ThanPhuc.comThán Phục
Tài tình của thực vật

Hoa đổi màu báo hiệu cho ong bướm: hoa ngũ sắc, phù dung, sử quân tử làm thế nào

Hoa ngũ sắc chuyển vàng sang cam đỏ sau khi đã thụ phấn, phù dung trắng sáng đỏ chiều. Sắc tố đổi màu là tín hiệu giúp ong bướm biết bông nào còn mật.

Butterfly sipping from yellow centre florets of a lantana cluster with orange and red outer florets, sunny hedge edge, close side macro, bright midday colours

Nhiều bông hoa đổi màu sau khi nở là để báo cho ong bướm biết bông nào còn mật và phấn, bông nào đã xong việc: hoa ngũ sắc ở giữa chùm màu vàng là hoa mới còn mật, vòng ngoài chuyển cam rồi đỏ là hoa cũ; ong bướm học được quy luật này và chủ yếu ghé vào hoa vàng. Cây giữ lại hoa cũ đã đổi màu thay vì rụng ngay, vì cả chùm lớn dễ nhìn thấy từ xa hơn.

Màu thay đổi nhờ cây bật tổng hợp thêm sắc tố đỏ tím trong cánh hoa hoặc thay đổi độ chua trong tế bào. Bài này giải thích cơ chế ở từng loài quen thuộc, phân biệt với những hoa đổi màu vì lý do khác như cẩm tú cầu, chỉ ra ong nhìn thấy những màu nào mà người không thấy, và gợi ý cách quan sát ngay ở hàng rào nhà bạn.

Tín hiệu "đã hết mật" có lợi cho cả hai bên

Thử đặt mình vào vị trí một con bướm. Nó cần mật để có năng lượng bay, và mỗi lần thò vòi vào một bông đã cạn là mất thời gian, tốn sức. Nếu có một dấu hiệu nhìn thấy được cho biết bông nào còn mật, bướm sẽ đi kiếm ăn nhanh hơn. Đó chính là điều màu hoa thay đổi mang lại.

Với cây, lợi ích đến theo hai đường. Thứ nhất, côn trùng không phí thời gian ở hoa đã thụ phấn mà dồn vào hoa mới, nơi phấn cần được mang đi và nhuỵ cần được nhận phấn. Thứ hai, cây giữ hoa cũ trên chùm làm biển quảng cáo: một chùm to, nhiều màu dễ thấy từ xa, thu hút côn trùng tới khu vực, rồi màu sắc bên trong chùm hướng dẫn chúng tới đúng bông cần thăm.

Đây là kiểu tín hiệu trung thực: hoa không lừa côn trùng như hoa nưa giả mùi xác. Côn trùng học được rằng màu này có mật, màu kia không, và cây được lợi vì côn trùng làm việc hiệu quả hơn. Các thí nghiệm trên nhiều loài cho thấy bướm và ong chỉ cần vài lần ghé là học được quy luật màu của một loài hoa.

Những loài hoa đổi màu quen thuộc ở Việt Nam

Mỗi loài đổi màu theo nhịp riêng và vì những lý do không hoàn toàn giống nhau. Bảng dưới tổng hợp các trường hợp hay gặp.

LoàiMàu thay đổi thế nàoThời gianÝ nghĩa được cho là
Hoa ngũ sắc (trâm ổi)Vàng ở giữa chùm, sang cam, đỏ, hồng ở vòng ngoàiVài ngày cho mỗi bông nhỏBáo hoa cũ đã hết mật, hướng bướm vào hoa vàng
Hoa sử quân tửNở trắng chiều tối, sang hồng, rồi đỏKhoảng hai ba ngàyTrắng cho bướm đêm, đỏ thu hút khách ban ngày, có thể cả chim
Hoa phù dungSáng trắng, trưa hồng, chiều đỏ thẫmTrong một ngàyBáo hiệu tuổi hoa; một bông chỉ nở một ngày
Hoa bìm bìmNụ đỏ tím, nở xanh tím, héo ngả hồngTrong một buổi sángĐổi theo độ chua trong tế bào cánh hoa
Hoa nhài NhậtTím đậm, nhạt dần sang trắngVài ngàyHoa mới đậm màu và thơm hơn
Hoa cẩm tú cầuXanh hoặc hồng tuỳ đấtTheo mùa, theo đấtKhông phải tín hiệu cho côn trùng, do nhôm trong đất

Trường hợp phù dung rất được người xưa để ý, nên mới có tên gọi gắn với chuyện "một ngày ba lần đổi sắc". Với sử quân tử, giả thuyết khách đêm và khách ngày khá hợp lý nhưng mức đóng góp của từng nhóm khách ở Việt Nam chưa được đo kỹ.

Trong cánh hoa đã xảy ra chuyện gì

Màu hoa đến từ sắc tố nằm trong tế bào cánh. Ở phần lớn hoa đổi màu vàng sang đỏ, đỏ tím, quá trình diễn ra như sau:

  1. Lúc hoa mới nở, cánh chứa nhiều sắc tố vàng, thường là nhóm carotenoid hoặc flavonoid màu vàng, và rất ít sắc tố đỏ tím.
  2. Khi hoa đã được thụ phấn hoặc đơn giản là đủ tuổi, cây nhận tín hiệu. Ở nhiều loài, chính việc phấn rơi lên nhuỵ đã khởi động thay đổi; ở loài khác, tuổi hoa là đủ.
  3. Gen tổng hợp anthocyanin, nhóm sắc tố đỏ, tím, xanh tan trong nước, được bật lên. Sắc tố tích dần trong túi chứa nước ở giữa tế bào.
  4. Sắc tố đỏ chồng lên nền vàng làm hoa chuyển dần qua cam rồi đỏ. Nếu nền là trắng, như phù dung hay sử quân tử, hoa chuyển hồng rồi đỏ.
  5. Song song đó, tuyến mật giảm hoặc ngừng tiết, mùi hương có thể nhạt đi. Côn trùng nhìn màu là biết.

Ở bìm bìm, cơ chế khác: sắc tố không đổi nhiều mà độ chua của túi nước trong tế bào thay đổi. Anthocyanin giống quỳ tím, môi trường chua thì ngả đỏ hồng, môi trường kiềm hơn thì ngả xanh tím. Nụ bìm bìm hồng đỏ, khi nở túi nước bớt chua nên hoa xanh tím, lúc héo lại ngả hồng.

Ong và bướm nhìn thấy gì mà mắt người không thấy

Ong thấy tia cực tím. Mắt ong nhạy với ánh sáng cực tím mà người không thấy, nhưng lại kém nhạy với màu đỏ. Vì thế nhiều hoa trông một màu trơn với người lại có hoa văn cực tím như đường băng hạ cánh dẫn vào tâm hoa khi nhìn qua mắt ong.

Đỏ với ong là tối. Hoa đỏ thuần ít hấp dẫn với ong, thường thu hút chim hút mật và bướm. Hoa ngũ sắc chuyển sang đỏ vì thế càng ít bị ong ghé, vô tình làm tín hiệu "hết mật" mạnh hơn với ong.

Bướm thấy được nhiều màu. Nhiều loài bướm có thêm loại tế bào cảm màu, nhìn được cả đỏ lẫn cực tím, phân biệt màu rất tinh. Đây là lý do bướm là nhóm khách chính của hoa ngũ sắc với dải màu vàng cam đỏ.

Học màu nhanh. Ong và bướm không sinh ra đã biết màu nào có mật. Chúng thử vài lần rồi nhớ. Một con ong quen một vườn hoa có thể đổi lựa chọn khi sang vườn khác có quy luật màu khác.

Màu không làm việc một mình. Hương thơm, hình dạng, kích thước và cả nhiệt độ hoa cùng góp phần. Màu là tín hiệu nhìn từ xa và lúc lại gần, còn mùi giúp xác nhận.

Ngộ nhận và những trường hợp dễ nhầm

Không phải hoa nào đổi màu cũng là để báo tin cho côn trùng. Một vài trường hợp cần phân biệt:

  • Cẩm tú cầu đổi màu theo đất: màu xanh hay hồng phụ thuộc vào lượng nhôm hoà tan trong đất, mà lượng nhôm lại phụ thuộc độ chua. Đây là phản ứng hoá học của sắc tố với nhôm, không phải tín hiệu tuổi hoa.
  • Hoa phai màu vì nắng: nhiều hoa bị nắng gắt làm nhạt màu, đó là sắc tố bị phân huỷ, không phải tín hiệu.
  • Hoa đổi màu khi cắm bình: hoa cắt cành héo dần, đổi màu do tế bào chết, không có ý nghĩa sinh học với côn trùng.
  • "Hoa ngũ sắc có năm màu cố định": thực ra mỗi bông nhỏ chỉ đi qua một chuỗi màu theo tuổi; chùm hoa trông nhiều màu vì có bông non, bông già cùng lúc.
  • "Hoa đổi màu là do giống lai": một số giống trồng được chọn để màu đẹp hơn, nhưng hiện tượng đổi màu theo tuổi có sẵn ở dạng hoang dại.

Cây ngũ sắc là loài ngoại lai lan mạnh ở nhiều nơi, lá và quả xanh có độc với người và gia súc. Quan sát, chụp ảnh thì thoải mái, không để trẻ nhỏ ăn quả.

Quan sát ở hàng rào: hoa đổi màu và vị khách nào ghé

Nhóm bạn đi dạo công viên hay một con đường quê có hàng rào ngũ sắc, dâm bụt, sử quân tử có thể biến buổi dạo thành một lần quan sát nhỏ:

  1. Chọn một bụi ngũ sắc đang nở rộ, nơi có nắng buổi sáng. Đứng cách khoảng hai mét để không làm khách sợ.
  2. Chọn năm chùm hoa, đếm trong mỗi chùm có bao nhiêu bông vàng, bao nhiêu bông cam đỏ.
  3. Trong mười lăm phút, mỗi lần một con bướm hay ong đậu xuống, ghi lại nó thò vòi vào bông màu gì.
  4. Cuối buổi, so tỉ lệ: số lần ghé bông vàng so với bông đỏ, đối chiếu với tỉ lệ hai loại bông trong chùm.
  5. Với sử quân tử, đánh dấu một chùm bằng sợi chỉ vào buổi chiều, ghi màu hoa, rồi quay lại sáng hôm sau và chiều hôm sau để thấy màu đổi dần.
  6. Ghi tên khách nếu biết, hoặc chụp ảnh để tra sau. Không bắt bướm, không rung cây.

Kết quả thường thấy là bướm ghé hoa vàng nhiều hơn hẳn so với tỉ lệ hoa vàng trong chùm. Nếu kết quả của bạn khác, hãy nghĩ tới các lý do: giờ quan sát, loài bướm khác nhau, hay bụi cây ở chỗ ít khách. Một quan sát nhỏ đúng phương pháp có giá trị hơn nhiều lần đọc thuộc lý thuyết.

Từ hoa đổi màu tới một góc vườn cho bướm

Hiểu cách hoa và côn trùng trao đổi tín hiệu giúp bạn sắp xếp một góc vườn mời bướm và ong tới thường xuyên. Nguyên tắc đầu tiên là có hoa nở nối tiếp nhau quanh năm: côn trùng thụ phấn nhớ chỗ có thức ăn, nếu vườn có hoa liên tục, chúng sẽ quay lại theo lộ trình quen. Nguyên tắc thứ hai là trồng thành khóm thay vì rải lẻ tẻ, vì một mảng màu lớn dễ thấy từ xa, chính là điều hoa ngũ sắc làm khi giữ lại hoa cũ trên chùm.

Nên kết hợp hoa nhiều hình dạng: hoa ống dài cho bướm có vòi dài, hoa đĩa phẳng như cúc, cỏ hôi, thì là ra hoa cho ong nhỏ và ruồi giả ong. Thêm vài cây có hoa nở chiều tối như sử quân tử, dạ lý hương để có khách đêm. Ưu tiên cây bản địa hoặc cây đã quen trồng ở địa phương, hạn chế loài ngoại lai dễ lan như ngũ sắc ở gần rừng, bãi hoang tự nhiên.

Điều quan trọng không kém là tránh phun thuốc trừ sâu lên hoa đang nở. Bướm và ong đậu đúng chỗ thuốc bám nhiều nhất. Nếu bắt buộc xử lý sâu bệnh, làm vào chiều tối khi côn trùng thụ phấn đã về, và chỉ xử lý chỗ bị bệnh. Một đĩa nước nông có vài viên sỏi để đậu cũng giúp bướm, ong có chỗ uống nước trong mùa khô.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao hoa ngũ sắc có nhiều màu trên cùng một chùm?

Mỗi bông nhỏ đổi màu theo tuổi, từ vàng sang cam rồi đỏ hoặc hồng. Chùm hoa có bông non ở giữa và bông già ở vòng ngoài nên trông như nhiều màu cùng lúc.

Hoa phù dung đổi màu trong ngày như thế nào?

Hoa phù dung thường nở trắng buổi sáng, chuyển hồng vào trưa và đỏ thẫm về chiều. Sự thay đổi do sắc tố đỏ tích dần trong cánh hoa, mỗi bông chỉ nở khoảng một ngày.

Ong có nhìn thấy màu đỏ không?

Mắt ong kém nhạy với màu đỏ nhưng lại thấy được tia cực tím mà người không thấy. Vì vậy hoa đỏ thuần thường thu hút bướm và chim hút mật nhiều hơn ong.

Hoa cẩm tú cầu đổi màu có giống hoa ngũ sắc không?

Không giống. Cẩm tú cầu ra hoa xanh hay hồng tuỳ lượng nhôm hoà tan trong đất, mà lượng nhôm lại phụ thuộc độ chua của đất. Đó không phải tín hiệu tuổi hoa gửi cho côn trùng như ở hoa ngũ sắc.

Vì sao cây không rụng ngay hoa cũ đã đổi màu?

Giữ hoa cũ làm chùm hoa to và dễ thấy từ xa, thu hút côn trùng tới. Khi lại gần, màu sắc chỉ cho chúng biết bông nào còn mật để ghé đúng chỗ.

Có thể làm hoa bìm bìm đổi màu ở nhà không?

Có thể thử nhẹ nhàng: nhỏ vài giọt nước chanh lên một cánh bìm bìm tím, cánh thường ngả hồng vì sắc tố gặp môi trường chua. Đây cũng là cách hiểu vì sao hoa tự đổi màu khi héo.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138