Cuộc di cư lớn nhất hành tinh tính theo tổng khối lượng sinh vật không diễn ra theo mùa mà diễn ra mỗi ngày: khi trời tối, vô số động vật phù du, tôm nhỏ, mực nhỏ và cá đèn lồng bơi từ tầng nước sâu hàng trăm mét lên gần mặt biển để ăn, tới rạng sáng chúng lại lặn xuống bóng tối để trốn những kẻ săn mồi dùng mắt. Hiện tượng này gọi là di cư thẳng đứng ngày đêm.
Một con giáp xác chân chèo nhỏ cỡ hạt gạo có thể đi một quãng đường lên xuống gấp hàng nghìn lần chiều dài thân mình mỗi ngày, tương đương một người đi bộ vài chục cây số trước khi ăn sáng. Bài này giải thích vì sao chúng phải đi, chúng biết giờ đi bằng cách nào, hiện tượng này được phát hiện ra sao, và nó liên quan gì tới khí hậu của cả Trái Đất.
Bị phát hiện nhờ một "đáy biển giả"
Khi máy dò tiếng vang dưới nước bắt đầu được dùng rộng rãi trên tàu, các thuỷ thủ gặp một hiện tượng khó hiểu. Ở giữa biển sâu, máy báo có một lớp "đáy" ở độ sâu vài trăm mét, trong khi bản đồ ghi đáy biển sâu hàng nghìn mét. Kỳ lạ hơn, lớp đáy giả này nâng lên gần mặt nước lúc chiều tối và chìm xuống lại khi trời sáng.
Về sau người ta hiểu đó không phải đáy biển mà là một lớp dày đặc sinh vật sống, nhiều nhất là cá đèn lồng nhỏ có bong bóng khí và những đám tôm, giáp xác phản xạ sóng âm. Lớp này được gọi là lớp tán xạ sâu. Sự lên xuống đều đặn của nó chính là dấu vết của cuộc di cư thẳng đứng mà mắt người không nhìn thấy.
Ngày nay, máy dò tiếng vang trên tàu đánh cá và thiết bị đặt ở đáy biển vẫn ghi lại những dải lên xuống này hằng ngày, ở hầu hết các đại dương. Đây là một trong những nhịp sinh học đồng loạt lớn nhất mà khoa học biết.
Ai tham gia chuyến lên xuống mỗi đêm
Giáp xác chân chèo. Những con giáp xác nhỏ cỡ hạt gạo hoặc nhỏ hơn, có lẽ là nhóm động vật nhiều cá thể nhất trong đại dương. Chúng ăn tảo đơn bào và là thức ăn của gần như mọi loài cá nhỏ. Phần lớn số này lên xuống mỗi ngày ở các mức độ khác nhau.
Tôm krill và tôm nhỏ. Tôm krill bơi khoẻ, đi được quãng dài hơn nhiều so với giáp xác chân chèo. Đàn krill dày đặc là mồi chính của cá voi tấm sừng hàm ở các vùng biển lạnh.
Cá đèn lồng và cá nhỏ tầng giữa. Đây là những con cá nhỏ dài vài phân, mắt to, thân có đốm phát sáng. Ban ngày chúng ở tầng sâu tối, ban đêm lên gần mặt nước ăn động vật phù du. Tổng khối lượng của nhóm cá này trên toàn cầu được cho là rất lớn, dù các ước tính còn chênh nhau nhiều.
Mực nhỏ, sứa, ấu trùng đủ loại. Nhiều loài mực nhỏ, sứa lược, ấu trùng cua tôm và cá cũng tham gia, tạo thành một dòng chảy sống đa dạng.
Kẻ săn mồi đi theo. Cá ngừ, cá kiếm, một số loài cá heo và chim biển điều chỉnh giờ kiếm ăn theo nhịp lên xuống này. Khi lớp sinh vật lên gần mặt nước ban đêm, những kẻ săn mồi lặn nông hơn; ban ngày chúng phải lặn sâu hơn để bắt mồi.
Lên khi tối, xuống khi sáng: lợi và hại của mỗi tầng nước
Lý do của cuộc đi lại là một sự đánh đổi. Bảng so sánh hai tầng nước giúp thấy rõ:
| Tầng nước | Lợi ích | Nguy cơ | Lúc nên ở |
|---|---|---|---|
| Gần mặt biển | Nhiều tảo và thức ăn nhờ ánh sáng mặt trời; nước ấm, lớn nhanh | Cá săn bằng mắt nhìn rõ con mồi khi có ánh sáng | Ban đêm |
| Tầng sâu tối | Gần như không có ánh sáng, cá săn bằng mắt khó thấy | Ít thức ăn, nước lạnh, lớn chậm | Ban ngày |
| Đứng yên ở một tầng | Không tốn năng lượng bơi | Hoặc bị ăn thịt, hoặc đói | Hiếm khi có lợi |
Nói ngắn gọn: thức ăn ở trên, an toàn ở dưới. Sinh vật phù du lên ăn khi bóng tối che chở và lặn xuống khi ánh sáng biến chúng thành mục tiêu. Bằng chứng ủng hộ giải thích này khá mạnh: ở những hồ hay vùng nước không có cá săn mồi, nhiều quần thể động vật phù du di cư yếu hẳn hoặc không di cư; khi có mùi cá săn mồi trong nước, chúng di cư mạnh hơn.
Chúng biết giờ đi bằng cách nào
Sinh vật phù du không có đồng hồ đeo tay, nhưng có nhiều tín hiệu để canh giờ. Chuỗi cơ chế được nghiên cứu nhiều nhất:
- Đo ánh sáng xung quanh. Nhiều loài có điểm mắt hoặc mắt đơn giản, nhạy với cường độ ánh sáng. Chúng có xu hướng giữ mình trong một mức sáng ưa thích. Khi trời tối, mức sáng đó dịch lên gần mặt nước, chúng bơi lên theo; khi trời sáng, mức sáng ấy chìm sâu, chúng lặn theo.
- Phản ứng với tốc độ thay đổi. Không chỉ độ sáng mà tốc độ sáng lên hay tối đi lúc bình minh, hoàng hôn cũng kích hoạt bơi lên hoặc lặn xuống.
- Đồng hồ sinh học bên trong. Thí nghiệm giữ giáp xác nhỏ trong bóng tối liên tục cho thấy chúng vẫn bơi lên xuống theo nhịp gần một ngày trong một thời gian, chứng tỏ có đồng hồ nội tại.
- Điều chỉnh theo kẻ săn mồi và thức ăn. Khi đói nhiều, chúng chấp nhận lên sớm hơn; khi mùi cá săn mồi nhiều, chúng lặn sâu hơn.
Ở vùng cực, nơi có những tuần đêm dài liên tục, người ta vẫn ghi nhận sinh vật phù du lên xuống theo ánh trăng. Điều đó cho thấy hệ đo ánh sáng của chúng nhạy tới mức đọc được cả ánh sáng rất yếu từ mặt trăng.
Chở cacbon xuống đáy: một máy bơm khí hậu
Ở gần mặt biển, tảo dùng ánh sáng để hấp thụ khí cacbonic hoà tan trong nước, biến thành chất hữu cơ. Động vật phù du lên ăn tảo vào ban đêm, rồi rạng sáng lặn xuống tầng sâu. Ở dưới đó, chúng thở ra cacbonic, thải phân, và một phần bị cá ăn hoặc chết tại chỗ. Mỗi chuyến đi chở theo một ít cacbon từ mặt nước xuống sâu.
Tính trên toàn đại dương, lượng cacbon được mang xuống theo cách này là đáng kể, góp phần vào cái mà các nhà hải dương học gọi là "bơm sinh học", quá trình đưa cacbon khỏi lớp nước mặt tiếp xúc với không khí xuống những tầng nước sâu, nơi nó có thể nằm lại lâu dài. Mức đóng góp chính xác của di cư thẳng đứng vẫn đang được đo đạc và ước tính khác nhau giữa các nhóm nghiên cứu.
Điều này có nghĩa là những sinh vật nhỏ bé không ai nhìn thấy đang giúp điều hoà lượng khí nhà kính trong không khí. Bất cứ điều gì làm thay đổi nhịp lên xuống của chúng, như biển ấm lên, thay đổi ánh sáng do ô nhiễm ánh sáng ven bờ, hay đánh bắt quá mức cá đèn lồng, đều đáng được theo dõi.
Ánh đèn trên biển và chuyện câu mực đêm ở Việt Nam
Ngư dân Việt Nam hiểu rất rõ một phần của hiện tượng này mà không cần gọi tên khoa học:
- Đèn câu mực: tàu câu mực thắp đèn sáng rực ban đêm. Ánh sáng thu hút động vật phù du và cá nhỏ tụ lại, mực bơi tới săn chúng và bị câu.
- Mùa và trăng: đêm trăng sáng, đèn tàu kém hiệu quả hơn vì ánh trăng làm tầng sáng lan rộng, sinh vật không tụ quanh tàu. Kinh nghiệm này khớp với vai trò của ánh sáng trong di cư thẳng đứng.
- Biển phát sáng: những đêm sóng vỗ có ánh xanh lấp lánh ở một số bãi biển là do sinh vật phù du phát sáng khi bị khuấy động. Khi đó bạn đang thấy chính những sinh vật đã lên mặt nước trong đêm.
- Điều cần lưu ý: ánh đèn nhân tạo quá mạnh và kéo dài ven bờ có thể làm rối nhịp lên xuống của sinh vật phù du ở vùng đó. Mức ảnh hưởng tới hệ sinh thái rộng hơn còn đang được nghiên cứu.
Nếu có dịp đi tàu đêm ra đảo, bạn thử đứng ở boong sau, nhìn xuống vùng nước được đèn tàu chiếu sáng. Thường sẽ thấy những đốm nhỏ li ti chuyển động, cá con lao tới đớp, đôi khi cả mực nhỏ. Đó là một lát cắt rất nhỏ của dòng sinh vật đã lên từ tầng sâu trong đêm. Đừng thả rác hay đổ dầu mỡ xuống nước, vì lớp nước mặt ban đêm chính là bàn ăn của chúng.
Thí nghiệm ở nhà với rận nước
Rận nước là loài giáp xác nhỏ sống trong ao, hồ, thường được bán làm thức ăn cho cá cảnh. Chúng cũng di cư thẳng đứng trong hồ và rất nhạy ánh sáng. Bạn có thể quan sát với một lọ thuỷ tinh:
- Cho rận nước vào một lọ thuỷ tinh cao, đầy nước ao hoặc nước máy đã để qua đêm.
- Dùng giấy đen bọc kín lọ, chỉ để hở một dải dọc để nhìn. Để yên vài phút.
- Chiếu đèn pin từ trên đỉnh lọ xuống, quan sát rận nước tụ ở tầng nào.
- Tắt đèn, chờ vài phút, rồi chiếu từ đáy lọ lên. Quan sát xem chúng có đổi tầng không.
- Ghi lại kết quả cho từng lần, thử với ánh sáng mạnh và yếu khác nhau.
Kết quả có thể khác nhau tuỳ độ sáng và tình trạng rận nước, đó chính là điều thú vị: chúng tìm một mức sáng ưa thích chứ không đơn giản là chạy về phía sáng hay tối. Làm xong thì đổ rận nước vào bể cá hoặc ao gần nhà, đừng đổ xuống cống.
Câu hỏi thường gặp
Di cư thẳng đứng có thật sự là cuộc di cư lớn nhất không?
Tính theo tổng khối lượng sinh vật tham gia mỗi ngày trên toàn đại dương, nhiều nhà khoa học coi đây là cuộc di chuyển đồng loạt lớn nhất của động vật trên Trái Đất.
Sinh vật phù du nhỏ như vậy bơi được bao xa?
Tuỳ loài, có loài chỉ lên xuống vài chục mét, có loài như một số giáp xác và cá đèn lồng đi hàng trăm mét mỗi chiều, rất lớn so với kích thước cơ thể của chúng.
Ở sông hồ có di cư thẳng đứng không?
Có. Rận nước và nhiều động vật phù du trong hồ cũng lên mặt nước ban đêm và lặn xuống ban ngày, đặc biệt ở hồ có nhiều cá ăn động vật phù du.
Có loài nào di cư ngược lại, lên ban ngày xuống ban đêm không?
Có ghi nhận một số quần thể làm ngược lại, thường khi kẻ săn mồi chính của chúng là động vật phù du lớn hơn đi lên ban đêm. Điều này càng cho thấy kẻ săn mồi là động lực chính.
Cá đèn lồng là gì?
Là nhóm cá nhỏ sống ở biển sâu, có các đốm phát sáng dọc thân. Chúng rất nhiều về số lượng và là thành phần lớn của lớp tán xạ sâu lên xuống mỗi ngày.
Biển phát sáng có nguy hiểm khi tắm không?
Hầu hết sinh vật phát sáng gây ra cảnh này không nguy hiểm. Tuy vậy, một số đợt nở rộ của tảo có thể gây kích ứng da hoặc ô nhiễm nước, nên theo dõi thông báo của địa phương trước khi xuống nước.