Cây đước không thả hạt xuống đất cho hạt tự lo. Hạt nảy mầm ngay khi quả còn treo trên cành, mọc thành một trụ mầm xanh dài như chiếc bút chì to, sống nhờ cây mẹ thêm nhiều tháng, rồi mới rời ra: hoặc cắm thẳng xuống bùn lúc triều rút, hoặc trôi theo nước tới bãi bồi mới. Kiểu sinh sản này được gọi là thai sinh ở thực vật, vì cây con được nuôi trên cây mẹ giống như con non trong bụng mẹ.
Thai sinh là lời giải cho một bài toán khó: hạt bình thường rơi xuống bùn mặn, ngập nước hai lần mỗi ngày, sẽ bị cuốn đi hoặc thối trước khi kịp mọc rễ. Bài này giải thích trụ mầm được chuẩn bị ra sao, rễ chống giữ cây đứng trên bùn lỏng thế nào, đước đối phó với muối khác cây mắm ra sao, và bạn quan sát được gì khi tới rừng ngập mặn lúc nước ròng.
Từ hoa tới trụ mầm cắm xuống bùn
Toàn bộ quá trình kéo dài nhiều tháng. Các bước dưới đây mô tả chung cho cây đước, các loài khác trong họ Đước như vẹt, dà có biến thể nhỏ.
- Hoa và quả. Hoa đước nhỏ, màu vàng nhạt, thụ phấn chủ yếu nhờ gió và côn trùng. Sau thụ phấn, quả hình quả lê nhỏ, vỏ nâu, hình thành ở đầu cành.
- Phôi không ngủ. Khác với hạt sen hay hạt lúa, phôi đước không chuyển sang trạng thái nghỉ. Nó tiếp tục lớn liền mạch, xuyên qua vỏ quả và nhú ra ngoài khi quả còn dính trên cây.
- Trụ mầm dài ra. Phần nhú ra là trụ dưới lá mầm, tức đoạn thân non nằm giữa rễ mầm và lá mầm. Nó dài dần, màu xanh, có thể quang hợp một phần. Nước và chất dinh dưỡng từ cây mẹ truyền xuống qua phần lá mầm còn nằm trong quả, nhờ vậy cây mẹ lọc bớt muối trước khi đưa cho con.
- Rời cây mẹ. Khi đủ già, trụ mầm tách ra ở chỗ nối với lá mầm, để lại quả trên cành. Đầu dưới nặng hơn, nhọn hơn, nên trụ mầm rơi thẳng đứng.
- Cắm hoặc trôi. Nếu rơi lúc triều thấp xuống bùn mềm, trụ mầm có thể cắm luôn và mọc rễ trong vài ngày tới vài tuần. Nếu rơi xuống nước, nó nổi và trôi, có thể sống được nhiều tuần tới vài tháng trên nước, rồi mắc lại ở bãi nông và mọc rễ ở đó.
Nhờ chiến lược này, cây con bắt đầu cuộc sống tự lập với một thân dài đã sẵn, đỉnh lá nằm cao hơn mặt bùn, không bị chôn vùi khi triều lên. Đó là khởi đầu thuận lợi hiếm có giữa vùng triều khắc nghiệt.
Vì sao trụ mầm nổi được rồi lại đứng thẳng
Mô xốp chứa khí. Bên trong trụ mầm có nhiều khoang khí nhỏ, làm nó nhẹ hơn nước và nổi được. Đây cũng là đường dẫn khí xuống phần dưới khi cây đã cắm vào bùn thiếu oxy.
Nổi nằm ngang trước, đứng sau. Mới rơi xuống, trụ mầm thường nổi nằm ngang. Theo thời gian, phần dưới hút nước nặng dần, trụ mầm chuyển sang nổi đứng, đầu rễ chúc xuống dưới. Khi trôi tới chỗ nông, đầu rễ chạm bùn trước, rất thuận để cắm vào.
Mọc rễ nhanh. Ở đầu dưới, rễ non nhú ra rất sớm sau khi chạm bùn ẩm. Người trồng rừng ngập mặn thấy trụ mầm cắm đúng bãi thường bén rễ trong thời gian ngắn, còn chậm hơn ở bãi cao, khô.
Trôi xa là cách lan rừng. Nhờ khả năng trôi lâu, đước lan tới những bãi bồi mới hình thành ở cửa sông, ven đảo. Đây là cách rừng ngập mặn tự mở rộng khi phù sa bồi ra biển.
Không phải trụ mầm nào cũng sống. Nhiều trụ mầm bị cua, ốc gặm, bị sóng đánh dạt lên bờ cao, hoặc mắc ở nơi ngập quá sâu. Cây mẹ ra rất nhiều trụ mầm để bù cho tỉ lệ hao hụt này.
Rễ chống: chân nhện giữ cây trên bùn lỏng
Nhìn cây đước lúc nước ròng, bạn sẽ thấy thân cây như đứng trên một bộ chân nhện: những rễ cong vòm mọc từ thân ở độ cao khác nhau, toả ra mọi phía rồi cắm xuống bùn. Đó là rễ chống. Bùn rừng ngập mặn mềm, nhão, không đủ sức giữ một cây cao nếu chỉ có rễ cọc. Rễ chống chia sức nặng của cây ra một vùng rộng, giống cách người ta đóng nhiều cọc nghiêng quanh chân một cột điện trên nền yếu.
Rễ chống còn làm việc thứ hai: thở. Bùn ngập nước gần như không có oxy, rễ nằm trong đó dễ chết ngạt. Trên phần rễ chống nằm phơi ra không khí có những lỗ nhỏ gọi là bì khổng. Khi triều rút, không khí đi vào qua bì khổng, theo các khoang khí trong rễ xuống tới phần rễ nằm dưới bùn. Khi triều lên ngập bì khổng, cây tạm dựa vào lượng khí đã tích.
Việc thứ ba ít người để ý là giữ đất. Mạng rễ chống dày đặc làm dòng nước chảy chậm lại, phù sa lắng xuống quanh gốc. Rừng đước vì thế góp phần bồi đất và giảm sức sóng. Cũng vì mạng rễ này mà rừng đước lúc triều thấp là nơi trú của cá con, tôm, cua, cá thòi lòi, nhiều loài ốc. Khi tới thăm, nên đi trên cầu gỗ hoặc đường mòn có sẵn, không giẫm lên rễ non.
Đước, mắm và bần xử lý muối và thiếu oxy khác nhau thế nào
Đứng cùng một bãi bùn, các loài cây ngập mặn chọn những lời giải khác nhau cho cùng hai bài toán: nước mặn và đất thiếu khí.
| Loài | Cách đối phó với muối | Cách thở trong bùn | Cách sinh sản |
|---|---|---|---|
| Đước | Chặn muối ngay ở rễ, màng rễ lọc phần lớn muối như màng lọc | Rễ chống cong vòm có bì khổng | Trụ mầm dài, nảy mầm trên cây mẹ |
| Mắm | Cho muối vào rồi tiết ra qua tuyến muối ở mặt lá, lá có khi đóng hạt muối li ti | Rễ thở mọc thẳng lên khỏi bùn như hàng que | Quả nảy mầm một phần trên cây, ngắn hơn đước |
| Bần | Chịu nước lợ tốt hơn mặn đậm, lá dày mọng | Rễ thở dạng cọc to, nhô cao | Quả tròn có đài, hạt rơi rồi mới mọc |
| Dừa nước | Sống chỗ nước lợ, ít mặn hơn | Thân ngầm và rễ chùm trong bùn | Buồng quả nổi trôi theo nước |
Mẹo nhỏ để kiểm chứng tuyến muối: vào buổi trưa nắng, soi mặt trên một chiếc lá mắm bằng kính lúp, thường thấy những hạt trắng li ti lấp lánh, đó là muối cây vừa tiết ra. Soi lá đước bên cạnh thì gần như không thấy, vì đước giữ muối lại ngay từ rễ.
Ngộ nhận về rừng đước và cây ngập mặn
Một số hiểu sai hay gặp khi nói về cây đước:
- "Đước uống nước biển như cây thường uống nước ngọt." Đước lấy nước từ nước mặn nhưng phải lọc bỏ phần lớn muối ở rễ, tốn năng lượng. Đó là lý do đước mọc tốt nhất ở vùng nước lợ cửa sông chứ không phải nước biển đậm.
- "Trụ mầm là quả đước." Trụ mầm là cây con đã nảy mầm. Quả là phần hình quả lê ở đầu trên, vẫn ở lại trên cành khi trụ mầm rơi.
- "Cắm trụ mầm ở đâu cũng mọc." Trụ mầm cần đúng độ cao bãi, đúng thời gian ngập triều. Cắm quá thấp, cây con bị ngập lâu, chết úng; quá cao, bùn khô cứng, cây thiếu nước.
- "Rừng ngập mặn chặn được mọi cơn sóng lớn." Rừng giảm bớt sức sóng và gió, nhưng không thay được đê với những đợt sóng cực lớn. Bảo vệ rừng và giữ đê là hai việc bổ trợ nhau.
- "Cây đước nào cũng đẻ trụ mầm dài như nhau." Chiều dài trụ mầm khác nhau theo loài và theo cây, thường từ vài gang tay tới dài hơn cánh tay người lớn.
Giữ đúng những điểm này giúp bạn giải thích cho trẻ nhỏ về rừng ngập mặn mà không biến câu chuyện thành phép màu.
Một buổi quan sát rừng đước lúc nước ròng
Nhóm bạn đi tham quan rừng ngập mặn ở Cần Giờ thuộc TP. Hồ Chí Minh, ở Cà Mau hay ở các bãi bồi ven biển miền Bắc có thể dùng danh sách dưới đây để biến chuyến đi thành buổi học.
- Xem lịch thuỷ triều địa phương, chọn giờ nước ròng ban ngày. Mang ủng hoặc giày lội bùn, mũ, nước uống, kính lúp.
- Đi trên cầu gỗ, nhìn lên tán tìm những trụ mầm xanh treo thẳng đứng. So độ dài của trụ mầm non và trụ mầm đã đổi màu nâu ở chỗ nối với quả.
- Nhìn xuống bùn dưới tán: đếm số cây con đã cắm, để ý cây nào đã ra cặp lá đầu tiên. Có thể thấy trụ mầm nằm ngang đang chờ triều mang đi.
- Quan sát bì khổng trên rễ chống bằng kính lúp: những chấm sần màu nhạt hơn vỏ rễ.
- Ra phía mép rừng, tìm hàng rễ thở của cây mắm mọc thẳng như bàn chông, so với rễ chống của đước.
- Ghi lại, chụp ảnh, không bẻ trụ mầm mang về và không bắt cua, ốc trong rừng. Rừng đước là nơi ươm cá tôm của cả vùng ven biển.
Nếu có hướng dẫn viên của khu rừng, hãy hỏi họ về những đợt trồng rừng bằng trụ mầm. Nhiều nơi trồng lại rừng ngập mặn đúng bằng cách nhặt trụ mầm rơi và cắm xuống bãi, tức là con người chỉ đi theo cách mà cây đước vẫn làm.
Con người học theo đước: trồng lại rừng bằng chính trụ mầm
Ở nhiều vùng ven biển Việt Nam, rừng ngập mặn từng bị chặt để lấy củi, đắp đầm nuôi tôm. Khi trồng lại, người ta không cần ươm hạt trong vườn như cây rừng thông thường. Trụ mầm đã là một cây con sẵn thân, chỉ cần nhặt những trụ mầm già, chọn bãi bùn đúng độ cao triều và cắm xuống sâu khoảng một phần ba chiều dài. Cách làm giản dị này chính là bắt chước điều cây đước tự làm mỗi mùa quả rụng.
Kinh nghiệm của người trồng rừng cho thấy chọn bãi quan trọng hơn chọn trụ mầm. Bãi quá thấp, cây con ngập lâu và bị sóng đánh bật; bãi quá cao, ít triều lên, bùn chai cứng. Ở những bãi mới bồi còn lỏng, người ta thường trồng trước các loài tiên phong như mắm, bần để giữ đất, vài năm sau mới đưa đước vào, giống trình tự tự nhiên của rừng.
Nếu bạn tham gia một buổi trồng rừng ngập mặn do địa phương tổ chức, hãy làm theo hướng dẫn về vị trí và khoảng cách, cắm trụ mầm đúng chiều đầu nhọn xuống dưới, và nhớ rằng cây cần nhiều năm mới khép tán. Theo dõi tỉ lệ sống sau một mùa mưa bão là cách đánh giá đợt trồng chính xác hơn đếm số cây cắm được trong ngày.
Câu hỏi thường gặp
Trụ mầm đước là gì?
Trụ mầm là cây đước con đã nảy mầm khi còn trên cây mẹ, phần dài màu xanh là đoạn thân non giữa rễ mầm và lá mầm. Khi đủ già, nó rời quả, rơi xuống cắm vào bùn hoặc trôi đi.
Vì sao đước phải nảy mầm trên cây mẹ?
Vùng triều bùn mềm, ngập nước mặn mỗi ngày nên hạt rơi xuống dễ bị cuốn đi hoặc chết trước khi mọc rễ. Nảy mầm sẵn trên cây giúp cây con có thân dài, mọc rễ nhanh và đứng được trên bùn.
Trụ mầm đước trôi trên nước được bao lâu?
Trụ mầm có mô xốp chứa khí nên nổi được, có thể sống trên nước từ nhiều tuần tới vài tháng tuỳ loài và điều kiện. Khi mắc lại chỗ nông thích hợp, nó mọc rễ và lớn thành cây.
Rễ chống của cây đước có tác dụng gì?
Rễ chống giữ cây đứng vững trên bùn lỏng, giúp rễ dưới bùn nhận được không khí qua các lỗ bì khổng, và làm dòng nước chậm lại để phù sa lắng đọng quanh gốc.
Cây đước và cây mắm khác nhau thế nào khi sống trong nước mặn?
Đước chặn phần lớn muối ngay ở rễ, còn mắm cho muối vào rồi tiết ra qua tuyến trên mặt lá. Đước có rễ chống cong vòm, còn mắm có rễ thở mọc thẳng lên khỏi bùn.
Có thể tự trồng cây đước từ trụ mầm không?
Trụ mầm chỉ mọc tốt ở bãi bùn ngập triều đúng độ cao. Trồng trong chậu ở nhà rất khó giữ đúng điều kiện nước lợ và ngập theo con nước, nên quan sát ở rừng là cách tốt nhất.