ThanPhuc.comThán Phục
Cơ thể phi thường

Giun dẹp cắt đôi mọc thành hai con: tế bào gốc neoblast và la bàn đầu đuôi

Vì sao một mẩu nhỏ của giun dẹp nước ngọt lại mọc đủ đầu, mắt, ruột và đuôi: đội tế bào gốc neoblast, tín hiệu định hướng đầu đuôi và chỗ còn tranh luận.

Close-up macro of a tiny brown freshwater flatworm gliding over a wet pebble in a clear forest stream, two eyespots visible, soft green underwater light, shallow depth of field

Giun dẹp nước ngọt, hay sán lông, mọc lại được gần như mọi phần cơ thể vì trong thân nó lúc nào cũng có một đội tế bào gốc rải khắp nơi, gọi là neoblast, và một hệ tín hiệu phân tử cho biết đâu là đầu, đâu là đuôi. Cắt con vật dài chừng một hai xăng-ti-mét thành vài khúc, mỗi khúc đủ lớn sẽ lành vết cắt trong vài giờ, rồi trong khoảng một đến hai tuần mọc thêm phần thiếu: đầu có hai điểm mắt và não nhỏ, hầu để ăn, ruột phân nhánh, đuôi.

Điều khiến các nhà sinh học thán phục không chỉ là mọc lại, mà là mọc lại đúng chỗ, đúng tỉ lệ. Mẩu giữa thân phải biết đầu cắt phía trước cần thành đầu, đầu cắt phía sau cần thành đuôi, rồi cả cơ thể co dãn lại cho cân với kích thước mới. Phần dưới đây đi qua từng bước, so với kỳ giông và con người, nêu chỗ khoa học còn đang cãi nhau và cách tìm sán lông ngoài suối để tận mắt thấy chúng.

Sán lông là con gì, sống ở đâu

Sán lông là tên gọi chung các loài giun dẹp sống tự do, không ký sinh, khác hẳn sán dây hay sán lá gan mà người ta hay sợ. Loài được nghiên cứu nhiều trong phòng thí nghiệm thuộc nhóm planaria, thân dẹp như một dải ruy băng nhỏ, đầu hình tam giác có hai chấm mắt trông như con mắt lác, bò trườn bằng lớp lông rung li ti ở mặt bụng trên một lớp nhầy do chính nó tiết ra.

Chúng sống dưới đá, dưới lá mục trong suối, ao, mương nước sạch và mát. Ban ngày trốn chỗ tối, ban đêm ra kiếm mồi: ấu trùng côn trùng nhỏ, giun, xác động vật. Miệng không nằm ở đầu mà ở giữa bụng, từ đó thò ra một cái ống hầu để hút thức ăn. Cơ thể không có hệ tuần hoàn, không có phổi; oxy thấm qua da, và ruột phân nhánh đi khắp thân để đưa chất dinh dưỡng tới từng vùng. Cấu tạo đơn giản ấy là một phần lý do tái sinh dễ hơn ở động vật có xương: ít cơ quan phức tạp phải dựng lại, khoảng cách giữa tế bào gốc và mô cần thay rất ngắn.

Dù vậy, sán lông không phải sinh vật thô sơ. Nó có não thật sự ở đầu, hai dây thần kinh chạy dọc thân, có thể học tránh ánh sáng và nhớ được nơi có thức ăn trong thí nghiệm. Đó là lý do việc nó mọc lại cả một bộ não mới khiến người ta tò mò đến vậy.

Cắt một nhát, chuyện gì xảy ra trong hai tuần

Quá trình tái sinh ở sán lông đã được mô tả khá kỹ. Có thể chia thành chuỗi các bước nối nhau như sau:

  1. Vài phút đầu: khép miệng vết thương. Cơ quanh vết cắt co lại làm vết hở nhỏ đi, tế bào da bên cạnh trườn sang phủ kín. Không có máu chảy vì con vật vốn không có máu.
  2. Vài giờ sau: báo động toàn thân. Tế bào gốc ở khắp cơ thể tăng tốc phân chia, như một lời đáp chung cho mọi tổn thương. Đây là phản ứng giống nhau dù vết cắt ở đâu.
  3. Khoảng một đến hai ngày: đọc hướng. Ở mép vết cắt, các tế bào cơ dưới da bật những gen chỉ đường. Mép phía trước được dán nhãn phân tử "đầu", mép phía sau được dán "đuôi". Tế bào gốc tụ về chỗ hở, lập thành một khối mô trắng nhạt gọi là mầm tái sinh.
  4. Ba đến bảy ngày: dựng cơ quan. Mầm tái sinh biệt hoá thành não, điểm mắt, thần kinh, cơ, ruột. Có thể nhìn thấy hai chấm mắt đen nhỏ hiện dần ở mẩu đuôi đã bị cắt mất đầu.
  5. Một đến hai tuần và hơn nữa: chỉnh tỉ lệ. Mẩu mới thường nhỏ hơn con ban đầu, nên phần mô cũ cũng phải sắp xếp lại: ruột co ngắn, hầu dời về giữa, tế bào cũ chết bớt chỗ thừa. Con vật hoàn chỉnh nhưng tí hon, ăn vào thì lớn lại.

Bước cuối ít được nhắc mà lại tinh vi nhất. Con vật không chỉ đắp thêm mảnh thiếu như vá áo, nó vẽ lại toàn bộ bản đồ cơ thể cho khớp với kích cỡ mới.

Neoblast: đội thợ đa năng rải khắp thân

Chiếm một phần đáng kể tế bào cơ thể. Neoblast là những tế bào nhỏ, tròn, nhân to, nằm dày đặc trong mô đệm ở khắp thân, trừ vùng trước điểm mắt và cái hầu. Ở các loài sán lông giỏi tái sinh, chúng chiếm một tỉ lệ lớn đến mức con vật có thể coi như một kho tế bào gốc biết bò.

Có tế bào làm được mọi thứ. Thí nghiệm ghép cho thấy một neoblast đơn lẻ, đưa vào con sán đã bị chiếu xạ diệt hết tế bào gốc, có thể nhân lên và dựng lại toàn bộ các loại mô. Nghĩa là trong đội này có những tế bào thật sự toàn năng ở người trưởng thành, điều mà động vật có vú không còn giữ.

Thay mới ngay cả khi không bị thương. Sán lông khoẻ mạnh vẫn liên tục thay tế bào già bằng tế bào mới từ neoblast. Khi đói, con vật co nhỏ lại bằng cách tiêu bớt tế bào, khi no lại lớn lên. Tái sinh sau vết cắt thực ra là phiên bản tăng tốc của việc bảo trì hằng ngày.

Mảnh không có neoblast thì chết. Mẩu cắt ra từ phần đầu phía trước điểm mắt, nơi gần như không có tế bào gốc, không mọc lại được. Chiếu xạ một con sán khiến nó mất neoblast thì vết thương nhỏ cũng không lành, con vật teo dần. Đây là bằng chứng gọn gàng rằng năng lực tái sinh nằm ở đội tế bào này chứ không ở mô nào khác.

La bàn phân tử: vì sao mẩu giữa biết đâu là đầu

Neoblast giỏi đến đâu cũng cần ai đó chỉ việc. Vai trò ấy thuộc về các tế bào cơ dưới da. Chúng mang những dải tín hiệu phân tử trải theo chiều dài cơ thể, mạnh ở đuôi, yếu dần về đầu, cùng một hệ tín hiệu khác chạy từ lưng xuống bụng và từ giữa ra hai mép. Mỗi vùng của thân vì thế có một "toạ độ" riêng mà tế bào gốc đọc được.

Một trong những đường tín hiệu quen thuộc nhất là nhóm tín hiệu Wnt, vốn có mặt ở rất nhiều động vật kể cả người. Ở mép vết cắt phía sau, tín hiệu này bật lên và mô mọc thành đuôi. Ở mép phía trước, nó bị dập đi và mô mọc thành đầu. Khi các nhà nghiên cứu làm im một gen trong đường tín hiệu này, mẩu cắt mọc đầu ở cả hai phía, ra một con sán hai đầu chạy ngược chiều nhau. Làm ngược lại thì ra con sán toàn đuôi, không mọc được não.

Điều kỳ lạ là người ta còn tạo được sán hai đầu bằng cách thay đổi điện thế giữa các tế bào trong vài ngày đầu, và một số con hai đầu giữ nguyên dạng ấy khi bị cắt lần nữa, dù gen không hề đổi. Phát hiện này gợi ý rằng ngoài gen, mạng điện sinh học giữa các tế bào cũng ghi nhớ hình dạng cơ thể. Đây là hướng nghiên cứu còn mới, nhiều chi tiết chưa được giới khoa học đồng thuận.

So với kỳ giông, thằn lằn và con người

Nhiều động vật tái sinh được, nhưng mức độ rất khác nhau. Bảng dưới giúp đặt sán lông vào đúng chỗ:

Sinh vậtMọc lại được gìNguồn tế bào mớiĐiểm khác
Sán lôngGần như toàn bộ cơ thể từ một mẩu nhỏ, kể cả nãoNeoblast có sẵn khắp thân, có tế bào toàn năngKhông cần "lùi" tế bào về trạng thái non
Kỳ giôngChi, đuôi, một phần tim, mắtTế bào trưởng thành gần vết thương lùi về trạng thái non rồi chiaMỗi loại mô chủ yếu sinh lại chính nó
Thằn lằnĐuôi, nhưng đuôi mới khác đuôi cũTế bào gốc tại chỗĐuôi mới có sụn thay cho đốt xương
Con ngườiGan một phần, da, xương gãy, đầu ngón tay ở trẻ nhỏTế bào gốc riêng từng môVết thương lớn thành sẹo, không dựng lại cơ quan

Khác biệt then chốt nằm ở cột thứ ba. Kỳ giông phải huy động tế bào tại chỗ, nên chỉ mọc lại được bộ phận chứ không mọc lại cả con. Sán lông có sẵn một kho tế bào toàn năng rải khắp nơi, nên mảnh nào chứa đủ tế bào gốc và tín hiệu định hướng là mảnh đó thành một con hoàn chỉnh.

Đây cũng là lý do sán lông được dùng làm mô hình nghiên cứu tế bào gốc. Cách nó giữ tế bào gốc toàn năng suốt đời mà không thành khối u là câu hỏi mà y học tái tạo rất quan tâm.

Ngộ nhận hay gặp và điều còn tranh cãi

"Cắt bao nhiêu mảnh cũng thành bấy nhiêu con." Đúng một phần. Mẩu phải đủ lớn và có neoblast; mẩu quá nhỏ hoặc chỉ toàn vùng đầu trước mắt sẽ chết. Không phải loài sán lông nào cũng tái sinh giỏi như nhau, có loài không mọc lại được đầu.

"Sán lông là sán gây bệnh." Không. Sán lông sống tự do, không ký sinh trên người hay gia súc. Gặp trong suối không có gì đáng lo; nhầm chúng với sán lá gan là nhầm hai nhóm rất xa nhau.

"Đầu mới vẫn nhớ điều đầu cũ đã học." Đây là chuyện còn tranh cãi. Từ lâu đã có thí nghiệm cho rằng sán lông học xong bị cắt đầu, mọc đầu mới vẫn học lại nhanh hơn, và gần đây có những thí nghiệm lặp lại với kết quả tương tự. Nhưng hiệu ứng nhỏ, cách đo khó, nên chưa nên coi là điều đã chứng minh chắc chắn.

"Sán lông bất tử." Nói vậy là quá lời. Một số dòng sán sinh sản vô tính bằng cách tự đứt đôi duy trì được trong phòng thí nghiệm rất lâu mà không thấy dấu hiệu già. Nhưng từng cá thể vẫn chết vì bệnh, đói, nhiệt độ, và các dòng sinh sản hữu tính vẫn có dấu hiệu lão hoá.

Tìm sán lông ở suối: quan sát thế nào cho đúng

Nhóm học sinh đi dã ngoại ở Ba Vì hay bạn đi rừng Cúc Phương đều có thể gặp sán lông nếu biết chỗ tìm. Vài điều nên nhớ:

  • Chọn đoạn suối nước trong, mát, chảy chậm, đáy nhiều đá cuội; nước ô nhiễm hay quá nóng gần như không có.
  • Nhẹ nhàng lật một hòn đá nhỏ lên, nhìn mặt dưới: sán lông là những vệt nâu hoặc đen dẹt, dài cỡ nửa đến một hai xăng-ti-mét, trườn chậm như giọt mực di chuyển.
  • Dùng kính lúp cầm tay để thấy hai chấm mắt và cái đầu tam giác. Chụp ảnh ngay tại chỗ thay vì mang về.
  • Đặt hòn đá về đúng vị trí, đúng mặt cũ, vì mặt dưới đá là nhà của rất nhiều sinh vật nhỏ khác.
  • Không cắt sán ngoài thực địa để thử; các thí nghiệm tái sinh trong trường học cần giáo viên hướng dẫn, dụng cụ sạch và nước suối đúng nhiệt độ.
  • Ghi lại nơi gặp, nhiệt độ nước nếu có nhiệt kế, giờ quan sát. Sổ ghi chép như vậy giúp nhận ra sán lông là chỉ dấu của nước sạch.

Nếu thấy sán lông dày đặc dưới đá, đó là tin vui về dòng suối. Chúng nhạy với chất ô nhiễm, nên sự có mặt của chúng cho biết nước còn tốt cho nhiều loài khác.

Câu hỏi thường gặp

Giun dẹp cắt đôi có đau không?

Sán lông có hệ thần kinh và phản ứng tránh kích thích có hại, nên không thể khẳng định chúng không cảm nhận gì. Đây là lý do các thí nghiệm khoa học làm có quy trình và người quan sát nghiệp dư không nên tự cắt thử cho vui.

Mất bao lâu để một mẩu sán lông thành con hoàn chỉnh?

Tuỳ loài và nhiệt độ nước, thường điểm mắt hiện sau vài ngày và con vật có hình dạng đầy đủ sau khoảng một đến hai tuần. Nước lạnh thì chậm hơn, nước quá ấm thì sán dễ chết.

Vì sao người không tái sinh được như sán lông?

Người trưởng thành không còn tế bào gốc toàn năng rải khắp cơ thể; mỗi mô chỉ có tế bào gốc riêng với khả năng hạn chế. Vết thương lớn ở người được vá nhanh bằng sẹo, một cách giúp sống sót nhưng chặn đường dựng lại cơ quan.

Sán lông có gây hại cho người hay vật nuôi không?

Không. Sán lông sống tự do trong nước ngọt, ăn sinh vật nhỏ, không ký sinh trên người hay gia súc. Chúng thậm chí là dấu hiệu của nước suối còn sạch.

Sán hai đầu có sống bình thường được không?

Sán hai đầu tạo ra trong phòng thí nghiệm vẫn sống, ăn và bò được, dù hai đầu đôi khi kéo về hai phía. Chúng là công cụ để hiểu tín hiệu định hướng cơ thể chứ không xuất hiện thường gặp ngoài tự nhiên.

Nghiên cứu sán lông giúp gì cho y học?

Hiểu cách sán giữ tế bào gốc suốt đời, điều khiển chúng biệt hoá đúng chỗ và không thành khối u giúp các nhà khoa học hình dung cách kích hoạt tái tạo mô ở người. Đây là nghiên cứu nền, còn rất xa mới thành cách chữa bệnh cụ thể.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138