

Ngộ nhận thứ ba là cây đa nào cũng bóp cổ. Nhiều loài trong họ này mọc từ đất như cây bình thường. Ngay cả loài có khả năng bóp cổ, nếu hạt rơi xuống đất trống đủ sáng thì vẫn lớn từ đất lên.

Cuối cùng, chuyện cây đa và cây sung cần một loài ong nhỏ chui vào trong quả để thụ phấn là thật, và đó là một câu chuyện cộng sinh tuyệt đẹp riêng. Quả sung không có hoa nở ra ngoài không phải vì cây "không có hoa", mà vì hoa nằm bên trong quả.

Người gieo hạt cho cây đa: chim, dơi và những tháng đói quả

Cây bóp cổ không thể tự đưa hạt lên ngọn cây khác. Nó dựa hoàn toàn vào những vị khách ăn quả. Quả đa, quả si, quả sung mềm, nhiều hạt li ti, chín rộ từng đợt trên cùng một cây và chín lệch nhau giữa các cây trong rừng. Vì vậy hầu như tháng nào trong rừng cũng có một cây họ này đang có quả, kéo chim cu, chim gõ kiến, chim hồng hoàng, sóc, khỉ và dơi ăn quả tới.

Hạt nhỏ đến mức đi qua ruột mà không bị nghiền, lại được thải ra ở bất cứ đâu con vật dừng chân: trên chạc cành cao, trong hốc cây, trên vách đá. Chim đậu nghỉ trên cành cây cao nhất, nên hạt có cơ hội rơi đúng nơi nhiều nắng. Đây là sự trùng hợp có lợi cho cây: chỗ chim hay đậu cũng là chỗ cây con ít bị che khuất.

Một số nhà sinh thái gọi các cây họ đa là "loài then chốt" ở rừng nhiệt đới, vì quả của chúng giữ cho nhiều loài động vật sống qua mùa khan hiếm. Nếu ngồi yên dưới một cây đa đang chín quả vào sáng sớm, bạn có thể nghe tiếng chim ríu rít liên tục và thấy hạt rơi lả tả. Hãy quan sát từ xa, không ném đá hay rung cây làm chim hoảng, và tuyệt đối không bẫy chim ở các cây đang chín quả.

Câu hỏi thường gặp

Cây bóp cổ có phải là cây ký sinh không?

Không. Cây bóp cổ không cắm rễ hút nhựa cây chủ. Nó chỉ dùng cây chủ làm chỗ dựa để lên cao lấy ánh sáng, rồi cạnh tranh ánh sáng, chỗ lớn và nước dưới đất.

Rễ phụ của cây đa có hút nước từ không khí không?

Rễ non có thể giữ chút hơi ẩm và nước mưa, nhưng nước và khoáng chủ yếu chỉ đến khi rễ chạm đất. Sau đó rễ to ra, hoá gỗ và trở thành cột đỡ cành.

Vì sao cây đa hay mọc trên tường nhà cũ?

Chim và dơi ăn quả đa, quả si rồi thải hạt lên tường, mái. Khe gạch giữ được ẩm và mùn nên hạt nảy mầm, cây con thả rễ dọc tường tìm xuống đất giống hệt như trên cành cây trong rừng.

Thân rỗng của cây đa trong rừng hình thành thế nào?

Đó là chỗ cây chủ từng đứng. Khi cây chủ chết và mục đi, lưới rễ đa đã hoá gỗ bao quanh vẫn đứng vững, để lại một lòng rỗng ở giữa.

Có nên trồng cây đa gần nhà không?

Cây đa cần chỗ rộng vì rễ lan xa và to ra theo năm tháng, dễ làm nứt nền, vỡ đường ống. Nếu muốn trồng, nên đặt cách xa công trình và tính trước chỗ cho tán, rễ phát triển.

Cây đa sống được bao lâu?

Cây đa có thể sống rất lâu, nhiều cây được ước tính hàng trăm năm. Cột rễ phụ giúp cây vẫn đứng và sống khi thân chính đã mục, nhưng tuổi cụ thể của từng cây thường khó xác định chính xác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138