Chuột chũi trụi lông sống được hơn ba mươi năm, lâu gấp nhiều lần một con chuột cùng cỡ, và rất hiếm khi bị ung thư nhờ một tổ hợp cơ chế: tế bào ngừng chia sớm khi chen chúc, chất nền giữa tế bào đặc biệt, protein được giữ ổn định, trao đổi chất thấp trong hang thiếu ôxy. Ở loài này, nguy cơ chết dường như không tăng rõ theo tuổi như ở hầu hết động vật có vú.
Nhìn bề ngoài, nó là con vật nhăn nheo màu hồng, gần như không lông, răng cửa chìa ra ngoài môi, sống cả đời trong hệ hang dưới lòng đất vùng khô hạn Đông Phi. Bài này giải thích từng cơ chế, cho biết điều nào đã được kiểm chứng, điều nào còn tranh cãi, và vì sao "không bao giờ ung thư" là cách nói quá.
Một xã hội dưới đất giống tổ kiến
Chuột chũi trụi lông, tên khoa học Heterocephalus glaber, là một trong rất ít loài thú có vú sống theo kiểu xã hội chia đẳng cấp như kiến, ong. Một đàn có thể từ vài chục đến hàng trăm con, chỉ có một con cái sinh sản gọi là chuột chúa và vài con đực được giao phối. Những con còn lại là thợ: đào hang, tìm củ, dọn ổ, canh cửa hang.
Hệ hang của chúng kéo dài, có thể tới hàng cây số đường hầm, với phòng ngủ chung, phòng chứa thức ăn và chỗ đi vệ sinh riêng. Thức ăn chính là củ và rễ cây mọc trong đất khô; một củ lớn có thể nuôi cả đàn một thời gian dài nếu chúng gặm từ từ mà không giết cây.
Lối sống ấy định hình cơ thể. Dưới đất luôn tối, khí trao đổi kém nên ôxy thấp và khí CO2 cao, nhiệt độ ổn định. Chúng không cần lông giữ ấm, mắt nhỏ kém, nhưng rất nhạy rung động và mùi. Cơ thể như được thiết kế cho một cuộc sống ổn định, ít bất ngờ, kéo dài nhiều thập kỷ.
So sánh với chuột nhà và các loài gặm nhấm khác
Bảng dưới cho thấy chuột chũi trụi lông khác thường đến mức nào so với họ hàng cùng cỡ:
| Đặc điểm | Chuột nhà | Chuột chũi trụi lông |
|---|---|---|
| Tuổi thọ tối đa thường gặp trong nuôi nhốt | Khoảng ba bốn năm | Hơn ba mươi năm |
| Ung thư khi về già | Rất phổ biến | Rất hiếm, nhưng đã có vài ca được ghi nhận |
| Thân nhiệt | Giữ ổn định | Dao động theo môi trường, sưởi bằng cách nằm chồng lên nhau |
| Chịu thiếu ôxy | Kém, ngất và chết nhanh | Chịu được rất lâu, sống sót cả vài phút không ôxy |
| Đau do axit và chất cay | Có | Gần như không phản ứng |
| Sinh sản | Mọi con cái trưởng thành | Chỉ chuột chúa, sinh đẻ đến cuối đời |
Điểm cuối cùng trong bảng cũng đáng chú ý: chuột chúa không có thời kỳ mãn sinh sản rõ rệt, vẫn đẻ đều khi đã rất lớn tuổi. Ở hầu hết thú có vú, khả năng sinh sản suy giảm theo tuổi; ở loài này, mọi dấu hiệu lão hoá quen thuộc đều mờ nhạt.
Không già theo kiểu thống kê: dữ liệu nói gì
Ở người, chuột và hầu hết thú có vú, nguy cơ chết trong một năm tăng đều theo tuổi: một người bảy mươi tuổi có nguy cơ cao hơn hẳn người bốn mươi tuổi. Các nhà sinh học dùng chính đường cong ấy để định nghĩa lão hoá. Khi phân tích hồ sơ hàng nghìn con chuột chũi trụi lông được nuôi qua nhiều thập kỷ, người ta thấy nguy cơ chết của chúng gần như phẳng, không tăng rõ ràng khi già đi.
Kèm theo đó, những con lớn tuổi vẫn giữ được mật độ xương, chức năng tim, khối cơ và khả năng sinh sản khá ổn định. Đó là lý do một số nhà nghiên cứu gọi loài này là động vật có vú "không lão hoá" theo nghĩa thống kê. Một số khác phản biện rằng dữ liệu về những con thật già còn ít, và rất có thể đường cong sẽ cong lên ở độ tuổi chưa đủ mẫu để quan sát.
Cách hiểu cân bằng là: loài này lão hoá chậm và muộn một cách đáng kinh ngạc, nhưng chưa thể khẳng định chúng hoàn toàn thoát khỏi tuổi già. Đây là ví dụ điển hình của việc một phát hiện có thật bị kể lại thành câu chuyện phóng đại khi đi qua nhiều tầng đưa tin.
Ba lớp phòng thủ chống ung thư
Tế bào ngừng chia rất sớm khi đông. Tế bào bình thường ở thú có vú ngừng phân chia khi chạm nhau quá chặt, gọi là ức chế tiếp xúc. Tế bào da của chuột chũi trụi lông ngừng chia còn sớm hơn, khi mật độ còn thấp. Khối u bắt đầu bằng tế bào phá rào này; rào càng chặt, khối u càng khó hình thành.
Chất nền đặc và dài. Giữa các tế bào có một chất keo gọi là axit hyaluronic. Ở loài này, phân tử axit hyaluronic dài hơn nhiều lần so với ở chuột hay người, làm mô mềm dẻo để luồn lách trong hang và có vẻ góp phần ra tín hiệu "dừng chia". Khi làm giảm chất này trong tế bào nuôi cấy, chúng dễ biến thành tế bào ung thư hơn.
Bộ máy làm protein cẩn thận. Tế bào của chúng dịch mã protein chính xác hơn, ít sai sót, và giữ hệ dọn dẹp protein hỏng hoạt động tốt tới già. Ít protein hỏng tích tụ nghĩa là ít căng thẳng cho tế bào.
Không phải miễn dịch tuyệt đối. Đã có báo cáo về vài cá thể nuôi nhốt bị khối u. Vì vậy cách nói chính xác là rất hiếm ung thư, không phải không bao giờ. Mỗi cơ chế trên đều đã có thí nghiệm hỗ trợ, nhưng mức đóng góp của từng cái vẫn đang được bàn.
Sống sót khi hết ôxy: chuỗi phản ứng
Trong hang chật, cả đàn nằm chồng lên nhau, không khí cạn ôxy rất nhanh. Khi ôxy giảm mạnh, cơ thể chúng phản ứng theo trình tự:
- Giảm hoạt động. Con vật gần như bất động, nhịp tim và nhịp thở chậm hẳn, giảm nhu cầu năng lượng xuống thấp nhất.
- Đổi nhiên liệu. Thí nghiệm cho thấy khi thiếu ôxy, cơ thể chúng chuyển sang đốt đường fructose, một con đường tạo năng lượng không cần qua bước bị nghẽn khi thiếu ôxy như đường glucose thông thường. Tim và não nhờ vậy vẫn có năng lượng.
- Giữ não yên. Tế bào thần kinh giảm hoạt động, ít bị ngộ độc canxi, điều thường giết tế bào não ở thú khác khi thiếu ôxy vài phút.
- Hồi lại khi có ôxy. Khi ôxy trở lại, nhịp tim và hoạt động phục hồi, phần lớn con vật không để lại tổn thương rõ ràng.
Chuột thường chết trong khoảng một phút khi hoàn toàn không có ôxy; chuột chũi trụi lông trong thí nghiệm sống sót được nhiều phút. Khả năng này khiến các nhà nghiên cứu đột quỵ và nhồi máu cơ tim rất quan tâm, vì đó là những bệnh mà tế bào chết do thiếu ôxy.
Ít cảm giác đau: chuyện của axit và chất cay
Sống trong khí CO2 cao. Không khí trong hang nhiều CO2, mà CO2 tan vào mô sẽ tạo axit, gây cảm giác rát ở mắt, mũi của hầu hết thú. Chuột chũi trụi lông có biến đổi ở một kênh trên dây thần kinh cảm nhận đau khiến axit gần như không kích hoạt được tín hiệu đau.
Thờ ơ với vị cay. Chất capsaicin của ớt kích thích một thụ thể đau quen thuộc ở thú. Ở loài này, đường dẫn tín hiệu từ thụ thể đó bị thay đổi nên chất cay không gây đau như ở chuột thường.
Vẫn cảm nhận nguy hiểm. Chúng không phải vô cảm. Chúng vẫn phản ứng với nóng, va đập và nhiều kích thích khác. Sự "điếc đau" chỉ áp cho vài loại kích thích liên quan tới môi trường hang.
Hướng nghiên cứu thuốc giảm đau. Hiểu vì sao một số kênh đau bị tắt có thể gợi ý cách giảm đau mãn tính ở người. Đến nay vẫn là nghiên cứu nền.
Vì sao tiến hoá chọn cho loài này sống lâu
Có một ý tưởng lâu đời trong sinh học tiến hoá: loài nào ít bị chết vì nguyên nhân bên ngoài như bị ăn thịt, tai nạn thì chọn lọc tự nhiên ưu ái việc đầu tư vào sửa chữa và bảo trì cơ thể, vì cơ thể ấy có cơ hội dùng lâu. Loài hay bị săn như chuột nhà thì ngược lại, dồn sức sinh nhiều con thật sớm, vì đằng nào chúng cũng khó sống lâu.
Chuột chũi trụi lông khớp với ý tưởng này. Sống dưới đất trong hệ hang kín, có đàn canh cửa, chúng ít gặp kẻ săn mồi. Thức ăn là củ lớn khá ổn định, khí hậu trong hang không đổi. Một cơ thể bền được thưởng bằng nhiều năm sinh sản, đặc biệt với chuột chúa. Điều tương tự cũng thấy ở dơi, chim và rùa: những nhóm động vật có cách thoát kẻ thù tốt thường sống lâu hơn so với kích thước.
Dĩ nhiên đây là khung giải thích chung, không thay cho các cơ chế cụ thể ở tế bào. Nhưng nó giúp trả lời câu "tại sao" bên cạnh câu "làm thế nào", hai câu mà người tò mò nên hỏi cùng nhau.
Hiểu lầm hay gặp và cách tìm hiểu thêm
Cậu học sinh lớp bảy tên Minh thấy ảnh con vật nhăn nheo trên mạng và hỏi cô giáo liệu nó có bất tử không. Mấy câu trả lời đúng mực:
- "Chuột chũi trụi lông bất tử." Không. Chúng vẫn chết; chỉ là nguy cơ chết không tăng mạnh theo tuổi trong điều kiện nuôi tốt như ở chuột thường.
- "Ở Việt Nam có loài này." Không có ngoài tự nhiên. Ở Việt Nam có chuột chũi nhưng đó là thú ăn sâu bọ có lông mịn, họ hàng xa, và dúi là loài gặm nhấm đào hang khác hẳn.
- "Ăn hay dùng bộ phận của nó chữa được ung thư." Hoàn toàn không. Khả năng chống ung thư là đặc tính của tế bào sống trong cơ thể nó, không chuyển sang người qua bất cứ cách nào.
- "Chúng thông minh như kiến." Chúng tổ chức xã hội giống côn trùng, nhưng là thú có vú với não thật; mỗi đàn còn có tiếng kêu chíp chíp mang "giọng" riêng của đàn.
- Muốn xem tận mắt, một số thuỷ cung và vườn thú lớn trên thế giới có khu trưng bày hang kính; ở trong nước, phim tài liệu về động vật châu Phi là nguồn tốt.
Cũng nên nhớ không nuôi các loài hoang dã lạ làm thú cưng. Một con vật sống đàn hàng trăm cá thể, cần hệ hang và nhiệt độ ổn định, không thể sống đúng nghĩa trong một chiếc lồng.
Câu hỏi thường gặp
Chuột chũi trụi lông sống được bao lâu?
Trong nuôi nhốt, nhiều cá thể sống hơn ba mươi năm, lâu gấp khoảng mười lần chuột nhà. Ngoài tự nhiên tuổi thọ khó đo hơn nhưng cũng được cho là rất dài so với kích thước.
Vì sao chuột chũi trụi lông hiếm bị ung thư?
Có nhiều cơ chế cùng lúc: tế bào ngừng chia sớm khi chen chúc, chất axit hyaluronic giữa tế bào rất dài, bộ máy làm protein ít sai sót. Dù vậy, đã có vài ca khối u được ghi nhận.
Chuột chũi trụi lông có cảm thấy đau không?
Có với nhiều kích thích như nóng hay va đập. Chúng gần như không thấy đau với axit và chất cay của ớt, do biến đổi ở các kênh và đường dẫn tín hiệu đau, phù hợp với cuộc sống trong hang nhiều CO2.
Chuột chũi ở Việt Nam có giống loài này không?
Không. Chuột chũi ở Việt Nam là thú ăn sâu bọ có lông, thuộc nhóm khác. Chuột chũi trụi lông là loài gặm nhấm chỉ sống ở vùng khô hạn Đông Phi.
Chuột chúa sống thế nào trong đàn?
Chuột chúa là con cái duy nhất sinh sản, có thân dài hơn các con khác, giữ vị trí bằng cách xô đẩy và kiểm soát. Nó sinh nhiều lứa trong đời và gần như không có dấu hiệu giảm sinh sản theo tuổi.
Nghiên cứu loài này giúp được gì cho người?
Nó cung cấp manh mối về cách chống ung thư, chịu thiếu ôxy và giữ cơ thể ổn định khi già. Những manh mối đó đang được nghiên cứu, chưa thành thuốc hay phương pháp điều trị nào.