Có những bông hoa tự làm ấm mình: hoa sen giữ nhiệt độ ở giữa bông ổn định trong nhiều ngày, ấm hơn không khí buổi sớm rõ rệt; còn cụm hoa của cây nưa, cây môn họ Ráy có thể nóng lên vào đúng đêm nở để đẩy mùi bay xa. Nhiệt sinh ra trong ty thể của tế bào, nơi cây "đốt" tinh bột dự trữ theo một con đường đặc biệt cho ra nhiệt thay vì tích năng lượng.
Hiện tượng này được gọi là sinh nhiệt ở thực vật, đã được đo đạc ở nhiều loài. Bài này giải thích lò sưởi trong tế bào hoạt động ra sao, vì sao hoa sen giữ nhiệt ổn định như động vật máu nóng, cây nưa dùng nhiệt để làm gì, và cách bạn có thể tự đo bằng một chiếc nhiệt kế đơn giản bên hồ sen.
Lò sưởi nằm ở đâu trong tế bào
Ở mọi tế bào sống, ty thể là nhà máy biến đường thành năng lượng dùng được. Bình thường, dòng điện tử chạy qua một chuỗi đạm trong màng ty thể, đẩy ion qua màng như bơm nước lên bể cao, rồi dòng ion chảy ngược về làm quay "tua bin" sản xuất ra chất mang năng lượng. Một phần năng lượng luôn thất thoát thành nhiệt, nhưng rất ít, không đủ làm ấm cả bông hoa.
Ở các mô hoa sinh nhiệt, cây bật mạnh một lối tắt trong chuỗi ấy, thường gọi là con đường oxy hoá thay thế. Điện tử đi tắt về oxy mà không bơm ion, nên năng lượng không được tích lại mà toả ra hết dưới dạng nhiệt. Giống như mở van xả của nồi hơi: lửa vẫn cháy, nhưng hơi không quay máy mà toả ra ngoài làm ấm căn phòng. Một số loài còn dùng thêm đạm làm rò ion qua màng, cũng cho ra nhiệt.
Nhiên liệu là tinh bột và chất béo tích trước trong mô hoa. Cụm hoa sinh nhiệt mạnh thường tiêu hao dự trữ rất nhanh, vì vậy cây chỉ "bật lò" trong một khoảng thời gian ngắn và đúng lúc. Lượng nhiệt tính theo khối lượng mô có khi sánh với cơ bắp của động vật đang vận động, một con số đáng kinh ngạc với một bộ phận của cây.
Hoa sen: bông hoa giữ nhiệt như con vật máu nóng
Giữ chứ không chỉ toả. Điều đặc biệt ở sen là đế hoa, phần sau này thành gương sen, giữ được nhiệt độ trong một khoảng khá ổn định suốt mấy ngày hoa nở, kể cả khi không khí buổi sớm mát hơn nhiều. Trời lạnh hơn, hoa sinh nhiệt nhiều hơn; trời ấm, hoa giảm lại.
Có cơ chế điều chỉnh. Để giữ ổn định, mô hoa phải "biết" mình đang lạnh hay nóng và tăng giảm cường độ đốt. Đây là điều hiếm ở thực vật, khiến sen được gọi vui là hoa có thân nhiệt. Cơ chế cảm nhận nhiệt chi tiết vẫn đang được tìm hiểu.
Đúng thời điểm thụ phấn. Giai đoạn giữ nhiệt trùng với lúc nhuỵ sẵn sàng nhận phấn và hoa toả hương. Hoa khép lại về chiều, giữ côn trùng nhỏ như bọ cánh cứng bên trong một căn phòng ấm qua đêm.
Phần thưởng là hơi ấm. Côn trùng nhỏ cần thân nhiệt đủ cao để bay và hoạt động. Ở trong hoa ấm, chúng tiết kiệm năng lượng, ăn phấn hoa và dính phấn khi bò qua lại. Sáng hôm sau hoa mở, chúng bay sang hoa khác.
Kết thúc khi xong việc. Sau vài ngày, khi giai đoạn thụ phấn qua đi, đế hoa ngừng sinh nhiệt, cánh hoa rụng, gương sen lớn lên thành nơi nuôi hạt.
Những cây sinh nhiệt và mục đích của chúng
Sinh nhiệt xuất hiện ở nhiều nhóm cây khác nhau, nhưng tập trung ở họ Ráy (Môn) và một số cây cổ. Mỗi loài dùng nhiệt cho việc riêng.
| Cây | Bộ phận sinh nhiệt | Nhiệt dùng để làm gì | Côn trùng liên quan |
|---|---|---|---|
| Sen | Đế hoa | Giữ ấm phòng hoa, tăng hương | Bọ cánh cứng, ong nhỏ |
| Nưa, hoa xác thối | Trục cụm hoa | Đẩy mùi hôi như xác thối bay xa vào đêm nở | Ruồi, bọ hung ăn xác |
| Ráy, môn dại | Phần trục trên cụm hoa | Phát mùi, giữ côn trùng trong mo | Ruồi nhỏ, bọ cánh cứng |
| Bắp cải chồn ở xứ lạnh | Cụm hoa | Làm tan tuyết quanh hoa, sưởi côn trùng đầu xuân | Ruồi, ong đầu mùa |
| Một số cây thiên tuế | Nón đực | Phát mùi theo nhịp ngày, xua đuổi rồi hút bọ | Bọ trĩ, mọt |
Cây nưa ở Việt Nam là họ hàng gần của loài hoa xác thối nổi tiếng có cụm hoa cao quá đầu người. Các loài nưa trong vườn quê có cụm hoa nhỏ hơn nhiều nhưng cũng toả mùi hôi khi nở, đặc biệt đậm vào chiều tối và đêm.
Đêm nở của một cụm hoa nưa diễn ra thế nào
Họ Ráy có kiểu hoa đặc biệt: hàng trăm hoa nhỏ xếp trên một trục mọng, bao quanh bởi một lá bắc lớn hình phễu gọi là mo. Quá trình nở của cây nưa diễn ra theo các bước:
- Củ nưa tích dự trữ trong nhiều mùa rồi mới đẩy lên một cụm hoa, thường trước khi ra lá.
- Tới đêm nở, mo mở ra, phần đầu trục không mang hoa bắt đầu nóng lên. Nhiệt làm các chất có mùi như mùi thịt ôi, cá thối bay hơi mạnh, cuộn theo luồng không khí ấm bốc lên.
- Ruồi và bọ cánh cứng thường tìm xác động vật để đẻ trứng bị mùi dẫn tới. Màu đỏ tím sẫm của mo cũng giống màu thịt, thêm phần lừa.
- Côn trùng chui vào đáy mo, nơi hoa cái đang sẵn sàng. Nếu chúng mang phấn từ cụm hoa khác tới, hoa cái được thụ phấn.
- Một thời gian sau, hoa đực ở phía trên mới chín, rắc phấn lên côn trùng. Trình tự cái trước đực sau giúp tránh tự thụ phấn.
- Sau đêm cao điểm, trục nguội dần, mùi giảm, cụm hoa héo. Côn trùng mang phấn bay đi, không được trả công gì ngoài một chỗ ấm tạm thời.
Đây là một kiểu lừa đảo trong tự nhiên: hoa giả mùi xác để mời những vị khách không được thưởng. Nhiệt là thứ biến cái giả ấy thành đủ mạnh để khách tìm tới từ xa.
Ngộ nhận về hoa sinh nhiệt
Vì nghe lạ tai, hiện tượng này dễ bị hiểu sai:
- "Cây nào cũng có thân nhiệt." Không. Đa số cây có nhiệt độ gần bằng không khí, lá còn mát hơn khi thoát hơi nước. Sinh nhiệt mạnh chỉ có ở một số ít loài và chỉ ở hoa, trong thời gian ngắn.
- "Hoa sen ấm vì phơi nắng." Nắng có làm hoa ấm thêm, nhưng đế hoa sen ấm cả lúc rạng sáng và trong ngày râm, khi không có nắng chiếu, đó là nhiệt tự sinh.
- "Hoa xác thối nguy hiểm vì toả khí độc." Mùi rất khó chịu nhưng là mùi, không làm hại người đứng xem ở khoảng cách bình thường.
- "Cây sinh nhiệt để chống lạnh như động vật." Phần lớn mục đích là phục vụ thụ phấn: đẩy mùi, giữ côn trùng, giúp hoa phát triển. Chỉ một số ít loài ở xứ lạnh mới dùng nhiệt để vượt qua tuyết.
- "Củ nưa ra hoa là cây sắp chết." Cây chỉ đang dùng dự trữ cho một đợt sinh sản. Sau đó củ có thể nghỉ, rồi mùa sau mọc lá tiếp.
Củ nưa, củ ráy và nhiều cây họ Ráy có chất gây ngứa và kích ứng mạnh. Khi quan sát, không chạm tay trần vào nhựa, không để trẻ nhỏ cắn, nhai bất kỳ phần nào của cây.
Đo nhiệt độ hoa sen bằng dụng cụ đơn giản
Cô giáo dạy sinh muốn có một hoạt động ngoài trời cho học sinh lớp 7 có thể dùng một hồ sen gần trường, chọn mùa sen nở rộ. Dụng cụ chỉ cần một nhiệt kế điện tử có que đo hoặc nhiệt kế hồng ngoại cầm tay.
- Xin phép chủ đầm hoặc ban quản lý công viên trước. Chọn vài bông sen đang hé hoặc mới mở ngày đầu, gần bờ để không phải lội.
- Đo lúc sáng sớm, khoảng sau bình minh: đo nhiệt độ không khí cạnh bông hoa, ghi lại.
- Đưa đầu que đo nhẹ nhàng vào giữa bông, chạm vào đế hoa màu vàng, giữ vài giây cho số ổn định. Với nhiệt kế hồng ngoại, chiếu thẳng vào đế hoa ở khoảng cách gần.
- Đo thêm một cánh hoa ngoài cùng và một chiếc lá sen bên cạnh để so sánh.
- Lặp lại vào giữa trưa và chiều muộn. Ghi tất cả vào bảng gồm giờ, nhiệt độ không khí, đế hoa, cánh hoa, lá.
- Về lớp, cho học sinh vẽ ba đường nhiệt độ theo giờ và thảo luận: đế hoa có ấm hơn không khí vào sáng sớm không, khoảng chênh thay đổi ra sao vào buổi trưa.
Kết quả thường thấy là đế hoa ấm hơn hẳn không khí vào sáng sớm và chênh lệch nhỏ đi vào giữa trưa nắng. Số đo cụ thể thay đổi theo thời tiết và tuổi hoa, nên điều quan trọng là xu hướng chứ không phải con số tuyệt đối. Thao tác nhẹ tay, không bẻ hoa, không làm rụng cánh.
Những câu hỏi còn mở và điều con người học được
Dù hiện tượng đã được đo rõ, nhiều câu hỏi vẫn còn bỏ ngỏ. Thứ nhất, hoa sen cảm nhận nhiệt độ bằng gì để tăng giảm sinh nhiệt nhịp nhàng như vậy. Thứ hai, ở các cây cổ như thiên tuế, sinh nhiệt xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử thực vật, liệu nó có góp phần hình thành mối quan hệ giữa hoa và côn trùng hay không. Thứ ba, vì sao chỉ một số họ cây phát triển khả năng này, trong khi bộ máy ty thể thì loài nào cũng có.
Về ứng dụng, con đường đi tắt trong ty thể được nghiên cứu ở cây trồng vì nó giúp tế bào chịu đựng khi gặp lạnh, hạn, hay khi chuỗi năng lượng bị quá tải. Ở đây cần nói rõ: những nghiên cứu ấy còn ở mức tìm hiểu cơ bản, chưa thành giống cây hay sản phẩm cụ thể nào.
Với người yêu thiên nhiên, bài học dễ thấy nhất là phải nhìn lại cách nghĩ "cây là sinh vật thụ động, lạnh lẽo". Một bông sen ấm áp giữa sương sớm cho thấy thực vật có thể điều tiết cơ thể mình chủ động và tinh vi, theo những cách mà phải có dụng cụ đo mới nhận ra. Lần tới đi ngang một hồ sen lúc tinh mơ, bạn có thể nghĩ tới những căn phòng nhỏ ấm áp đang mở cửa đón khách là đám bọ cánh cứng li ti.
Câu hỏi thường gặp
Hoa sen có thật sự tự sinh nhiệt không?
Có. Đế hoa sen tự sinh nhiệt và giữ nhiệt độ khá ổn định trong mấy ngày hoa nở, ấm hơn không khí buổi sớm rõ rệt. Hiện tượng đã được đo đạc nhiều lần, không phải do nắng chiếu.
Hoa tự sinh nhiệt bằng cách nào?
Ty thể trong tế bào hoa đốt tinh bột và chất béo dự trữ theo một con đường đi tắt, năng lượng không được tích lại mà toả ra thành nhiệt. Cây chỉ bật cơ chế này trong thời gian ngắn lúc hoa nở.
Vì sao hoa nưa có mùi hôi như xác thối?
Hoa nưa giả mùi xác động vật để dụ ruồi và bọ cánh cứng ăn xác đến thụ phấn. Nhiệt từ trục cụm hoa giúp các chất mùi bay hơi mạnh và lan xa vào đêm nở.
Nhiệt của hoa có giúp ích gì cho côn trùng không?
Với hoa sen, côn trùng nhỏ được ở trong một căn phòng ấm qua đêm, tiết kiệm năng lượng và ăn phấn hoa. Với hoa nưa, côn trùng chủ yếu bị lừa và không nhận được phần thưởng đáng kể.
Có thể tự đo nhiệt độ hoa sen ở nhà không?
Có thể dùng nhiệt kế điện tử có que đo hoặc nhiệt kế hồng ngoại, đo đế hoa vào sáng sớm và so với nhiệt độ không khí. Nên thao tác nhẹ, không bẻ hoa và xin phép nếu đo ở đầm của người khác.
Chạm vào cây nưa, cây ráy có an toàn không?
Nhiều cây họ Ráy có nhựa gây ngứa và kích ứng da, miệng. Khi quan sát nên tránh chạm tay trần vào nhựa và tuyệt đối không để trẻ nhỏ cắn, nhai bất kỳ bộ phận nào.