Có một loài chuồn chuồn màu vàng cam, tên khoa học Pantala flavescens, rất quen thuộc ở Việt Nam, vượt được cả đại dương bằng cách lướt theo gió mùa ở trên cao, đẻ trứng vào các vũng nước mưa vừa xuất hiện, và để con cháu bay tiếp chặng sau. Ở vùng Ấn Độ Dương, nhiều bằng chứng cho thấy loài này đi một vòng qua biển giữa tiểu lục địa Ấn Độ và Đông Phi, chia cho bốn thế hệ trở lên.
Bạn có lẽ đã thấy loài này hàng trăm lần mà không để ý: những đám chuồn chuồn vàng lượn đông kín sân bóng, bãi cỏ chiều hè trước cơn mưa. Đằng sau cảnh quen thuộc ấy là một trong những cuộc di cư côn trùng xa nhất từng được biết. Bài này giải thích vì sao một con vật nhỏ như vậy làm được điều đó, cái gì đã được chứng minh, cái gì còn là giả thuyết, và cách quan sát nó ngay ở sân nhà.
Cơ thể được làm ra để lướt gió
Đôi cánh sau bè rộng ở gốc. So với nhiều loài chuồn chuồn khác, cánh sau của loài này rộng hẳn ở phần gốc. Diện tích cánh lớn so với thân nhẹ giúp nó lướt lâu mà ít phải vỗ, giống một chiếc tàu lượn nhỏ.
Bay cao, cưỡi gió. Loài này được ghi nhận bay ở độ cao lớn, có khi hàng trăm mét đến cả nghìn mét, nơi gió mạnh và đều. Thay vì tự bay suốt quãng đường, nó để khối không khí mang mình đi, chỉ điều chỉnh hướng và độ cao.
Ăn trong lúc bay. Chuồn chuồn bắt muỗi, ruồi nhỏ, côn trùng bay ngay trên không. Những đám côn trùng nhỏ cũng bị gió cuốn lên cao, nên chuồn chuồn có thể nạp năng lượng dọc đường mà không cần đáp.
Mắt kép cực rộng. Gần như cả đầu chuồn chuồn là mắt, nhìn được gần trọn vòng xung quanh. Đôi mắt này giúp nó bắt mồi giữa trời và có thể dùng để giữ thăng bằng, đọc bầu trời khi bay.
Vòng di cư qua Ấn Độ Dương diễn ra thế nào
Ý tưởng về cuộc vượt biển này ban đầu đến từ những người dân ở các đảo giữa Ấn Độ Dương, nơi không có ao hồ nước ngọt đủ cho chuồn chuồn sinh sản, nhưng mỗi năm vẫn thấy hàng đàn chuồn chuồn xuất hiện theo mùa. Từ quan sát đó và các phân tích sau này, giả thuyết được nhiều người ủng hộ có trình tự:
- Cuối mùa mưa ở Ấn Độ: chuồn chuồn trưởng thành bay lên cao, cưỡi gió mùa thổi về phía tây nam, vượt biển qua các đảo, tới Đông Phi.
- Ở Đông Phi: chúng đến đúng mùa mưa ở đó, đẻ trứng vào các vũng nước mưa mới hình thành. Ấu trùng lớn nhanh, thế hệ mới ra đời.
- Thế hệ sau bay xuống phía nam châu Phi theo vùng mưa, sinh sản tiếp.
- Thế hệ tiếp theo quay về qua biển lên phía bắc, theo gió mùa đổi chiều, về Ấn Độ đúng lúc mưa mùa bắt đầu.
- Một vòng khép lại sau nhiều thế hệ, tổng quãng đường cả vòng có thể lên tới hàng chục nghìn cây số.
Phần đã chắc là chuồn chuồn có mặt theo mùa ở các đảo giữa đại dương và thời điểm trùng với gió mùa. Phân tích thành phần hoá học trong cánh chuồn chuồn bắt được ở các nơi cũng cho thấy nhiều con lớn lên ở vùng xa, không phải tại chỗ. Toàn bộ vòng đi bốn thế hệ vẫn là bức tranh được ghép lại từ nhiều mảnh, còn được kiểm tra tiếp.
Vũng nước mưa và ấu trùng chạy đua với nắng
Phần lớn chuồn chuồn đẻ trứng ở ao, hồ, đầm lầu năm. Loài này thì ưa những vũng nước tạm thời: vũng mưa trên ruộng, rãnh nước, vết bánh xe, thậm chí bể chứa ngoài trời. Lợi ích là các vũng mới này ít cá và ít kẻ săn ấu trùng. Rủi ro là vũng có thể khô bất cứ lúc nào.
Để thắng cuộc đua với nắng, ấu trùng loài này lớn rất nhanh so với nhiều loài chuồn chuồn khác. Chúng ăn bọ gậy, ấu trùng côn trùng nhỏ trong nước, lột xác nhiều lần và có thể hoàn thành giai đoạn sống dưới nước chỉ trong vài tuần nếu nước ấm. Con trưởng thành mới nở lại sẵn sàng bay theo gió tìm vùng mưa kế tiếp.
Đó là một chiến lược "đi theo mưa" ở quy mô châu lục: thay vì chờ mưa đến chỗ mình, chúng đi tới chỗ mưa. Các khối mây mưa và vùng gió hội tụ ở nhiệt đới dịch chuyển theo mùa, và chuồn chuồn bám theo. Nhiều nhà khoa học cho rằng chính gió hội tụ đã gom và mang chuồn chuồn tới đúng nơi đang có mưa, nên côn trùng không cần một bản đồ chi tiết, chỉ cần biết bay lên cao và để gió làm phần còn lại.
Theo dõi một con vật nhỏ hơn đốt ngón tay như thế nào
Với rùa biển hay cá voi, người ta gắn thiết bị định vị. Với chuồn chuồn chỉ nặng chưa tới một gam, cách đó gần như không thể dùng cho quãng đường dài. Các nhà khoa học phải ghép nhiều cách gián tiếp lại với nhau để dựng lại hành trình.
Cách thứ nhất là đếm và ghi ngày xuất hiện ở nhiều điểm: các đảo, tàu thuyền ngoài khơi, trạm quan sát ven biển. Khi chuồn chuồn xuất hiện ở những nơi không có nước ngọt để sinh sản, gần như chắc chắn chúng đến từ nơi khác. Cách thứ hai là phân tích thành phần đồng vị trong cánh: nước mưa ở mỗi vùng có "dấu vân" hoá học hơi khác nhau, và ấu trùng lớn lên trong vũng nước nào sẽ mang dấu vân đó vào cánh. Bắt một con trưởng thành, đọc dấu vân trong cánh, có thể đoán nó lớn lên ở vùng có lượng mưa kiểu nào.
Cách thứ ba là radar. Những trạm radar hướng thẳng lên trời có thể ghi nhận côn trùng bay ở độ cao hàng trăm mét, đếm số lượng, đo hướng và tốc độ bay. Nhờ radar, người ta biết mỗi năm có khối lượng côn trùng khổng lồ di chuyển trên đầu chúng ta mà mắt thường không thấy. Cách thứ tư là di truyền, như đã nói ở phần hỏi đáp. Không cách nào đơn lẻ đủ để kết luận, nhưng ghép lại thì bức tranh về một loài chuồn chuồn vượt đại dương trở nên khá thuyết phục.
So sánh với các côn trùng di cư khác
Loài chuồn chuồn này không đơn độc. Bảng so sánh với vài côn trùng di cư nổi tiếng giúp thấy điểm riêng của nó:
| Côn trùng | Cách di chuyển | Số thế hệ trong một vòng | Định hướng chính |
|---|---|---|---|
| Chuồn chuồn Pantala flavescens | Lướt theo gió mùa ở trên cao | Nhiều thế hệ | Chủ yếu theo gió và vùng mưa, chi tiết chưa rõ |
| Bướm vua ở Bắc Mỹ | Vỗ cánh xen lượn theo khí nóng | Khoảng bốn thế hệ | La bàn mặt trời có bù thời gian, từ trường |
| Châu chấu sa mạc thành đàn | Bay theo gió thành đàn khổng lồ | Nhiều thế hệ | Chủ yếu theo gió, tới nơi có mưa và cây xanh |
| Một số loài bướm đêm | Bay đêm ở độ cao, chọn gió thuận | Thay đổi theo loài | Chọn độ cao có gió thuận, có thể dùng từ trường |
Điểm chung là tận dụng gió để giảm chi phí năng lượng. Điểm khác là mức độ "tự lái": bướm vua chủ động giữ hướng rất chặt, còn chuồn chuồn vàng có vẻ dựa vào gió nhiều hơn, chọn lúc bay lên và lúc đáp xuống hơn là chọn từng hướng bay.
Ngộ nhận hay gặp: chuồn chuồn bay thấp thì mưa
Câu ca dao "chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì râm" có phần đúng, nhưng không phải vì chuồn chuồn biết trước thời tiết theo kiểu thần bí:
- Phần có lý: trước cơn mưa, độ ẩm tăng, áp suất giảm, muỗi và côn trùng nhỏ bay thấp hơn. Chuồn chuồn săn chúng nên cũng hạ thấp.
- Phần đúng với loài này: đàn chuồn chuồn vàng hay xuất hiện đông trước và trong mùa mưa vì chúng đi theo vùng mưa, nên thấy chúng nhiều thường trùng thời điểm mưa.
- Phần không đúng: chuồn chuồn không "báo mưa" cho ai, và có rất nhiều ngày chuồn chuồn bay thấp mà không mưa. Dùng nó làm dự báo thời tiết thì kém chính xác.
- Ngộ nhận khác: "cho chuồn chuồn cắn rốn để biết bơi" là trò dân gian không có cơ sở, và làm hại con vật. Chuồn chuồn không đốt, không truyền bệnh, lại ăn rất nhiều muỗi.
Quan sát ở sân nhà và ngoài đồng
Đây là loài di cư mà ai ở Việt Nam cũng có cơ hội tự quan sát, kể cả trong thành phố:
- Đếm theo mùa: chọn một bãi cỏ hoặc sân trường, mỗi chiều cuối tuần đếm số chuồn chuồn vàng trong năm phút. Ghi lại suốt năm, bạn sẽ thấy số lượng tăng vọt theo mùa mưa.
- Tìm ấu trùng: sau trận mưa lớn vài tuần, nhìn kỹ vũng nước đọng lâu ngày ngoài đồng, có thể thấy ấu trùng chuồn chuồn bò dưới đáy. Quan sát rồi để nguyên.
- Tìm xác lột: trên cọng cỏ, thân cây sát vũng nước buổi sáng, đôi khi thấy lớp vỏ lột rỗng của ấu trùng vừa hoá chuồn chuồn.
- Không bắt, không ngắt cánh: bắt chuồn chuồn bằng tay dễ làm gãy cánh mỏng, con vật không bay lại được.
- Lưu ý sức khoẻ: vũng nước đọng cũng là nơi muỗi đẻ. Quan sát xong thì đừng để vũng nước nhân tạo quanh nhà đọng lâu.
Với bé Na lớp năm, việc ghi sổ đếm chuồn chuồn mỗi tuần là một dự án khoa học thật: những dữ liệu như vậy, gom từ nhiều người, chính là cách các nhà khoa học lần ra mùa di cư của nhiều loài côn trùng.
Câu hỏi thường gặp
Loài chuồn chuồn này có ở khắp Việt Nam không?
Có. Đây là một trong những loài chuồn chuồn phổ biến nhất ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, gặp từ đồng bằng tới vùng đồi, cả trong thành phố, nhất là vào mùa mưa.
Chuồn chuồn ở Việt Nam có vượt biển đi đâu không?
Loài này được ghi nhận di chuyển xa ở nhiều vùng châu Á, nhưng tuyến đường cụ thể qua Việt Nam chưa được nghiên cứu kỹ như tuyến Ấn Độ Dương. Đàn chuồn chuồn ở đây có thể gồm cả con tại chỗ và con từ nơi khác tới.
Vì sao các quần thể chuồn chuồn này trên thế giới gần như giống nhau về di truyền?
Phân tích di truyền cho thấy các quần thể ở nhiều châu lục ít khác biệt, phù hợp với việc chúng di chuyển xa và giao phối lẫn nhau thường xuyên qua các thế hệ.
Chuồn chuồn sống được bao lâu?
Giai đoạn trưởng thành bay lượn của nhiều loài chuồn chuồn chỉ kéo dài vài tuần đến vài tháng. Vì vậy một vòng di cư dài phải chia cho nhiều thế hệ.
Chuồn chuồn có giúp diệt muỗi không?
Có. Cả ấu trùng dưới nước và con trưởng thành đều ăn bọ gậy và muỗi. Tuy vậy chuồn chuồn không thay được việc dọn nước đọng để phòng sốt xuất huyết.
Có nên nuôi chuồn chuồn trong lọ để quan sát không?
Không nên. Chuồn chuồn cần không gian rộng để bay và bắt mồi, nhốt trong lọ chúng nhanh yếu và chết. Quan sát ngoài trời và chụp ảnh là đủ.